Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи қабул кардани қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон

30 Июн 1999, Чоршанбе

(Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, соли 1999, № 6, мод. 153, 154; соли  2001, № 7, мод. 508; соли 2002, № 4, қ-1, мод. 170; соли 2005, №3, мод. 125;  соли 2006, №4, мод. 193; соли 2007, №5, мод.356; соли 2010, №3, мод.156, №12, қ-1, мод. 802; соли 2012, №7, мод.700; №12 қ1,мод.1021; соли 2013, №7, мод.504;соли 2015,№3,мод.200, соли 2016 №7, мод.612; Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон аз 02 январи соли 2019,№1557)
 
 
Моддаи 1. Қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шавад.
Моддаи 2. Аз 1 январи соли 2000 аз эътибор соқит дониста шаванд:
— фасли якум «Қоидаҳои умумӣ», фасли дуюм «Ҳуқуқи моликият», зерфасли 1 «Қоидаҳои умумӣ дар бораи eҳдадориҳо»-и фасли сеюми «Ҳуқуқи уҳдадорӣ»-и Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 декабри соли 1963 «Дар бораи тасдиқ кардани Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки мувофиқи онҳо ба фаслҳои ишорашудаи Кодекси  граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйироту иловаҳо ворид карда шудаанд;
— Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 декабри соли 1996 «Дар бораи моликият дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 1996, №24, моддаи 412);
— Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 декабри соли 1996 «Оиди мавриди  амал қарор додани Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи  моликият дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 1996, № 24, моддаи 413);
— Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 декабри соли 1991 «Дар бораи фаъолияти соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (Ахбори Шeрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1992, № 4, моддаи 37) ва Қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки мувофиқи онҳо ба ин Қонун тағйироту иловаҳо ворид карда шуданд;
— Қарори Шeрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз  23 декабри соли 1991 «Дар хусуси амалӣ гардонидани Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фаъолияти соҳибкорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» (Ахбори Шeрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1992, № 4, моддаи 38);
— Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 25 июни соли 1993 «Дар бораи корхонаҳо» (Ахбори Шeрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1993, № 14, моддаи 279) ва Қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки мувофиқи онҳо ба ин ин Қонун тағйироту иловаҳо ворид карда шуданд;
— Қарори Шeрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 25 июни соли 1993 «Дар хусуси ба мавқеи иxро гузоштани Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи корхонаҳо» (Ахбори Шeрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1993, № 14, моддаи 280).
Моддаи 3. То мутобиқ гардонидани қонунҳо ва дигар санади ҳуқуқии дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон амалкунанда бо қисми якуми Кодекси гражданӣ, қонунҳо ва дигар санади ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон то даме истифода бурда мешаванд, ки онҳо хилофи қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон набошанд.
Моддаи 4. Қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон нисбат ба муносибатҳои ҳуқуқи гражданӣ, ки баъди мавриди амал қарор додани он ба вуxуд омадааст, истифода бурда мешавад.
Аз рeи муносибатҳои ҳуқуқи гражданӣ, ки то мавриди амал қарор додани он ба вуxуд омадааст, қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон нисбат ба он ҳуқуқ ва вазифаҳо истифода бурда мешавад, ки онҳо баъди мавриди амал қарор додани он ба вуxуд меоянд.
Моддаи 5. Аз рeзи мавриди амал қарор додани қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкилотҳои тиxоратӣ танҳо дар он шаклҳои ташкилӣ-ҳуқуқӣ таъсис ёфта метавонанд, ки барои онҳо Кодекси мазкур пешбинӣ намудааст.
Таъсиси шахси ҳуқуқӣ баъди интишори расмии қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон бо тартибе, ки ҳамин Кодекс пешбинӣ намудааст, амалӣ мегардад.
Моддаи 6. Санади таъсисии корхонаҳо сарфи назар аз шакли моликият бояд то 1 июли соли 2000 бо меъёрҳои қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқ гардонида шаванд.
Корхонаҳо сарфи назар аз шакли моликият аз пардохти боxи бақайдгирӣ дар мавриди қайди тағйироти мақоми ҳуқуқии онҳо вобаста ба мутобиқ гардонидани он бо меъёрҳои қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон озод карда мешаванд.
Моддаи 7. То мавриди амал қарор додани қонун дар бораи бақайдгирии шахси ҳуқуқӣ ва қонун дар бораи бақайдгирии ҳуқуқҳо ба молу мулки ғайриманқул ва аҳдҳо бо онҳо тартиби амалкунандаи бақайдгирии шахси ҳуқуқӣ ва бақайдгирии молу мулки ғайриманқул ва аҳдҳо бо онҳо истифода бурда мешавад.
Моддаи 8. Меъёрҳои Кодекс дар бораи асосҳо ва оқибатҳои ғайривоқеӣ будани аҳдҳо нисбат ба аҳдҳое татбиқ мегарданд, ки талабот дар бораи беэътибор донистан ва беэътибор будани оқибатҳои онҳоро суд сарфи назар аз вақти содир шудани аҳдҳои дахлдор, баъди 1 январи соли 2000 баррасӣ менамояд.
Моддаи 9. Мeҳлати бо қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон муқарраршудаи мeҳлати даъво нисбат ба он даъвоҳое татбиқ мегарданд, ки мeҳлати изҳори онҳо, ки бо қонунгузории қаблан амалкунанда пешбинӣ шудааст, то 1 январи соли 2000 ба охир нарасидаанд.
Моддаи 10. Хусусияти таъсис ва фаъолияти кооперативҳои кишоварзӣ (истеҳсолӣ, коркард, хизматгузори истеҳсолкунандагони хоxагии қишлоқ) бо Қонун дар бораи кооператсияи кишоварзӣ муайян карда мешаванд.
 
         Президенти
Ҷумҳурии Тоҷикистон                                               Э. РАҲМОНОВ
ш. Душанбе,  30 июни соли 1999,
№  802
 
 
КОДЕКСИ ГРАЖДАНИИ   ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН
 (ҚИСМИ ЯКУМ)
 
ФАСЛИ  I
МУҚАРРАРОТИ  УМУМӣ
 
ЗЕРФАСЛИ  I
МУҚАРРАРОТИ АСОСӣ
 
БОБИ   1
ҚОНУНҲОИ  ГРАЖДАНӣ
 
Моддаи 1. Муносибатҳое, ки қонунҳои гражданӣ танзим менамоянд
  1. Қонунҳои гражданӣ вазъи ҳуқуқии иштирокчиёни аҳдҳои гражданӣ, асосҳои ба миён омадан ва тартиби татбиқи ҳуқуқи моликият ва ҳуқуқи дигари ашёи, ҳуқуқ ба натиxаҳои фаъолияти зеҳниро муайян намуда, eҳдадориҳои шартномавӣ ва eҳдадориҳои дигар, инчунин муносибатҳои дигари молу мулкї ва муносибатҳои шахсии ѓайри молу мулкї  марбут ба онҳоро, ки ба баробарӣ, мухторияти хоҳишу ирода ва мустақилияти  молу мулкии иштирокчиёнашон асос ёфтааст, танзим менамоянд.
Муносибатҳои оилавӣ, меҳнатӣ, муносибатҳои марбут ба истифодаи захираҳои табиӣ ва ҳифзи муҳити зистро, ки дорои нишонаҳои дар сарсатри аввали ҳамин модда зикргардида мебошанд, агар дар қонунҳои оила, меҳнат, замин ва қонунҳои  дигар махсус тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, қонунҳои гражданӣ танзим менамоянд.
  1. Иштирокчиёни муносибатҳои бо қонунҳои гражданӣ танзимшаванда шаҳрвандон, давлат, шахси ҳуқуқӣ ва воҳидҳои марзию маъмурӣ мебошанд.
Қоидаҳои муқаррарнамудаи ҳамин Кодекс, агар дар қонун тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, инчунин дар мавриди муносибатҳо бо иштироки шаҳрвандони хориxӣ, шахси бешаҳрвандӣ ва шахси ҳуқуқии хориxӣ низ истифода мешаванд.
  1. Қонунҳои гражданӣ муносибатҳои байни шахсони фаъолияти соҳибкориро ба амал бароварда ё иштироки онҳоро танзим менамоянд.
Соҳибкорӣ фаъолияти мустақили ба таваккали худ амалишавандаи шахсони ба чунин сифат бо тартиби муқаррар кардаи қонун ба қайд гирифта шудае мебошад, ки барои мунтазам ба даст даровардани фоида аз истифодаи молу мулк, фурeши мол, иxрои кор ё расонидани хизмат равона карда шудааст.
  1. Қонунҳои гражданӣ, агар дар қонунҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, нисбати муносибатҳои молу мулкие, ки ба тобеияти маъмурӣ ё бо тобеияти дигари омиронаи як тараф ба тарафи дигар асос ёфтааст, истифода намешаванд.
  2. Муносибатҳои марбут ба татбиқ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои бегонанашавандаи инсон ва дигар неъматҳои ғайри моддӣ (муносибатҳои шахсии ғайри молу мулкие, ки бо муносибатҳои молу мулкӣ алоқаманд нестанд) бо қонунҳои гражданӣ танзим карда мешаванд, зеро аз моҳияти ин муносибатҳо тартиби дигаре барнамеояд.
 
Моддаи 2. Санади қонунгузории гражданӣ
  1. 1. Қонунҳои гражданӣ ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон асос ёфта, аз ҳамин Кодекс, дигар қонунҳо ва аз санади дигари қонуние иборатанд, ки муносибатҳои дар қисмҳои 1, 5 моддаи 1 ҳамин Кодекс зикргардидаро танзим менамоянд.
Меъёрҳои қонунҳои граждание, ки дигар қонунҳо ва санади дигари қонунӣ дар бар гирифтаанд, бояд бо ҳамин Кодекс мутобиқ бошанд.
  1. Вазорату идораҳо ва мақомоти дигари давлатӣ тибқи ҳолатҳо ва дар доираи пешбининамудаи ҳамин Кодекс, дигар қонунҳо ва санади дигари қонунгузорӣ метавонанд санади танзимкунандаи муносибатҳои гражданиро нашр намоянд.
 
Моддаи 3. Принсипҳои асосии қонунҳои гражданӣ
  1. Қонунҳои гражданӣ ба принсипҳои дахлнопазирии моликият, озодии шартнома, номумкин будани дахолати худсаронаи ҳар касе ба корҳои хусусӣ, зарурати татбиқи бемонеаи ҳуқуқи гражданӣ, таъмини барқарор намудани ҳуқуқи вайронгардидаи гражданӣ ва ҳифзи судии онҳо асос меёбанд.
  2. Шаҳрвандон (шахси воқеӣ) ва шахси ҳуқуқӣ ҳуқуқи гражданиро бо азму хоҳиш ва ба манфиати худ ба даст дароварда ва амалӣ менамоянд. Онҳо дар муқаррар намудани ҳуқуқу eҳдадориҳои худ дар асоси шартнома ва муайян намудани ҳар гуна шартҳои хилофи қонунҳо набудаи шартнома озоданд.
  3. Ҳуқуқҳои гражданӣ метавонад бо мақсади ҳифзи маънавиёт, тандурустӣ, ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии шахси дигар, таъмини амнияти xомеа ва давлат, ҳифзи муҳити зист дар асоси қонун маҳдуд карда шавад.
 
Моддаи 4. Амали қонунҳои гражданӣ вобаста ба вақт
  1. Санади қонунҳои гражданӣ қувваи бозгашт надоранд ва нисбати муносибатҳое истифода мешаванд, ки пас аз xорӣ намудани онҳо ба миён омадаанд.
Амали қонун танҳо дар сурате нисбати муносибатҳои то xорӣ намудани он татбиқ мегардад, ки  агар ин бевосита дар қонун пешбинӣ шуда бошад.
  1. Нисбати муносибатҳое, ки то xорӣ намудани санади қонунҳои гражданӣ ба миён омадаанд, ин санад, ба истиснои муносиботи тарафҳои шартномаи то xорӣ намудани санади қонунгузории гражданӣ басташуда, нисбати ҳуқуқу eҳдадориҳое татбиқ мегардад, ки пас аз xорӣ намудани он ба миён омадаанд.
 
Моддаи 5. Анъанаҳои муомилоти корӣ
  1. 1. Анъанаи муомилоти корӣ, сарфи назар аз сабт ёфтани он дар ягон ҳуxxат, қоидаи рафтори дар қонунҳо пешбининашудае эътироф мегардад, ки дар ягон соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ ба миён омада, васеъ истифода бурда мешавад.
  2. Анъанаи муомилоти корие, ки хилофи муқаррароти қонун ё шартномаи барои иштирокчиёни муносибати дахлдор ҳатмӣ мебошад, истифода намешавад.
 
Моддаи 6. Истифодаи қонунҳои гражданӣ аз рeи  шабоҳат
  1. Дар ҳолате ки муносибатҳои пешбининамудаи қисмҳои 1 ва 5 моддаи 1 ҳамин Кодекс бевосита бо қонунҳо ё созишномаи тарафайн танзим нашудаанду анъанаи дар ин маврид истифодашаванда вуxуд надорад, нисбати чунин муносибот меъёри қонунҳои граждании танзимкунандаи муносиботи шабеҳ (шабоҳати қонун) истифода мешавад, зеро ин хилофи моҳияти онҳо намебошад.
  2. Дар сурати номумкин будани истифодаи шабоҳати қонун дар ҳолатҳои зикргардида ҳуқуқу eҳдадориҳои тарафҳо бо назардошти асосҳои умумию моҳияти қонунҳои гражданӣ (шабоҳати ҳуқуқ) ва талаботи бовиxдонӣ, дурандешӣ ва адолат муайян карда мешаванд.
  3. Аз рeи шабоҳат истифода намудани меъёрҳое, ки ҳуқуқи гражданиро маҳдуд сохта, масъулиятро муқаррар менамоянд, манъ аст.
 
Моддаи 7. Қонунҳои гражданӣ ва санадњои ҳуқуқи  байналмилалӣ
  1. Санадњои њуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон мутобиқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қисми таркибии низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд.
  2. Нисбати муносиботи дар қисмҳои 1 ва 5 моддаи 1 ҳамин Кодекс зикргардида, ба ғайр аз ҳолатҳое, ки дар асоси санадњои њуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон барои истифодаи он қабули санади дохилидавлатӣ зарур аст, санадњои њуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон бевосита истифода карда мешаванд.
Агар дар шартномаҳои байналхалқии Ҷумҳурии Тоҷикистон нисбат ба қоидаҳои пешбининамудаи қонунҳои гражданӣ қоидаҳои дигаре  пешбинӣ  шуда  бошанд,  қоидаҳои  шартномаи байналхалқӣ мавриди истифода қарор дода мешаванд.
 
БОБИ   2.  АСОСҲОИ  БА  ВУҶУД   ОМАДАНИ  ҲУҚУҚ ВА  EҲДАДОРИҲОИ  ГРАЖДАНӣ, АМАЛЇ НАМУДАН ВА ЊИФЗИ  ҲУҚУҚЊОИ  ГРАЖДАНӣ
 
Моддаи 8. Асосҳои ба миён омадани ҳуқуқу  eҳдадориҳои гражданӣ
  1. Ҳуқуқу eҳдадориҳои гражданӣ аз асосҳои пешбининамудаи қонун ва санади дигари ҳуқуқӣ, инчунин аз амали шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ ба миён меоянд, ҳарчанд дар қонун ё чунин аснод пешбинӣ нашуданд, вале тибқи асосҳои умумӣ ва моҳияти қонунҳои гражданӣ ҳуқуқу eҳдадориҳои гражданиро ба миён меоранд.
Мутобиқи ин ҳуқуқу eҳдадориҳои гражданӣ:
а) аз шартномаҳо ва аҳдҳои дигари пешбининамудаи қонун, инчунин шартномаҳо ва аҳдҳои дигаре, ки гарчанд дар қонун пешбинӣ нашуда бошанд ҳам, хилофи он нестанд;
б) аз санадњои мақомоти давлатӣ, мақомоти  мањаллии ҳокимияти давлатї ва мақомоти худидоракунии мањаллї, ки дар қонун ба сифати асоси ба миён омадани ҳуқуқу eҳдадориҳои  гражданӣ пешбинӣ шудаанд;
в) аз қарори суд, ки ҳуқуқу eҳдадориҳои гражданиро муқаррар намудааст;
г) дар натиxаи бунёд ва ба даст овардани  молу мулк дар асоси пешбининамудаи қонун;
д) дар натиxаи эxоди асари илмӣ, адабӣ, фарҳангӣ, ихтироот ва натиxаҳои дигари фаъолияти зеҳнӣ;
е) дар натиxаи расонидани зиён ба шахси дигар;
ж) дар натиxаи дорошавии беасос;
з) дар натиxаи  амалҳои дигари шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ;
и) дар натиxаи ҳодисаҳое, ки қонун ё санади дигари ҳуқуқӣ фаро расидани оқибатҳои ҳуқуқии гражданиро вобаста медонад, ба миён меоянд.
  1. Агар дар қонун тартиби дигар пешбинӣ нашуда бошад, ҳуқуқ ба молу мулке, ки бояд ба қайди давлатӣ гирифта шавад, аз лаҳзаи бақайдгирии ин молу мулк ё ҳуқуқи дахлдор ба он ба вуxуд меояд.
 
Моддаи 9. Амалї намудани ҳуқуқи гражданӣ
  1. Шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ ҳуқуқи граждании хешро бо салоҳдиди худ амалї менамоянд, аз Ҷумла ихтиёрдорӣ мекунанд.
  2. Даст кашидани шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ аз амали ҳуқуқи ба онҳо тааллуқдошта, ба истиснои ҳолатҳои пешбининамудаи қонун, боиси қатъи ин ҳуқуқҳо намегардад.
 
Моддаи 10. Ҳадди амали ҳуқуқњои гражданӣ
  1. 1. Ба амали шаҳрвандон ва шахсони ҳуқуқӣ, ки бо нияти расонидани зарар ба шахси дигар иҷро карда мешавад, инчунин дар мавридњои пешбининамудаи қонун сeиистифода аз ҳуқуқ дар шакли дигар роҳ дода намешавад.
  2. Ба истифодаи ҳуқуқњои гражданӣ бо мақсади маҳдуд сохтани рақобат, инчунин сeиистифода аз мавқеи афзалиятноки худ дар бозор роҳ дода намешавад.
  3. Амалї намудани њуқуқњои гражданї набояд њуқуқ ва манфиатҳои қонунан ҳифзшавандаи субъектҳои дигари ҳуқуқро вайрон намояд ва ба муҳити зист зиёни воқеї расонад.
  4. Шаҳрвандон ва шахсони ҳуқуқӣ ҳангоми амалї намудани ҳуқуқњои ба онҳо тааллуқдошта бояд оқилона ва одилона ва боинсофона талаботи дар қонунгузорї дарxёфтаро, принсипҳои ахлоқи xомеаро, соҳибкорон бошанд, қоидаҳои одоби касбиро риоя намоянд. Ин eҳдадорӣ набояд ба воситаи шартнома хориx ё маҳдуд карда шавад.
Амали оқилона, одилона ва боинсофонаи иштирокчиёни муносибатњои ҳуқуқи гражданӣ дар назар дошта мешавад.
  1. Дар њолати риоя накардани талаботи моддаи мазкур суд метавонад аз ҳифзи ҳуқуқи ба шахс таалуқдошта даст кашад.
 
Моддаи 11. Ҳифзи ҳуқуқи гражданӣ
  1. Ҳифзи ҳуқуқҳои граждании вайронгардида ё мавриди баҳс қарор доштаро тибқи мансубияти бо қонунҳои мурофиавӣ муқарраршудаи парвандаҳо аз xониби суд, суди иқтисодӣ ё суди ҳакамӣ (минбаъд суд) ба амал бароварда мешавад.
  2. Ҳифзи ҳуқуқи гражданӣ аз тариқи маъмурӣ танҳо дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ба амал бароварда мешавад. Нисбати қароре, ки ба тариқи маъмурӣ қабул шудааст, метавон ба суд шикоят кард.
 
Моддаи 12. Тарзҳои ҳифзи ҳуқуқи гражданӣ
Ҳуқуқи гражданӣ бо тарзҳои зайл ҳифз мешавад:
— эътирофи ҳуқуқ;
— барқарор намудани вазъе, ки то вайрон гардидани ҳуқуқ xой дошт ва пешгирӣ намудани амалҳое, ки ҳуқуқро вайрон мекунанд ё барои вайрон  кардани он таҳдид менамоянд;
— беэътибор донистани аҳдҳои мавриди баҳс ва истифодаи оқибатҳои беэътибор донистани он, истифодаи оқибатҳои беэътибор донистани аҳдҳои беэътибор;
— беэътибор донистани санади мақоми давлатӣ ё мақоми ҳокимияти маҳаллӣ;
— худмуҳофизаткунии ҳуқуқ;
— водор намудан ба иxрои eҳдадориҳо дар шакли  асл (натура);
— рўёнидани товони  зиён;
— ситонидани ноустуворона;
— xуброни зарари  маънавӣ;
— қатъ кардан ё тағйир додани муносиботи ҳуқуқӣ;
— аз xониби суд татбиқ нагардидани санади мухолифи қонун қабулнамудаи мақомоти њокимияти давлатӣ ё мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатї;
— бо роҳҳои дигари пешбининамудаи қонун.
 
Моддаи 13. Беэътибор донистани санади мақоми давлатӣ ё мақоми ҳокимияти маҳаллӣ
Санади ғайримеъёрии мақомоти њокимияти давлатӣ ё мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатї ва дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун, инчунин санади меъёриеро, ки хилофи қонун ё санади дигари ҳуқуқӣ буда, ҳуқуқи гражданӣ ва манфиатҳои қонунан ҳифзшавандаи шаҳрванд ё шахси ҳуқуқиро халалдор месозанд, суд метавонад беэътибор эътироф намояд.
Дар сурати санадро беэътибор донистани суд, ҳуқуқи вайронгардида бояд барқарор шавад ё ба тариқи дигари дар моддаи 12 ҳамин Кодекс пешбинигардида ҳифз гардад.
 
Моддаи 14. Худмуҳофизати ҳуқуқи гражданӣ
Худмуҳофизати ҳуқуқи гражданӣ роҳ дода мешавад. Роҳҳои худмуҳофизат бояд бо ҳуқуқвайронкунӣ мувофиқ буда, аз ҳадди амалҳое, ки барои пешгирии он заруранд, нагузарад.
 
Моддаи 15. Руёнидани зиён
  1. Шахсе, ки ҳуқуқаш вайрон гардидааст, агар дар қонун ё шартнома руёнидани зиён ба андозаи камтар пешбинӣ нашуда бошад, метавонад руёнидани пурраи зиёни ба e расонидашударо талаб намояд.
  2. Зиён хароxоте фаҳмида мешавад, ки шахси ҳуқуқаш вайронгардида масраф намудааст ё бояд барои барқарор намудани ҳуқуқи вайронгардида масраф намояд, аз даст рафтан ё хароб гардидани молу мулки e (зиёни воқеӣ), инчунин даромади ба даст наомадае, ки ин шахс, агар ҳуқуқаш вайрон намегардид, дар шароити муқаррарии аҳдҳои гражданӣ метавонист ба даст оварад (фоидаи аз дастрафта).
Агар шахси вайронкардаи ҳуқуқ  дар натиxаи ин даромад ба даст оварда бошад,  шахсе, ки ҳуқуқаш вайрон гардидааст, ҳақ дорад дар баробари зиёни дигар руёнидани фоидаи аздастрафтаро ба андозаи на камтар аз чунин даромад талаб намояд.
 
Моддаи 16. Руёнидани зиёни расонидаи  мақомоти њокимияти давлатӣ, мақомоти мањаллии ҳокимияти давлатї ва мақомоти худидоракунии мањаллї
Зиёне, ки дар натиxаи амали (беамалии) ғайриқонунии мақомоти њокимияти давлатї, мақомоти мањаллии њокимияти давлатї ва мақомоти худидоракунии мањаллї ё мансабдорони ин мақомот, инчунин дар натиxаи қабули санади хилофи қонун ё санади дигари ҳуқуқии мақомоти њокимияти давлатї, мақомоти мањаллии њокимияти давлатї ва мақомоти худидоракунии мањаллї ба шаҳрванд ё шахси ҳуқуқӣ расонида шудааст, бояд аз xониби Ҷумҳурии Тоҷикистон ё мақомоти дахлдори Ҷумҳурии Тоҷикистон xуброн карда шавад.
 
ЗЕРФАСЛИ  2
СУБЪЕКТҲОИ  ҲУҚУҚИ  ГРАЖДАНӣ
 
БОБИ  3
ШАҲРВАНДОНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ВА ШАХСИ ВОҚЕИИ ДИГАР
 
Моддаи 17. Мафҳуми шаҳрванд (шахси воқеӣ)
Таҳти мафҳуми шаҳрвандон (шахси воқеӣ) шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон, шаҳрвандони давлатҳои дигар, инчунин шахси бешаҳрвандӣ фаҳмида мешавад. Муқаррароти ҳамин Кодекс, агар дар қонун ё санадњои њуқуқии  байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистон тартиби дигар муқаррар нашуда бошад, нисбати ҳамаи шаҳрвандон татбиқ мегарданд.
 
Моддаи 18. Қобилияти  ҳуқуқдории   шаҳрванд
  1. Қобилияти доштани ҳуқуқу eҳдадории гражданӣ (қобилияти ҳуқуқдории гражданӣ) нисбати ҳамаи шаҳрвандон ба андозаи баробар эътироф карда мешавад.
  2. Қобилияти ҳуқуқдории шаҳрванд аз лаҳзаи таваллуд ёфтанаш ба миён омада, пас аз вафоташ қатъ мегардад.
 
Моддаи 19. Мазмуни  қобилияти ҳуқуқдории  шаҳрванд
Шаҳрванд метавонад ҳам дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ҳам берун аз он дорои ҳуқуқи моликият ба молу мулк, аз Ҷумла асъори хориxӣ бошад; молу мулкро мерос гирад ва васият кунад; дар қаламрави Ҷумҳурӣ озодона ҳаракат карда, xои зист интихоб намояд; ҳудуди Ҷумҳуриро озодона тарк карда, ба қаламрави он баргардад; бо ҳар гуна фаъолияти манънакардаи санади қонунӣ машғул шавад; мустақилона ё якxоя бо  шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқии дигар шахси ҳуқуқӣ таъсис диҳад; ҳар гуна аҳдҳои бо санади қонунӣ манънашударо анxом дода, дар eҳдадориҳо иштирок намояд; дорои ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ ба ихтироот, асари илмӣ, адабӣ, санъат ва натиxаҳои дигари фаъолияти зеҳнӣ бошад; xуброни зиёни моддӣ ва маънавиро талаб намояд; ҳуқуқи дигари молу мулкӣ ва шахсӣ дошта бошад.
Моддаи 20. Номи шаҳрванд
  1. Шаҳрванд ҳуқуқу eҳдадориҳоро, агар аз қонун ё анъанаҳои миллӣ тартиби дигаре барнаояд, бо номи худ, ки фамилия ва худи ном, инчунин номи падарро дар бар мегирад, ба даст меорад ва татбиқ менамояд.
Тибқи ҳолат ва мувофиқи тартиби пешбининамудаи қонун шаҳрванд метавонад аз тахаллус (номи сохта) истифода намояд.
  1. Шаҳрванд мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонун ҳақ дорад номи худро иваз кунад. Номи худро дигар кардани шаҳрванд барои қатъ ё тағйири ҳуқуқу eҳдадориҳои бо номи қаблӣ бадастовардаи e асос намебошад.
Шаҳрванд вазифадор аст, ки барои огоҳ намудани қарздорону кредиторони худ дар хусуси дигар кардани номаш чораҳои зарурӣ андешад ва хавфи оқибатҳоеро ба зимма дорад, ки бо сабаби огоҳӣ надоштани ин ашхос дар хусуси дигар кардани ном ба миён меоянд.
Шаҳрванде, ки номашро дигар кардааст, метавонад аз ҳисоби худ ба ҳуxxатҳое, ки бо номи қаблии e ба расмият дароварда шуда буд, ворид намудани тағйироти дахлдорро талаб намояд.
  1. Номе, ки ба шаҳрванд пас аз таваллудаш гузошта шудааст, инчунин дигар кардани ном бояд мувофиқи тартиби барои бақайдгирии санади ҳолати шаҳрвандӣ пешбинигардида ба қайд гирифта шаванд.
  2. Ба даст овардани ҳуқуқу eҳдадориҳо ба номи шахси дигар роҳ дода намешавад.
  3. Зиёне, ки ба шаҳрванд дар натиxаи истифодаи ғайриқонунии номи e расидааст, бояд мутобиқи ҳамин Кодекс xуброн карда шавад.
Дар сурати таҳриф ё истифодаи номи шаҳрванд бо тариқ ё дар шакле, ки шаъну  шараф ё обрeи кории eро халалдор месозад, қоидаҳои пешбининамудаи моддаи 174 ҳамин Кодекс истифода мешаванд.
 
Моддаи 21. Истиқоматгоҳи шаҳрванд
  1. Истиқоматгоҳ маҳалле эътироф мегардад, ки шаҳрванд доимӣ ё бештар дар он истиқомат мекунад.
  2. Истиқоматгоҳи ноболиғони то чордаҳсола ё шаҳрвандоне, ки таҳти васоят қарор доранд, истиқоматгоҳи намояндагони қонунӣ ё васиёни онҳо эътироф мегардад.
 
Моддаи 22. Қобилияти амали шаҳрванд
  1. Қобилияти шаҳрванд барои бо амали хеш ба даст овардан ва татбиқ намудани ҳуқуқи гражданӣ, барои худ муқаррар намудани eҳдадорӣ ва иxро намудани он (мукаллафияти гражданӣ) дар ҳаxми пурра бо фаро расидани балоғат, яъне пас аз расидан ба синни ҳаждаҳ, ба миён меояд.
  2. Агар тибқи қонун издивоx то ба синни ҳаждаҳсолагӣ расидан иxозат бошад, шаҳрванди ба синни ҳаждаҳсолагӣ нарасида аз вақти издивоx карданаш пурра қобилияти амалро ба даст меорад.
Қобилияти амали дар натиxаи издивоx бадастомада дар сурати бекор кардани никоҳ низ пурра боқӣ мемонад.
Дар сурати беэътибор донистани никоҳ суд метавонад дар хусуси аз лаҳзаи муайяннамудаи суд қобилияти пурраи амалро аз даст додани ҳамсари ноболиғ қарор қабул намояд.
 
Моддаи 23. Номумкин будани маҳрум сохтан ё маҳдуд кардани қобилияти ҳуқуқдорӣ ё қобилияти амали шаҳрванд
  1. Ба истиснои ҳолатҳо ва мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонун, қобилияти ҳуқуқдорӣ ва қобилияти амали ҳеx касро маҳдуд сохтан мумкин нест.
  2. Риоя накардани шарту тартиби дар қонун муқарраргардидаи маҳдуд сохтани қобилияти амали шаҳрвандон ё ҳуқуқи машғул шудани онҳо ба фаъолияти соҳибкорӣ ё фаъолияти дигар боиси беэътибор донистани санади мақоми давлатӣ ё мақоми дигаре мегардад, ки маҳдудиятҳои дахлдорро муқаррар намудааст.
  3. Пурра ё қисман даст кашидани шаҳрванд аз қобилияти ҳуқуқдорӣ ё қобилияти амал ва аҳдҳои дигар, ки ба маҳдуд сохтани қобилияти ҳуқуқдорӣ ё қобилияти амал равона гардидаанд, ба истиснои ҳолатҳое, ки чунин аҳдҳоро қонун иxозат додааст, эътибор надоранд.
 
Моддаи 24. Фаъолияти соҳибкории шаҳрвандон
  1. Шаҳрвандон метавонанд аз лаҳзаи бақайдгирии давлатї ба сифати соњибкорони инфиродї бе таъсиси шахси ҳуқуқӣ ба фаъолияти соҳибкорӣ машғул шаванд. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  2. Нисбати фаъолияти соҳибкории шаҳрвандон, ки бидуни таъсиси шахси ҳуқуқӣ ба амал бароварда мешавад, агар аз қонунҳо ё моҳияти муносибати ҳуқуқӣ тартиби дигаре барнаояд, мутобиқан қоидаҳои ҳамин Кодекс истифода мешаванд, ки фаъолияти шахси ҳуқуқии ташкилотҳои тиxоратӣ бударо танзим менамоянд.
  3. Шаҳрвандони ки дар ҳайати хоxагии деҳқонӣ фаъолияти соҳибкориро анxом медиҳанд, аз бақайдгирии давлатӣ озод мебошанд.
  4. Шаҳрвандоне, ки фаъолияти соҳибкориро бе таъсиси шахси њуқуқї бо вайрон намудани қисми 1 моддаи мазкур амалї менамоянд, њақ надоранд нисбат ба ањдњои бастаашон ба он истинод намоянд, ки онњо соњибкор намебошанд. Суд метавонад ба чунин ањдњо қоидањои Кодекси мазкурро оид ба ўњдадорињое, ки ба амалї намудани фаъолияти соњибкорї алоқаманд мебошанд, татбиқ намояд.
  5. Шањрвандоне, ки бидуни таъсиси шахси њуқуқї ба фаъолияти соњибкорї тартиби бақайдгирї ва андозбандии онњо тибқи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон ба танзим дароварда мешаванд. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 25. Масъулияти молу мулкии  шаҳрвандон
  1. 1. Шаҳрванд аз рeи eҳдадориҳои худ бо тамоми молу мулки ба e тааллуқдошта, ба истиснои молу мулке, ки мутобиқи санади қонунгузорӣ аз он маблағ рeёндан манъ аст, масъулият дорад.
  2. Номгeи молу мулки шаҳрвандонро, ки аз он маблағ рeёндан манъ мебошад, Кодекси мурофиаи граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамояд.
 
Моддаи 26. Муфлисшавии соҳибкори  инфиродӣ
  1. Соҳибкори инфиродие, ки барои қонеъ гардонидани талаботи кредиторон оиди фаъолияти соҳибкорӣ қодир нест, бо қарори суд мумкин аст муфлис эътироф гардад. Аз лаҳзаи эътибор пайдо кардани чунин қарор қайди e ба сифати соҳибкори инфиродӣ беэътибор мегардад.
  2. Ҳангоми иxрои расму қоидаҳои муфлис донистани соҳибкори инфиродӣ кредиторони e аз рeи eҳдадориҳое, ки бо фаъолияти соҳибкорӣ вобаста нестанд, ҳамчунин метавонанд талаботи худро пешкаш намоянд. Талаботи чунин кредиторон, ки бо ҳамин тартиб арз накардаанд, баъди ба итмом расидани расму қоидаҳои муфлисшавии соҳибкори инфиродӣ эътибори худро нигоҳ медоранд.
  3. Талаботи кредиторони соњибкори инфиродї дар сурати муфлис эътироф гардиданаш аз њисоби молу мулки ба ў тааллуқдоштае, ки мумкин аст бо тартиб ва навбати муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон дар бораи муфлисшавї аз он маблаѓ рўёнида шавад, қонеъ гардонида мешавад. (ҚҶТ аз 02.01.19,№1557)
  4. Пас аз ба охир расидани ҳисоббаробаркунӣ бо кредиторон соҳибкори инфиродии муфлис эътирофгардида аз иxрои eҳдадориҳои боқимондаи марбут ба фаъолияти соҳибкориаш ва талаботи дигаре, ки xиҳати иxро пешниҳод гардида, зимни муфлис эътироф кардани соҳибкор ба назар гирифта шудаанд, озод карда мешавад.
  5. Асос ва тартиби муфлис эътироф кардани соҳибкори инфиродиро суд ё дар хусуси муфлис эълон кардани eро қонун дар бораи муфлисшавӣ муқаррар менамояд.
 
Моддаи 27. Қобилияти амали ноболиғони аз чордаҳ то ҳаждаҳсола
  1. Ноболиғони аз чордаҳ то ҳаждаҳсола бо ризояти хаттии намояндагони қонунии худ — волидайн, фарзандхондагон ва парасторон, ба истиснои аҳдҳои дар қисми 2 ҳамин модда номбаршуда, аҳдҳои дигарро анxом медиҳанд.
Аҳдҳои анxомдодаи чунин ноболиғон, инчунин баъди минбаъд онро хаттӣ маъқул донистани волидайн, фарзандхондагон ва парасторони e боэътибор  мебошанд.
  1. Ноболиғони аз чордаҳ то ҳаждаҳсола ҳуқуқ доранд, ки бидуни ризоияти волидайн, фарзандхондагон ва парасторонашон:
а) музди меҳнат, стипендия ва даромади дигари қонунии худро мустақилона ихтиёрдорӣ намоянд;
б) ҳуқуқи муаллифи асари илмӣ, адабӣ ё санъат, ихтироъ ё маҳсули дигари қонунан ҳифзшавандаи натиxаи фаъолияти зеҳнии худро татбиқ намоянд;
в) мутобиқи қонун дар муассисаҳои кредитӣ амонат гузоранд ва онро ихтиёрдорӣ намоянд;
г) аҳдҳои хурди маишии дар қисми 2 моддаи 29 ҳамин Кодекс пешбинигардидаро анxом диҳанд.
Ноболиғони ба синни шонздаҳсолагӣ расида ҳамчунин ҳуқуқ доранд, ки мутобиқи қонун дар бораи кооперативҳо узви кооператив бошанд.
  1. Ноболиғони аз чордаҳ то ҳаждаҳсола аз рeи аҳдҳое, ки мутобиқи қисмҳои 1 ва 2 ҳамин модда анxом додаанд, мустақилона масъулияти молу мулкӣ бар дeш доранд. Чунин ноболиғон барои зиёни расонидаашон мутобиқи ҳамин Кодекс масъулият доранд.
  2. Дар сурати мавxуд будани асосҳои кофӣ суд метавонад бо дархости волидайн, фарзандхондагон ё мақоми васояту парасторӣ ноболиғи аз чордаҳ то ҳаждаҳсоларо, ба истиснои ҳолатҳое, ки чунин ноболиғ мутобиқи қисми 2 моддаи 22 ё моддаи 28 ҳамин Кодекс қобилияти пурраи амалро ба даст овардааст, ҳуқуқи мустақилона ихтиёрдорӣ намудани музди меҳнат, стипендия ё даромади дигари eро маҳдуд кунад ё аз ин ҳуқуқ маҳрум созад.
Моддаи 28.  Эмансипатсия
  1. Агар ноболиғи ба синни шонздаҳсолагӣ расида тибқи шартномаи меҳнатӣ, аз Ҷумла аз рeи қарордод кор кунад ё бо розигии волидайн, фарзандхондагон ё парастор бо фаъолияти соҳибкорӣ машғул шавад, e метавонад дорои қобилияти пурраи амал эълон карда шавад.
Дорои қобилияти пурраи амал (эмансипатсия) эълон кардани ноболиғ бо розигии ҳардуи волидайн, фарзандхондагон ё парастор бо қарори мақоми васояту парасторӣ ё дар сурати набудани чунин розигӣ бо қарори суд сурат мегирад.
  1. Волидайн, фарзандхондагон ва парастор аз рeи eҳдадориҳои ноболиғи дорои қобилияти пурраи амал (эмансипатсия) — шуда, аз Ҷумла аз рeи eҳдадориҳое, ки дар натиxаи зиёни расонидаи e ба миён омадаанд, xавобгар нестанд.
Моддаи 29. Қобилияти амали ноболиѓони ба синни чордањ нарасида
  1. Бар ивази ноболиғони ба синни чордаҳ нарасида (хурдсолон) аз номи онҳо аҳдро, ба истиснои аҳди дар қисми 2 ҳамин модда зикргардида, танҳо волидайн, фарзандхондагон ва васиёни онҳо анxом дода метавонанд.
Нисбат ба аҳди намояндагони қонунии ноболиғон доир ба молу мулкашон қоидаҳои дар қисмҳои 2 ва 3 моддаи 38 ҳамин Кодекс пешбинигардида истифода мешаванд.
  1. Ноболиѓони аз шаш то чордаҳсола ҳуқуқи мустақилона бастани аҳдҳои зайлро доранд:
а) аҳди хурди маишӣ (харидани нон, китоб, қалам ва ғайра), ки ҳангоми бастан аз xониби худи онҳо анxом дода мешаванд;
б) аҳде, ки барои бемузд ба даст овардани фоида равона гардида, тасдиқи нотариалӣ ё бақайдгирии давлатиро талаб намекунанд;
в) аҳдҳои ихтиёрдорӣ кардани маблағҳое, ки намояндаи қонунӣ ё бо розигии e шахси сеюм барои мақсади муайян ё барои ихтиёрдории озодона додааст.
  1. Аз рeи аҳди ноболиѓи ба синни чордањ нарасида, аз Ҷумла аҳде, ки e мустақилона анxом додааст, масъулияти молу мулкиро волидайн, фарзандхондагон ва васиён бар дeш доранд, агар исбот накунанд, ки eҳдадорӣ бо гуноҳи онҳо вайрон шудааст. Ин шахс ҳамчунин тибқи қонунгузорӣ барои зиёни расонидаи ноболиѓон  низ масъулият доранд.
Моддаи 30. Ғайри қобили амал донистани  шаҳрванд
  1. Суд шаҳрвандеро, ки дар асари бемории рeҳӣ ё камақлиаш аҳамияти амали худро дарк ё онро идора карда наметавонад, мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонунҳои мурофиаи гражданӣ ғайри қобили амал эътироф карда метавонад. E таҳти васоят қарор дода мешавад.
  2. Аз номи шаҳрванде, ки ғайри қобили амал эътироф гардидааст, аҳдро васӣ ба иxро мерасонад.
  3. Агар асосе, ки мутобиқи он шаҳрванд ғайри қобили амал эътироф гардида буд, аз миён бардошта шавад, суд eро қобили амал эътироф мекунад. Дар асоси қарори суд васояти барои e муқарраргардида бекор карда мешавад.
  4. Агар суд аризаи ғайри қобили амал эътироф кардани шахсро қонеъ нагардонад ва муқаррар гардад, ки талабот мусоҳилакорона арз шудааст, шахсе, ки бо чунин амал ба e зиёни рeҳӣ расонида шудааст, ҳақ дорад аз арзкунанда xуброни ин зиёнро талаб намояд.
Моддаи 31. Маҳдуд сохтани қобилияти амали шаҳрванд
  1. Суд метавонад қобилияти амали шаҳрвандеро, ки дар асари сeиистеъмолии машрубот, воситањои нашъадор, моддањои психотропї ва прекурсорњо ё моддањои дигари мадњушкунанда худ ё оилаи худро дар вазъияти вазнини моддӣ қарор медиҳад, мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонунҳои мурофиаи гражданӣ маҳдуд созад. E таҳти парасторӣ қарор дода мешавад.
E ҳуқуқ дорад мустақилона аҳдҳои хурди маишӣ бандад.
Барои анxом додани аҳдҳои дигар, гирифтани музди меҳнат, нафақа ва даромади дигар ва сарф кардани он e танҳо бо розигии парастор ҳуқуқ дорад. Вале чунин шаҳрванд барои аҳдҳои анxомдода ва зиёни расонидааш мустақилона масъулияти молу мулкӣ дорад.
  1. Агар асосҳое, ки мутобиқи онҳо қобилияти амали шаҳрванд маҳдуд гардида буд, аз миён бардошта шаванд, суд маҳдудияти қобилияти амали eро бекор мекунад. Дар асоси қарори суд парастории барои шаҳрванд муқарраргардида бекор карда мешавад.
Моддаи 32. Васоят ва парасторӣ
  1. Васояту парасторӣ барои ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандони ғайри қобили амал ва қобилияти пурраи амал надошта муқаррар мегардад. Васояту парастории ноболиғон ҳамчунин бо мақсади тарбияи онҳо муқаррар карда мешавад. Ҳуқуқу eҳдадориҳои марбутаи васиёну парасторонро Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян менамояд.
  2. Васиёну парасторон бидуни ваколати махсус ҳуқуқу манфиатҳои шахси таҳти васоят ё парасториашонро дар муносибат бо ҳама гуна ашхос, аз Ҷумла дар судҳо, ҳифз мекунанд.
  3. Васояту парастории ноболиғон дар сурати волидайн, падару модархонд надоштани онҳо, аз ҳуқуқи волидайн маҳрум гардонида шудани волидайнашон, инчунин дар ҳолатҳое, ки чунин шаҳрвандон бо сабабҳои дигар бидуни парастории волидайн мондаанд, аз Ҷумла дар сурати аз тарбия ё ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳояшон саркашӣ намудани волидайн муқаррар карда мешавад.
Моддаи  33. Васоят
  1. Васоят барои хурдсолон, инчунин шаҳрвандоне муқаррар карда мешавад, ки суд онҳоро дар натиxаи бемории рeҳӣ ё камақлиашон ғайри қобили амал эътироф намудааст.
  2. Васиён мутобиқи қонун намояндагони шахси таҳти васояташон буда, аз номи онҳо ва ба манфиаташон тамоми аҳди заруриро анxом медиҳанд.
Моддаи 34.  Парасторӣ
  1. Парасторӣ барои ноболиғони аз чордаҳ то ҳаждаҳсола, инчунин шаҳрвандоне муқаррар карда мешавад, ки суд қобилияти амали онҳоро бо сабаби сeиистеъмолии машрубот, воситањои нашъадор, моддањои психотропї ва прекурсорњо ё моддањои дигари мадњушкунанда маҳдуд сохтааст.
  2. Парасторон барои анxоми он аҳдҳое розигӣ медиҳанд, ки шаҳрвандони таҳти парасторӣ қарордошта барои мустақилона анxом додани онҳо ҳуқуқ надоранд.
Парасторон ба шахси таҳти парасторӣ барои татбиқи ҳуқуқ ва иxрои eҳдадориҳояшон мусоидат менамоянд, инчунин онҳоро аз сeиистифодаи шахси сеюм (ғайр) ҳифз менамоянд.
Моддаи 35. Мақомоти васояту парасторӣ
  1. Мақомоти васояту парасторӣ мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатї, мақомоти худидоракунии шањрак ва дењот мебошанд.
  2. Суд вазифадор аст, ки дар давоми се рeзи баъди эътибори қонунӣ пайдо кардани қарор дар бораи ғайри қобили амал эътироф намудани шаҳрванд ё дар бораи маҳдуд сохтани қобилияти амали e барои таҳти васоят ё парасторӣ қарор додани чунин шаҳрванд дар ин хусус ба мақоми васояту парастории маҳалли зисти e хабар диҳад.
  3. Мақоми васояту парастории маҳалли зисти шахси таҳти васояту парасторӣ қарордошта ба фаъолияти васиёну парасторони онҳо назорат мекунад.
Моддаи 36.  Васиён ва парасторон
  1. Васӣ ё парастор аз xониби мақоми васояту парастории маҳалли зисти шахси ба васоят ё парасторӣ эҳтиёxдошта дар давоми як моҳи пас аз лаҳзае, ки мақомоти мазкур дар хусуси зарурати таҳти васоят ё парасторӣ қарор додани шаҳрванд огоҳӣ ёфтанд, муқаррар карда мешавад. Дар сурати xой доштани ҳолатҳои xолиби диққат васӣ ё парасторро мақоми васояту парастории маҳалли зисти васӣ (парастор) таъин карда метавонад. Агар барои шахси мeҳТоҷи васоят ё парасторӣ дар давоми як моҳ васӣ ё парастор таъин карда нашавад, иxрои вазифаҳои васӣ ё парастор муваққатан ба зиммаи мақоми васояту парасторӣ гузошта мешавад.
Шахси манфиатдор метавонанд нисбати таъини васӣ ё парастор ба суд шикоят намоянд.
  1. Танҳо шаҳрвандони ба балоғат расидаи қобили амал васӣ ё парастор таъин шуда метавонанд. Шаҳрвандонеро, ки аз ҳуқуқи падарию модарї маҳрум карда шудаанд, инчунин шањрвандонеро, ки тибқи қонунгузорї васоят ё парастор шуданашон манъ карда шудааст, васоят ва парастор таъин кардан мумкин нест.
  2. Шахсро танҳо бо розигии худаш васӣ ё парастор таъин кардан мумкин аст. Зимнан бояд одобу ахлоқ ва сифатҳои дигари шахсӣ, қобилияти иxро кардани вазифаи васӣ ё парастор, муносибати байни e ва шахси мeҳТоҷи васоят ё парасторӣ ва агар имкон бошад, хоҳиши шахси таҳти васоят ё парасторӣ қарордошта бояд ба назар гирифта шавад.
  3. Васиён ва парасторони шаҳрвандони мeҳТоҷи васоят ё парасторие, ки дар муассисаҳои дахлдори тарбиявӣ, табобатӣ, муассисаҳои ҳифзи иxтимоии аҳолӣ ё муассисаҳои дигари шабеҳ қарор доранд ё xойгир карда шудаанд, ин муассисаҳо  ба ҳисоб мераванд.
Моддаи 37. Вазифаи худро иxро кардани васиён ва парасторон
  1. Вазифаи васояту парасторӣ, ғайр аз ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ба таври ройгон иxро карда мешавад.
  2. Васиёну парасторони шаҳрвандони ноболиғ бояд бо шахси таҳти васояташон (парасториашон) қарордошта якxоя зиндагӣ кунанд. Xудо зиндагӣ кардани парастор бо шахси таҳти парастории ба синни шонздаҳ расида ба шарте бо иxозати мақоми васояту парасторӣ иxозат дода мешавад, ки ин ба тарбия ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои шахси таҳти парасторӣ таъсири манфӣ нарасонад.
Васиёну парасторон вазифадоранд, ки дар хусуси тағйир ёфтани маҳалли зисташон мақомоти васояту парасториро огоҳ созанд.
  1. Васиёну парасторон вазифадоранд, ки шахси таҳти васояташон (парасториашон) қарордоштаро тарбия кунанд, дар бораи саломатӣ, такомули xисмонӣ, рeҳӣ, маънавӣ ва ахлоқӣ, таҳсил ва касбомeзии e ғамхорӣ зоҳир намоянд.
  2. Вазифаҳои дар қисми 3 ҳамин модда номбаршуда ба зиммаи парасторони шаҳрвандони болиғе, ки суд қобилияти амалашонро маҳдуд сохтааст, гузошта намешаванд.
  3. Агар асосҳое, ки мутобиқи онҳо шаҳрванд дар натиxаи сeиистеъмолии машрубот, воситањои нашъадор, моддањои психотропї ва прекурсорњо ё моддањои дигари мадњушкунанда ғайри қобили амал ё дорои қобилияти маҳдуди амал эътироф гардида буд аз миён бардошта шаванд, васӣ ё парастор вазифадор аст, ки дар хусуси қобили амал донистани шахси таҳти васоят (парасторӣ) ва бекор кардани васоят ё парастории e ба суд дархост пешниҳод намояд.
Моддаи 38. Ихтиёрдории молу мулки шахси таҳти васоят (парасторӣ)
  1. Даромади шаҳрванди таҳти васоят (парасторӣ), аз Ҷумла даромади аз ҳисоби идораи молу мулки шахси таҳти васоят (парасторӣ) ба e тааллуқдоштаро, ба истиснои молу мулке, ки шахси таҳти васоят (парасторӣ) мустақилона ихтиёрдорӣ карда метавонад, васӣ ё парастор бо розигии пешакии мақоми васояту парасторӣ танҳо ба манфиати шахси таҳти васоят (парасторӣ) сарф менамояд.
Бидуни розигии пешакии мақоми васояту парасторӣ васӣ ё парастор ҳуқуқ дорад аз ҳисоби маблағе, ки бояд ба шахси таҳти васоят (парасторӣ) ҳамчун даромад пардохта шавад, маблағи заруриро xиҳати таъминоти шахси таҳти васоят (парасторӣ) харx  намояд.
  1. Васӣ бидуни ризоияти пешакии мақоми васояту парасторӣ барои анxом додан ва парастор барои додани розигӣ xиҳати анxоми аҳди фурeш, аз Ҷумла иваз ё ҳадя кардани молу мулки шахси таҳти васоят, киро (иxора), ба истифодаи ройгон додан ё ба гарав мондани он аҳде, ки боиси аз даст додани ҳуқуқи шахси таҳти васоят, тақсими молу мулки e ё аз он xудо кардани ҳисса мегардад, инчунин ҳар гуна аҳди дигаре, ки боиси кам шудани молу мулки шахси таҳти васоят мегардад, ҳуқуқ надорад.
Тартиби идораи молу мулки шахси таҳти васоят (парасторӣ) тибқи қонун муайян карда мешавад.
  1. Васӣ, парастор, ҳамсарон ва хешовандони наздики онҳо барои бастани аҳдҳо бо шахси таҳти васояташон (парасториаш), ба истиснои ҳамчун ҳадя ё истифодаи ройгон ба шахси таҳти васоят (парасторӣ) додани молу мулк, инчунин барои намояндагӣ кардани шахси таҳти васоят (парасторӣ) ҳангоми бастани аҳд ё пешбурди парвандаҳои судӣ байни шахси таҳти васояту (парасторию) ҳамсари васӣ ё парастор ва хешовандони наздики онҳо ҳуқуқ надоранд.
 
Моддаи 39. Идоракунии ваколатии молу мулки шахси таҳти васоят (парасторӣ)
  1. Дар сурати xой доштани зарурати идоракунии доимии молу мулки ғайриманқул ва манқули қиматноки шахси таҳти васоят (парасторӣ) мақоми васояту парасторӣ бо мудир, ки ҳамин мақом муайян кардааст, дар хусуси идоракунии ваколатии чунин молу мулк шартнома мебандад. Дар ин ҳолат васӣ ё парастор ваколати худро нисбати молу мулки шахси таҳти васояташ (парасториаш), ки ба идораи ваколатӣ дода нашудааст, нигоҳ медорад.
Ҳангоми ваколатҳои идораи молу мулки шахси таҳти васоят (парасторӣ)-ро иxро кардани мудир амали қоидаҳои пешбининамудаи қисмҳои 2 ва 3 моддаи 38 ҳамин Кодекс ба мудир дахл дорад.
  1. Ихтиёрдории ваколатии молу мулки шахси таҳти васоят (парасторӣ) аз рeи асосҳое, ки қонун барои қатъи шартномаи идораи ваколатии молу мулк пешбинӣ намудааст, инчунин дар сурати қатъи васояту парасторӣ қатъ мегардад.
 
Моддаи 40. Аз иxрои вазифа озод  ва дур кардани васиёну парасторон
  1. 1. Мақоми васояту парасторӣ дар ҳолати баргардонидани кeдак ба волидайнаш ё ба фарзандӣ қабул гардиданаш васӣ ё парасторро аз иxрои вазифаҳояш озод мекунад.
Ҳангоми ба муассисаи дахлдори тарбиявӣ, табобатӣ, муассисаи ҳифзи иxтимоии аҳолӣ ё муассисаҳои дигари шабеҳ xойгир кардани шахси таҳти васоят (парасторӣ), муассисаи васояту парасторӣ, ба шарте ки ин хилофи манфиатҳои шахси таҳти васоят (парасторӣ) набошад, васӣ ё парастори қаблан таъиншударо аз иxрои вазифаҳояш озод мекунад.
  1. Дар сурати xой доштани сабабҳои узрнок (беморӣ, тағйир ёфтани вазъи молу мулкӣ, набудани ҳамфикрӣ бо шахси таҳти васоят (парасторӣ ва ғайра) васӣ ё парастор мумкин аст бо хоҳиши худ аз иxрои вазифаҳояш озод карда шавад.
  2. Дар сурати вазифаҳояшро ғайриқаноатбахш иxро кардани васӣ ё парастор, аз Ҷумла дар ҳолати васоят ё парасториро ба мақсадҳои ғаразнок истифода кардани e ё шахси таҳти васоятро (парасториро) бе назорат, бе кeмаки лозима гузоштанаш, инчунин дигар њолатњое, ки қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон пешбинї намудааст, мақоми васояту парасторӣ метавонад васӣ ё парасторро аз иxрои ин вазифаҳо дур карда, xихати ба xавобгарии муқаррарнамудаи қонун xалб кардани шаҳрванди гунаҳкор тадбирҳои зарурӣ андешад.
 
Моддаи 41. Қатъ гардидани васояту парасторӣ
  1. Васояту парасторӣ нисбати шаҳрвандони болиғ дар ҳолатҳои аз xониби суд қабул гардидани қарор дар бораи қобили амал эътироф намудани шахси таҳти васоят (парасторӣ) ё бекор кардани маҳдудиятҳои қобилияти амали e дар асоси аризаи васӣ, парастор ё мақоми васояту парасторӣ қатъ мегардад.
  2. Дар сурати ба синни чордаҳ расидани шахси таҳти васоят қарордошта васояти e қатъ мегардад ва шаҳрванде, ки вазифаи васиро иxро мекард, бидуни қарори иловагӣ дар ин хусус парастори ноболиғ мегардад.
  3. Парастории ноболиғ дар сурати ба синни ҳаждаҳ расидани шахси таҳти парасторӣ, инчунин дар сурати издивоx карданаш ва дар ҳолатҳои дигари то ба балоғат расидан дорои қобилияти пурраи амал гардидани e (қисми 2 моддаи 22 ва моддаи 28) қатъ мегардад.
 
Моддаи 42. Ҳимоя (патронажи)–и шаҳрвандони қобили амал
  1. Бо хоҳиши шаҳрванди болиғи қобили амале, ки бо сабаби вазъи саломатиаш ҳуқуқи худро мустақилона татбиқу ҳимоя ва вазифаҳояшро иxро карда наметавонад, мумкин аст барои e парасторӣ дар шакли ҳомӣ (патронаж) муқаррар карда шавад. Муқаррар намудани ҳомӣ (патронаж) боиси маҳдудшавии ҳуқуқи шахси таҳти парасторӣ намегардад.
  2. Парастори (ёвари) шаҳрванди болиғи қобили амалро мақоми васояту парасторӣ танҳо бо ризоияти чунин шаҳрванд таъин карда метавонад.
  3. Парастор (ёвар) молу мулки шахси болиғи қобили амали таҳти парасториаш тааллуқдоштаро дар асоси шартномаи супориш ё идораи ваколатӣ, ки бо шахси таҳти парасторӣ баста шудааст, ихтиёрдорӣ мекунад. Аҳдҳои маишӣ ва аҳдҳои дигареро, ки ба таъмин ва қонеъ гардонидани талаботи шахси таҳти парасторӣ равона гардидаанд, парастор (ёвари)-и e бо ризоияти шахси таҳти парасторӣ анxом медиҳад.
  4. Ҳимоя (патронаж)-и мутобиқи қисми 1 ҳамин модда муқарраргардидаи шаҳрванди болиғи қобили амал бо талаби шаҳрванди таҳти ҳимоя қарордошта қатъ мегардад.
Парастор (ёвар)-и шаҳрванди таҳти ҳимоя қарордошта дар ҳолатҳои пешбининамудаи моддаи 40 ҳамин Кодекс аз иxрои вазифаҳои ба зиммааш гузошташуда озод карда мешавад.
  1. Танњо шањрвандони болиѓи қобили амал, ки қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон васї ё парастор шудани онњоро манъ накардааст, парастори (ёвари) шањрванди болиѓи қобили амал таъин шуда метавонанд.
 
Моддаи 43. Бедарак ғоиб эътироф намудани  шаҳрванд
Агар дар  тeли як сол дар xои истиқомати шаҳрванд дар хусуси бошишгоҳи e маълумоте набошад, суд бо дархости шахси манфиатдор метавонад  eро бедарак ғоиб эътироф намояд.
Дар сурати  муқаррар карда натавонистани рeзи расидани маълумоти охир дар хусуси шахси ғоиб, оғози ҳисоби мeҳлат барои эътирофи бедарак ғоиб санаи аввали моҳе, ки пас аз моҳи расидани маълумоти охир дар хусуси шахси ғоиб фаро мерасад ва дар сурати муқаррар карда натавонистани ин моҳ,  якуми январи соли минбаъда ҳисоб мешавад.
 
Моддаи 44. Оқибати бедарак ғоиб эътироф намудани шаҳрванд
  1. Молу мулки шаҳрванди бедарак ғоиб эътирофгардида дар сурати зарурати муҳофизати он дар асоси қарори суд ба идораи ваколатии шахсе супурда мешавад, ки аз xониби мақоми васояту парасторӣ муайян гардида, дар асоси шартномаи бо ин мақом басташуда дар бораи идораи ваколатӣ амал мекунад.
Идоракунандаи молу мулки шахси бедарак ғоиб эътирофгардида иxрои вазифаҳои шаҳрвандро ба зимма гирифта, аз ҳисоби молу мулки шахси ғоиб қарзи eро месупорад, ин молу мулкро ба манфиати чунин шахс идора мекунад. Бо дархости шахси манфиатдор ба шаҳрвандоне, ки шахси бедарак мебоист онҳоро таъмин мекард, таъминотпулӣ дода мешавад.
  1. Мақоми васояту парасторӣ то сипарӣ шудани як соли пас аз расидани маълумот дар хусуси xои исти шаҳрванди бедарак низ метавонад барои ҳифзи молу мулки e идоракунандаро таъин намояд.
  2. Оқибати бедарак ғоиб эътироф намудани шахсро, ки дар ҳамин модда пешбинӣ нашудааст, қонун муайян менамояд.
 
Моддаи 45. Бекор кардани қарори бедарак ғоиб эътироф намудани шаҳрванд
  1. Дар сурати ҳозир шудани шаҳрванди бедарак ғоиб эътирофгардида ё муайян гардидани xои исти e суд қарорро дар бораи бедарак ғоиб эътироф намудани eро бекор мекунад. Дар асоси қарори суд идораи молу мулки шаҳрванд бекор карда мешавад.
  2. Агар баъди се соли таъин кардани идоракунанда қарори бедарак ғоиб эълон намудани шахс бекор нашуда, дар хусуси фавтида эътироф намудани шаҳрванд ба суд муроxиате пешниҳод нагардида бошад, мақоми васояту парасторӣ вазифадор аст, ки бо аризаи фавтида эътироф намудани шаҳрванд ба суд муроxиат кунад.
 
Моддаи 46. Фавтида эълон намудани шаҳрванд
  1. Агар дар маҳалли зисти шаҳрванд дар давоми се сол аз xои исташ маълумоте набошад ва агар e дар вазъияте бедарак ғоиб шуда бошад, ки хатари марг ба ҳаёташ таҳдид мекард ё ба гумони аз фалокат вафот кардани e асос медиҳад, дар давоми шаш моҳ суд метавонад чунин шаҳрвандро фавтида эълон намояд.
  2. Суд хизматчии ҳарбӣ ё шаҳрванди дигари бо сабаби амалиёти xангӣ бедарак ғоибшударо танҳо баъди як соли пас аз анxоми амалиёти xанг фавтида эълон карда метавонад.
  3. Рeзи вафоти шаҳрванде, ки фавтида эълон шудааст, рeзи эътибори қонунӣ пайдо кардани қарори суд дар бораи фавтида эълон намудани e дониста мешавад. Дар сурати фавтида эълон гардидани шаҳрванди дар вазъияте бедарак ғоибшуда, ки ба ҳаёти e таҳдид мекард ё барои гумони дар натиxаи фалокат вафот кардани e асос медиҳад, суд метавонад рeзи тахминии вафоти eро рeзи вафоти ин шаҳрванд эътироф намояд.
  4. Фавтида эълон намудани шаҳрванд нисбати ҳуқуқу eҳдадориҳои чунин шаҳрванд боиси оқибатҳое мегардад, ки вафоти e сабаб шуда метавонист.
 
Моддаи 47. Оқибати ҳозир шудани шаҳрванде, ки фавтида эълон шуда буд
  1. Дар сурати ҳозир шудан ё ошкор гардидани маҳалли буду боши шаҳрванде, ки фавтида эълон шуда буд, суд қарори дахлдорро бекор мекунад.
  2. Шаҳрванд, ба истиснои ҳолатҳои пешбининамудаи қисми 3 моддаи 323 ҳамин Кодекс, сарфи назар аз вақти ҳозир шуданаш метавонад аз ҳар шахс баргардонидани молу мулки маҳфузмондаеро талаб намояд, ки пас аз фавтида эълон гардидани шаҳрванд бемузд ба ихтиёри ин шахс гузашта аст.
Ашхосе, ки молу мулки шаҳрванди фавтида эълоншуда дар натиxаи аҳдҳои бомузд ба ихтиёрашон гузаштааст, агар исбот гардад, ки ҳангоми харидани молу мулк онҳо зинда будани шаҳрванди фавтида эълоншударо медонистанд, вазифадоранд ин молу мулкро ба e баргардонанд. Дар сурати баргардонида натавонистани худи молу мулк арзиши он xуброн карда мешавад. Агар молу мулки шаҳрванди фавтида эълоншуда аз рeи ҳуқуқи мерос ба ихтиёри давлат гузашта, бо риояи шартҳои дар ҳамин модда пешбинигардида фурeхта шуда бошад, пас аз бекор кардани қарори фавтида эълон намудани шаҳрванд ба e маблағи аз фурeши молу мулк бадастомада баргардонида мешавад.
  1. Соҳиби бовиxдон ҳуқуқ дорад беҳбудиҳои вориднамудаашро, ба шарте ки онҳоро бе зиён xудо кардан мумкин бошад, дар ихтиёри худ монад. Агар чунин xудо кардани беҳбудиҳо имконнопазир бошад, соҳиби бовиxдон ҳуқуқ дорад xуброни маблағи барои беҳбудӣ харxкардаашро, вале на зиёдтар аз андозаи арзиши молу мулк, талаб намояд.
 
БОБИ   4. ШАХСИ  ҲУҚУҚӣ
 
  • 1. МУҚАРРАРОТИ АСОСӣ
 
Моддаи 48. Мафҳуми шахси ҳуқуқӣ
  1. Ташкилоте шахси ҳуқуқӣ дониста мешавад, ки дар моликият, пешбурди хоxагидорӣ ё идоракунии оперативии молу мулкро дошта, аз рeи eҳдадориҳои худ бо ин молу мулк масъулият дорад, метавонад аз номи худ ҳуқуқҳои молу мулкӣ ва шахсии ғайримолумулкиро ба даст оварда, татбиқ намояд, eҳдадорӣ гирад, дар суд даъвогар ва xавобгар бошад.
Шахси ҳуқуқӣ бояд баланс ё сметаи  мустақил дошта бошанд.
  1. Бо сабаби иштирок дар ташкили молу мулки шахси ҳуқуқӣ муассисони (иштирокчиёни) он метавонанд нисбати ин шахси ҳуқуқӣ eҳдадорӣ ё ҳуқуқи молу мулки ба молу мулки он дошта бошанд.
Ба шахси ҳуқуқие, ки иштирокчиёнашон нисбати онҳо ҳуқуқи eҳдадорӣ доранд, инҳо дохил мешаванд: ширкату xамъиятҳои хоxагидорӣ,  кооперативҳои тиҷоратї ва кооператсияи матлубот.
Ба шахси ҳуқуқие, ки муассисони онҳо ба молу мулкашон ҳуқуқи моликият ё ҳуқуқи дигари молу мулкӣ доранд, корхонаҳои воҳид, аз Ҷумла корхонаҳои фаръӣ, инчунин муассисаҳое дохил мешаванд, ки аз xониби молик маблағгузорӣ мешаванд.
  1. Ба шахси ҳуқуқие, ки муассисонашон (иштирокчиёнашон) нисбати онҳо ҳуқуқи молу мулкӣ надоранд, инҳо дохил мешаванд: иттињодияњои ҷамъиятї ва ташкилотњои динї; фондҳои хайрия ва фондҳои дигари xамъиятӣ, иттиҳодияҳои шахси ҳуқуқӣ (ассотсиатсияҳо ва иттиҳодияҳо).
 
Моддаи 49. Қобилияти ҳуқуқдории шахси  хуқуқӣ
  1. Шахси ҳуқуқӣ метавонад мутобиқи мақсадҳои фаъолияти дар ҳуxxатҳои таъсисии он пешбинигардида ҳуқуқи гражданӣ ва вобаста ба ин фаъолият eҳдадорӣ дошта бошад.
Ташкилотҳои тиxоратӣ, ба истиснои корхонаҳои воҳид ва намудҳои дигари  ташкилотҳои пешбининамудаи қонун метавонанд ҳуқуқу eҳдадориҳое дошта бошанд, ки барои татбиқи ҳар намуди фаъолияти бо қонун манънашуда заруранд. Шахси ҳуқуқӣ бо намудҳои алоҳидаи фаъолияте, ки номгeи онҳо бо қонун муайян карда мешавад, танҳо  дар асоси иxозатномаи махсус (литсензия) машғул шуда метавонад.
  1. Ҳуқуқи шахси ҳуқуқӣ танҳо дар ҳолатҳо ва мувофиқи тартиби пешбининамудаи қонун метавонад маҳдуд карда шавад. Нисбати қарори маҳдуд кардани ҳуқуқ ба суд шикоят кардан мумкин аст.
  2. Қобилияти ҳуқуқдории шахси ҳуқуқӣ аз лаҳзаи таъсиси он (қисми 2 моддаи 51) ба миён омада, дар лаҳзаи ба охир расидани он (қисми 8 моддаи 64) қатъ мегардад.
Ҳуқуқи шахси ҳуқуқӣ xиҳати татбиқи фаъолияте, ки барои машғул шудан ба он гирифтани иxозатнома (литсензия) зарур аст (қисми 1 ҳамин модда), агар дар қонунҳо тартиби дигаре муқаррар нашуда бошад, аз лаҳзаи гирифтани чунин иxозатнома (литсензия) ё дар мeҳлати дар он зикргардида ба миён омада, бо гузаштани мeҳлати амали он қатъ мегардад.
 
Моддаи 50. Ташкилотҳои тиxоратӣ ва ғайритиxоратӣ
  1. Ташкилотҳое шахси ҳуқуқӣ буда метавонанд, ки ба даст овардани фоидаро мақсади асосии фаъолияти худ қарор додаанд (ташкилотҳои тиxоратӣ) ё чунин мақсади ба даст овардани фоидаро надошта, фоидаро байни иштирокчиён тақсим намекунанд (ташкилотҳои ғайритиxоратӣ).
  2. Шахси ҳуқуқие, ки ташкилотҳои тиxоратӣ мебошанд, метавонанд дар шакли ширкату xамъиятҳои хоxагидорӣ, кооперативҳои тиҷоратї , корхонаҳои воҳиди давлатӣ ва коммуналӣ таъсис дода шаванд.
  3. Шахси ҳуқуқие, ки ташкилоти ғайритиxоратӣ мебошанд, метавонанд дар шакли кооперативҳои ѓайритиҷоратї, кооператсияи матлубот, иттињодияњои ҷамъиятї ё ташкилотњои динї, муассисаҳои аз xониби молик маблағгузоришаванда, фондҳои хайрия ва фондҳои дигар, инчунин дар дигар шаклҳои пешбининамудаи қонун таъсис дода шаванд.
Ташкилотҳои ғайритиxоратӣ танҳо ба қадре ба фаъолияти соҳибкорӣ машғул шуда метавонанд, ки барои мақсадҳои оинномавии онҳо зарур аст.
  1. Таъсиси иттиҳодияҳои ташкилотњои тиҷоратї ва ѓайритиxоратӣ дар шакли ассотсиатсияҳо ё иттифоқҳо ба роҳ монда мешавад.
 
Моддаи 51. Бақайдгирии давлатии шахси ҳуқуқӣ
  1. Шахси њуқуқї бояд мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон ба қайди давлатї гирифта шавад. Маълумот дар бораи бақайдгирии давлатї, аз ҷумла бақайдгирии ташкилотњои тиҷоратї, номи фирма ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї дохил карда мешавад, ки барои шиносоии умум дастрас мебошад.
  Асосњои рад кардани бақайдгирии давлатии шахси њуқуқї мувофиқи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон муайян карда мешаванд. Рад кардани бақайдгирї бо далели мувофиқи мақсад набудани таъсиси шахси њуқуқї манъ аст.
  Дар сурати рад кардани бақайдгирии давлатї, инчунин саркашї кардан аз он ба суд шикоят намудан мумкин аст.
  1. Шахси њуқуқї аз лањзаи ба қайди давлатї гирифта шуданаш таъсисгардида дониста мешавад.
  2. Шахси њуқуқї танњо дар њолатњои муқаррарнамудаи қонун аз нав ба қайд гирифта мешавад.(ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 52. Муассисони шахси ҳуқуқӣ
  1. Шахси ҳуқуқиро як ё якчанд муассис таъсис дода метавонанд.
  2. 2. Соњибмулк ё ин ки мақомоти ваколатдори он ё шахсон ва дар ҳолатҳои махсус пешбиннамудаи қонунгузорї дигар шахсони ҳуқуқї муассиси шахси ҳуқуқӣ шуда метавонанд. Дар айни замон шахси ҳуқуқие, ки дорои ҳуқуқи пешбурди хоxагидорӣ ё идораи оперативӣ мебошанд, бо ризоияти молик ё мақоми ваколатдори он метавонад муассисони шахси ҳуқуқии дигар бошад.
 
Моддаи 53. Ҳуxxатҳои таъсиси шахси ҳуқуқӣ
  1. Шахси ҳуқуқӣ дар асоси оиннома ё шартномаи таъсис ва оиннома ва ё танҳо шартномаи таъсис амал мекунад. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун шахси ҳуқуқие, ки ташкилоти тиxоратӣ намебошад, дар асоси низомномаи умумии ин намуди ташкилот амал карда метавонад.
Шартномаи таъсиси шахси ҳуқуқиро муассисони (иштирокчиёни) он баста, оинномаро тасдиқ менамоянд.
Шахси ҳуқуқие, ки мутобиқи ҳамин Кодекс аз xониби як муассис таъсис ёфтааст, дар асоси оинномаи тасдиқнамудаи ин муассис амал мекунад.
  1. Дар оиннома ва ҳуxxатҳои дигари таъсисии шахси ҳуқуқӣ бояд номи шахси ҳуқуқӣ, маҳалли xойгиршавии он, тартиби идораи фаъолияти шахси ҳуқуқӣ муайян карда шаванд, инчунин маълумоти дигари пешбининамудаи қонун дар бораи намуди дахлдори шахси ҳуқуқӣ нишон дода шавад.
Дар ҳуxxатҳои таъсисии ташкилотҳои ғайритиxоратӣ ва корхонаҳои воҳид, дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун бошад, инчунин ташкилотҳои тиxоратии дигар бояд марому мақсади фаъолияти шахси ҳуқуқӣ муайян карда шавад. Дар ҳуxxатҳои таъсисии ташкилотҳои дигари тиxоратӣ мумкин аст марому мақсади муайяни фаъолияти онҳо пешбинӣ карда шавад.
Дар шартномаи таъсис тарафҳо (муассисон) xиҳати таъсиси шахси ҳуқуқӣ eҳдадорӣ қабул намуда, тартиби фаъолияти муштарак дар мавриди таъсиси он, шартҳои ба он додани молу мулки худ ва иштирок дар фаъолияти онро муайян менамоянд. Дар шартнома инчунин шарту тартиби тақсими фоидаю зиён миёни иштирокчиён, идора кардани фаъолияти шахси ҳуқуқӣ, аз ҳайати он баромадани муассисон (иштирокчиён) муайян карда мешавад. Бо мувофиқаи муассисон ба шартномаи таъсис мумкин аст шартҳои дигар низ дохил карда шаванд.
  1. Таѓйироти ба њуҷҷатњои таъсисии њизбњои сиёсї, иттињодияњои ҷамъиятї, фондњои хайрия ва фондњои дигар, инчунин ташкилотњои динї воридкардашуда пас аз бақайдгирии давлатї барои шахсони сеюм эътибор пайдо мекунанд. Таѓйироти маълумотњо дар њуҷҷатњои таъсисии шахсони њуқуқии дигар пас аз ворид намудани онњо ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї барои шахсони сеюм эътибор пайдо мекунанд. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 54. Мақомоти шахси ҳуқуқӣ
  1. Шахси ҳуқуқӣ ба воситаи мақомоташ, ки дар асоси қонунҳои амалкунанда ва ҳуxxатҳои таъсисӣ ҳуқуқи гражданӣ ба даст овардааст, иxрои eҳдадориҳои гражданиро ба зимма мегирад. Тартиби таъин ё интихоби мақомоти шахси ҳуқуқӣ тибқи қонун ва ҳуxxатҳои таъсис муайян карда мешавад.
  2. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун шахси ҳуқуқӣ метавонад ба воситаи иштирокчиёнаш ҳуқуқи гражданӣ ба даст оварда, иxрои eҳдадориҳои гражданиро ба зимма гирад.
  3. Шахсе, ки мутобиқи қонун ё ҳуxxатҳои таъсисӣ шахси ҳуқуқӣ аз номи он баромад мекунад, бояд ба манфиати шахси ҳуқуқии намояндагӣ мекардааш софдилона ва оқилона амал кунад. Агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, e вазифадор аст, ки бо талаби муассисони (иштирокчиёни, аъзои) шахси ҳуқуқӣ зиёнеро, ки e ба шахси ҳуқуқӣ расонидааст, xуброн намояд.
 
Моддаи 55. Ном ва маҳалли xойгиршавии  шахси ҳуқуқӣ
  1. Шахси ҳуқуқӣ номи худро дорад, ки дар он ба шакли ташкилию ҳуқуқиаш ишора карда мешавад. Номи ташкилотҳои ғайритиxоратӣ, корхонаҳои воҳид ва дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ташкилотҳои дигари тиxоратӣ бояд ишора ба хусусияти фаъолияти шахси ҳуқуқиро дошта бошад.
Ба номи шахси ҳуқуқӣ дохил кардани ишора ба номи пурра ё мухтасари расмӣ (номи давлат), ба реквизитҳои аснод ё маводи рекламавии шахси ҳуқуқӣ дохил кардани чунин ном ё унсурҳои рамзи давлатӣ мувофиқи тартиби муайяннамудаи Ҳукумат иxозат дода мешавад.
  1. Маҳалли xойгиршавии шахси ҳуқуқӣ, агар мутобиқи қонун дар ҳуxxатҳои таъсисии шахси ҳуқуқӣ маҳалли дигаре муқаррар нашуда бошад, маҳалли бақайдгирии давлатии он муайян карда мешавад.
  2. Ном ва маҳалли xойгиршавии шахси ҳуқуқӣ дар ҳуxxатҳои таъсисии он нишон дода мешавад.
  3. Шахси ҳуқуқие, ки ташкилоти тиxоратӣ мебошад, бояд номи фирмавӣ дошта бошад.
Шахси ҳуқуқие, ки номи фирмавии он мувофиқи тартиби муқарраргардида ба қайд гирифта шудааст, барои истифодаи он ҳуқуқи мустасно дорад.
Тартиби бақайдгирӣ ва истифодаи номи фирмавиро қонунҳо мутобиқи ҳамин Кодекс муайян менамоянд.
Шахсе, ки номи ба қайд гирифташудаи фирмавии шахси дигарро ғайриқонунӣ истифода мекунад, бо талаби соҳиби ҳуқуқдори номи фирмавӣ вазифадор аст истифодаи онро қатъ карда, зиёни расонидаашро xуброн намояд.
 
Моддаи 56. Намояндагӣ ва филиалҳо
  1. Намояндагӣ воҳиди алоњидаи шахси ҳуқуқӣ мебошад, ки берун аз маҳалли xойгиршавии он қарор дошта, манфиати шахси ҳуқуқиро ҳифз ва намояндагӣ менамояд, аз номи он аҳдҳо ва амалҳои дигари ҳуқуқиро анxом медиҳад.
  2. Филиал воҳиди алоњидаи шахси ҳуқуқӣ мебошад, ки берун аз маҳалли xойгиршавии он қарор дошта, тамоми ё як қисми вазифаҳои он, аз Ҷумла вазифаи намояндагиро иxро мекунад.
  3. Намояндагию филиалњо шахси њуқуқї набуда, бо қарори мақоми дахлдори шахси њуқуқї, ки онро қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон ва оинномаи шахси њуқуқї муайян намудаанд, таъсис дода мешаванд.Онҳо аз xониби шахси ҳуқуқии онҳоро таъсиснамуда бо молу мулк таъмин карда, дар асоси Низомномаи тасдиқнамудаи он амал мекунанд.
Роҳбарони намояндагию филиалҳо аз xониби шахси ҳуқуқӣ таъин гардида, дар асоси ваколатномаи он амал мекунанд.
Намояндагию филиалҳо бояд дар оинномаи шахси ҳуқуқие, ки онҳоро таъсис додааст, нишон дода шаванд.
 
Моддаи 57. Масъулияти шахси ҳуқуқӣ
  1. Шахси ҳуқуқӣ ғайр аз муассисаҳое, ки аз xониби молик маблағгузорӣ мешаванд, аз рeи eҳдадориҳои худ бо тамоми молу мулкашон масъулият доранд.
  2. Корхонаи давлатӣ ва муассисаи аз xониби молик маблағгузоришаванда аз рeи eҳдадориҳои худ мувофиқи тартиб ва дар асоси шартҳои пешбининамудаи қисми 8 моддаи 125, моддаҳои 126 ва 127 ҳамин Кодекс масъулият доранд.
  3. Муассиси (иштирокчии) шахси ҳуқуқӣ ё молики он, ба истиснои ҳолатҳои дар ҳамин Кодекс ё ҳуxxатҳои таъсиси шахси ҳуқуқӣ пешбинигардида аз рeи eҳдадориҳои шахси ҳуқуқӣ, шахси ҳуқуқӣ бошад, аз рeи eҳдадориҳои муассис (иштирокчӣ) ё молик масъулият надорад.
Агар сабабгори муфлисшавии шахси ҳуқуқӣ муассисон (иштирокчиён), молики молу мулки  шахси ҳуқуқӣ ё шахси дигаре бошанд, ки ҳуқуқи додани дастурҳои ҳатмиро ба шахси ҳуқуқӣ ё ба тариқи дигар имконияти муайян намудани амалҳои онро доранд, ба зиммаи чунин ашхос дар сурати нарасидани молу мулки шахси ҳуқуқӣ мумкин аст аз рeи eҳдадориҳои он масъулияти иловагї гузошта шавад.
 
Моддаи 58. Азнавташкилдиҳии шахси ҳуқуқӣ
  1. Азнавташкилдиҳии шахси ҳуқуқӣ (муттаҳид, ҳамроҳ, тақсим, xудо кардан, табдил додан) метавонад бо қарори муассисони (иштирокчиёни) он ё мақоми шахси ҳуқуқие, ки мутобиқи ҳуxxатҳои таъсис дорои чунин ваколат мебошад, ба амал бароварда шавад.
  2. Бо мақсади маҳдуд сохтани фаъолияти инҳисорӣ (монополистӣ) дар қонун мумкин аст ҳолатҳо ва тартиби Маҷбуран азнавташкилдиҳии ташкилотҳои тиxоратӣ дар асоси қарори суд пешбинӣ карда шавад.
Агар муассисони (иштирокчиёни) шахси ҳуқуқӣ,  мақоми  ваколатдори онҳо ё мақоми шахси ҳуқуқӣ, ки тибқи ҳуxxатҳои таъсис барои азнавташкилдиҳии он   ваколатдор аст, азнавташкилдиҳии шахси ҳуқуқиро дар мeҳлати муқаррарнамудаи қарори суд ба амал набароранд, суд аз Ҷумлаи шахси ғайр мудири шахси ҳуқуқиро таъин намуда, ба e супориш медиҳад, ки азнавташкилдиҳии шахси ҳуқуқиро ба амал барорад. Аз лаҳзаи таъин гардидани мудири ғайр ваколати идора намудани корҳои шахси ҳуқуқӣ ба зиммаи e мегузарад. Мудири ғайр аз номи шахси ҳуқуқӣ дар суд баромад мекунад ва баланси тақсимотро тартиб дода, онро якxоя бо ҳуxxатҳои таъсисии шахси ҳуқуқӣ дар натиxаи азнавташкилдиҳӣ бавуxудоянда xиҳати тасдиқ ба суд месупорад. Аз xониби суд тасдиқ гардидани ҳуxxатҳои мазкур барои бақайдгирии давлатии шахси ҳуқуқии навтаъсис асос мебошад.
  1. Дар ҳолатҳои муқаррарнамудаи қонун азнавташкилдиҳии шахси ҳуқуқӣ дар шакли муттаҳид, ҳамроҳ кардан ё тағйир додан танҳо бо ризояти мақомоти давлатии ваколатдор ба амал бароварда мешавад.
  2. Шахси ҳуқуқӣ, ба истиснои ҳолатҳои азнавташкилдиҳӣ дар шакли ҳамроҳкунӣ, аз лаҳзаи бақайдгирии шахси ҳуқуқии навтаъсис азнавташкилшуда дониста мешавад.
   Дар сурати азнавташкилдињии шахси њуқуқї дар шакли ба он њамроњшавии шахси њуқуқии дигар, шахсони њуқуқие, ки дар њамроњшавї иштирок менамоянд, дар ин хусус бо тартиби муқарраршуда дар як вақт ба мақомоти анҷомдињандаи бақайдгирии давлатї барои ворид намудани маълумот ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї ариза пешнињод менамоянд. Шахси њуқуқї аз лањзае азнавташкилшуда ба њисоб меравад, ки маълумот дар бораи қатъ ёфтани фаъолияти шахси њуқуқии њамроњшуда ва маълумот дар бораи таѓйироти њуҷҷатњои таъсисии шахси њуқуқї ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї ворид карда шудаанд. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
   Азнавташкилдињии шахси њуқуқї дар шакли табдилдињї пас аз ворид намудани маълумот ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї дар бораи таѓйирдињии шакли ташкилию њуқуқии шахси њуқуқї ба итмомрасида дониста мешавад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  1. Азнавташкилдињии бонкњо тибқи њамин Кодекс ва қонунгузории бонкї сурат мегирад.  
 
Моддаи 59. Ворисии ҳуқуқӣ ҳангоми азнавташкилдиҳии шахси ҳуқуқӣ
  1. Ҳангоми муттаҳидшавии шахси ҳуқуқӣ ҳуқуқу eҳдадориҳои ҳар яки онҳо мутобиқи санади супурдан ба шахси ҳуқуқии навтаъсис мегузаранд. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  2. Дар сурати ҳамроҳкунии шахси ҳуқуқӣ ба шахси ҳуқуқии дигар ҳуқуқу eҳдадориҳои шахси ҳуқуқии ҳамроҳшуда мутобиқи санади супурдан ба ихтиёри шахси ҳуқуқии дигар мегузарад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  3. Дар сурати xудо кардани шахси ҳуқуқӣ ҳуқуқу eҳдадориҳои он мутобиқи баланси тақсимот ба шахси ҳуқуқии навтаъсис мегузаранд.
  4. Ҳангоми аз ҳайати шахси ҳуқуқӣ xудо кардани як ё якчанд шахси ҳуқуқӣ мутобиқи баланси тақсимот ҳуқуқу eҳдадориҳои шахси ҳуқуқии азнавташкилшуда ба ҳар яки онҳо мегузарад.
  5. Ҳангоми аз як намуди шахси ҳуқуқӣ ба намуди дигар табдил додани шахси ҳуқуқӣ (тағйир додани шакли ташкилию ҳуқуқӣ) ҳуқуқу eҳдадориҳои шахси ҳуқуқии азнавташкилшуда ба шахси ҳуқуқии навтаъсис мутобиқи санади супурдан гузаронида мешаванд. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 60. Санади супурдан  ё  баланси тақсимот
  1. Санади супурдан ё баланси тақсимот бояд мувофиқи муқаррарот оиди гузаштани ҳамаи eҳдадориҳои шахси ҳуқуқии азнавташкилшуда нисбати ҳамаи кредиторону қарздорони e, аз Ҷумла eҳдадориҳои мавриди баҳси тарафайн қарор доштаро ҳам дар бар гирифта бошад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  2. Санади супурдан ё баланси тақсимот аз ҷониби муассисони (иштирокчиёни) шахси њуқуқї ё мақоме, ки дар хусуси азнавташкилдињии шахси њуқуқї қарор қабул намудааст, тасдиқ гардида, ба мақомоти анҷомдињандаи бақайдгирии давлатї барои бақайдгирии давлатии шахси њуқуқии навтаъсис ва барои ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї ворид намудани маълумот дар бораи шахсони њуқуқии азнавташкилшуда пешнињод карда мешаванд. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 61. Кафолати ҳуқуқии кредиторони шахси ҳуқуқӣ ҳангоми азнавташкилдиҳии он
  1. Муассисони (иштирокчиёни) шахси ҳуқуқӣ ё мақоме, ки дар хусуси азнавташкилдиҳии шахси ҳуқуқӣ қарор қабул кардааст, бояд кредиторони шахси ҳуқуқии азнавташкилшавандаро дар ин бора хаттӣ огоҳ созанд.
  2. Кредитори шахси ҳуқуқии азнавташкилшаванда ҳуқуқ дорад қатъ ё иxрои пеш аз мeҳлати eҳдадориро, ки аз рeи он ҳамин шахси ҳуқуқӣ қарздор мебошад, инчунин xуброни зиёнро талаб намояд.
  3. Агар баланси тақсимот барои муайян намудани андозаи њуқуқ ва ўњдадорињои ворисони ҳуқуқҳои шахси ҳуқуқии азнавташкилшаванда имконият надиҳад, шахси ҳуқуқии навтаъсис аз рeи eҳдадориҳои шахси ҳуқуқии азнавташкилшуда дар назди кредиторони e масъулияти муштарак доранд.
 
Моддаи 62. Барҳам додани шахси ҳуқуқӣ
  1. Барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ боиси қатъ гардидани он бидуни ба шахси дигар ба тариқи вориси ҳуқуқ гузаштани ҳуқуқу eҳдадориҳояш мегардад.
  2. Шахси ҳуқуқӣ дар ҳолатҳои зерин метавонад барҳам дода шавад:
— бо қарори муассисон (иштирокчиён)  ё мақомоти шахси ҳуқуқие, ки мутобиқи ҳуxxатҳои таъсисї чунин ваколатро дорад, аз Ҷумла бо сабаби гузаштани мeҳлате, ки шахси ҳуқуқӣ  таъсис дода шуда буд ё  ноил шудан ба мақсади таъсисдодашуда;
— бо њалномаи суд њангоми таъсисион роњ додан ба даѓалона вайронкунии қонун, агар чунин вайронкунӣ хусусияти ислоњнопазир дошта бошад ё бе иҷозатномаи дахлдор машѓул шудан ба фаъолият ё фаъолияти манъ намудаи қонун, ё амалї намудани фаъолияти вайронкунии якчандмаротиба ва даѓалонаи дигари қонунгузорї ё аз тарафи иттињодияњои ҷамъиятї, ташкилотњои динї ва фондњои ҷамъиятї мунтазам амалї намудани фаъолияте, ки ба мақсадњои оинномавиашон мухолиф мебошад, њангоми бозхости иҷозатнома, ки амалї намудани амалиётњои дар иҷозатнома пешбинишуда намуди ягонаи фаъолияти иҷозатдодашуда мебошад, инчунин дар ҳолатҳои пешбининамудаи  Кодекси мазкур ва қонунњо.
  1. Талаби барҳам додани шахси ҳуқуқиро тибқи асосҳои дар қисми 2 ҳамин модда зикргардида мақомоти њокимияти давлатї ё мақомоти мањаллии њокимияти давлатие, ки мувофиқи қонун барои пешниҳоди чунин талаб ҳуқуқ дорад, ба суд пешниҳод карда метавонад.
Бо қарори суд дар бораи барҳам додани шахси ҳуқуқӣ мумкин аст вазифаи барҳам додани шахси ҳуқуқӣ ба зиммаи муассисони (иштирокчиёни) он ё мақоми дар асоси ҳуxxатҳои таъсиси шахси ҳуқуқӣ ба барҳамдиҳии он ваколатдошта гузошта шавад.
  1. Шахси ҳуқуқие, ки ташкилоти тиxоратӣ мебошад, ё чун кооперативи ѓайритиҷоратї ва ё фонди xамъиятӣ фаъолият мекунад, бо сабаби муфлис эътироф шуданаш инчунин мутобиқи моддаи 66 ҳамин Кодекс барҳам дода мешавад.
Агар арзиши молу мулки чунин шахси ҳуқуқӣ барои қонеъ гардонидани талаботи кредиторон нокифоя бошад, онро танҳо мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи моддаи 66 ҳамин Кодекс барҳам додан мумкин аст.
Муқаррароти бо сабаби муфлисӣ барҳам додани шахси ҳуқуқӣ ба муассисаҳо дахл надорад.
  1. Агар бо қонунгузории бонкӣ тартиби дигар муқаррар нашуда бошад, барҳамдиҳии бонкҳо тибқи ҳамин Кодекс сурат мегирад.
 
Моддаи 63. Вазифаи шахсе, ки дар бораи барҳам додани шахси ҳуқуқӣ қарор қабул кардааст
  1. Муассисон (иштирокчиён)–и шахси ҳуқуқӣ ё мақоми дар хусуси барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ қарорқабулкарда вазифадоранд, ки бетаъхир аз ин хусус мақоми бақайдгирандаи шахси ҳуқуқиро хаттӣ огоҳ созанд ва он ба Фењристи  ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї дар хусуси дар xараёни барҳамдиҳӣ қарор доштани шахси ҳуқуқӣ маълумот ворид месозад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  2. Муассисон (иштирокчиён)–и шахси ҳуқуқӣ ё мақоми дар хусуси барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ қарор қабулкарда комиссияи барҳамдиҳи (барҳамдиҳанда)–ро таъин намуда, мутобиқи ҳамин Кодекс тартиб ва мeҳлати барҳамдиҳиро муқаррар менамоянд.
  3. Комиссияи барҳамдиҳӣ аз лаҳзаи таъин гардиданаш барои назорат кардани амали мақомоти шахси ҳуқуқӣ дар мавриди ихтиёрдории молу мулкаш ваколат ба даст меорад. Аз Ҷумла тамоми амалиёти мақомоти шахси ҳуқуқӣ, ки ба бегона кардани молу мулки он ё пардохти қарз равона гардидаанд, танҳо бо ризояти комиссияи барҳамдиҳӣ метавонад ба амал бароварда шавад.
 
Моддаи 64. Тартиби барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ
  1. Комиссияи барҳамдиҳӣ дар рeзномае, ки маълумоти бақайдгирии давлатии шахси ҳуқуқиро нашр менамояд, дар хусуси барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ ва тартибу мeҳлати пешниҳоди талабот аз xониби кредиторони он эълонро чоп мекунад. Ин мeҳлат набояд аз ду моҳи пас аз лаҳзаи нашри эълон дар бораи барҳамдиҳӣ камтар бошад.
Комиссияи барҳамдиҳӣ xихати маълум сохтани кредиторон ва гирифтани қарзи дебиторӣ тамоми чораҳои имконпазирро андешида, инчунин кредиторонро дар хусуси барҳам додани  шахси ҳуқуқӣ хаттӣ огоҳ месозад.
  1. Пас аз тамом шудани мeҳлати пешниҳоди талабот аз xониби кредиторон комиссияи барҳамдиҳӣ баланси барҳамдиҳии фосилавӣ тартиб медиҳад, ки дар он маълумот дар бораи таркиби молу мулки шахси ҳуқуқии барҳамдодашаванда, номгeи талаботи пешкашнамудаи кредиторон, инчунин маълумот дар хусуси натиxаи баррасии онҳо зикр меёбад.
Баланси фосилавии барҳамдиҳӣ аз xониби муассисони  (иштирокчиёни) шахси ҳуқуқӣ ё мақоми қабулкардаи қарор дар бораи барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ тасдиқ карда мешавад.
  1. Агар маблағи мавxудаи шахси ҳуқуқии барҳамдодашаванда (ғайр аз муассисаҳо) барои қонеъ гардонидани талаботи кредиторон нокифоя бошад, комиссияи барҳамдиҳӣ мувофиқи тартиби барои иxрои қарорҳои суд муқарраргардида молу мулки шахси ҳуқуқиро аз тариқи савдои оммавӣ ба фурeш мерасонад.
  2. Пардохти маблағҳои пулӣ ба кредиторони шахси ҳуқуқии барҳамдодашаванда аз xониби комиссияи барҳамдиҳӣ аз рeи навбати дар моддаи 65 ҳамин Кодекс муқарраргардида, ба истиснои кредиторони навбати панҶум, ки маблағи пулӣ ба онҳо пас аз як моҳи баъди санаи тасдиқи баланси фосилавии барҳамдиҳӣ пардохта мешавад, мутобиқи баланси фосилавии барҳамдиҳӣ аз рeзи тасдиқи он сар карда, пардохта мешавад.
  3. Пас аз пардохти пулии кредиторон комиссияи барҳамдиҳӣ баланси барҳамдиҳиро тартиб медиҳад, ки онро муассисон (иштирокчиён)–и шахси ҳуқуқӣ ё мақоми қабулкардаи қарор дар бораи барҳам додани шахси ҳуқуқӣ тасдиқ менамоянд.
  4. Дар сурати нокифоя будани маблағи муассисаи барҳамдодашаванда барои қонеъ гардонидани талаботи кредиторон, онҳо ҳуқуқ доранд, ки барои аз ҳисоби молики молу мулки ин муассиса қонеъ гардонидани қисми боқимондаи талаботашон ба суд муроxиат намоянд.
  5. Молу мулки пас аз қонеъ гардонидани талаботи кредиторон боқимондаи шахси ҳуқуқӣ, агар дар қонун ё ҳуxxатҳои таъсиси шахси ҳуқуқӣ тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, ба муассисони (иштирокчиёни) он, ки дорои ҳуқуқи моликият ба ин молу мулк ё ҳуқуқи eҳдадорӣ нисбати ин шахси ҳуқуқӣ мебошанд, супурда мешавад.
  6. Барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ баъди дар ин хусус ворид намудани сабт ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї баитмомрасида ва шахси ҳуқуқӣ бошад барҳамдодашуда эътироф карда мешавад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 641. Молу мулки манқули шахси њуқуқии барњамдодашаванда, ки ба сифати таъминот пешнињод шудааст
  1. Молу мулки манқули шахси њуқуқии барњамдодашаванда, ки ба сифати таъминот пешнињод шудааст (гарав, лизинг ва усули дигари таъминот) ҷудо карда мешаванд ва барои фурўш ба кредитори таъминшуда дода мешавад.
  2. Кредитори таъминшуда ўњдадор аст бовиҷдонона барои ба амал баровардани фурўши мавзўи таъминот тавре чорањо андешад, ки он барои њамаи тарафњои иштироккунанда бо назардошти шароити воқеї манфиатнок бошанд.
  3. Маблаѓњои аз фурўш ба дастомада барои пардохти талаботе, ки бо молу мулки фурўхташаванда таъмин гардиданд, равона мегарданд, маблаѓњои аз фурўш боқимонда бошад, ба комиссияи барњамдињї барои пардохт намудани дигар талаботи кредиторон бо тартиби муқаррарнамудаи Кодекси мазкур равона мегарданд.
  4. Агар маблаѓњои аз фурўш бадастомада барои пардохти њамаи талаботе, ки бо молу мулки фурўхташаванда таъмин гардидаанд, нокифоя бошанд, қисми боқимондаи талабот аз молу мулки дигари шахси њуқуқии барњамдодашаванда бо тартиби барои талаботи кредиторони таъминнашуда, ки Кодекси мазкур муқаррар намудааст, пардохт мегардад. (ҚҶТ аз 2.01.19,№1557)
 
 
Моддаи 65. Қонеъ гардонидани талаботи  кредиторон
  1. Дар сурати барњам додани шахси њуқуқї талаботи кредиторони он бо навбати зерин қонеъ гардонида мешаванд:
— дар навбати аввал – талаботи кредиторони таъминшуда аз њисоби арзиши молу мулки ба сифати таъминот пешнињодшуда бо тартиби пешбининамудаи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон, инчунин талаботи шањрвандоне, ки шахси ҳуқуқии барҳамдодашаванда дар назди онҳо барои расонидани зарар ба ҳаёт ва саломатиашон масъулият дорад, бо роҳи ба сармоя табдил додани пардохтҳои дахлдори вақтбайъ;
— дар навбати дуюм – пардохти кўмакпулии аз кор рафтан ва музди мењнати шахсоне, ки тибқи шартномаи мењнатї, аз ҷумла тибқи қарордод кор мекунанд ва пардохти мукофотпулї бо њисобу китоб аз рўи шартномањои муаллифї;
— дар навбати сеюм – пардохти қарз аз рўи пардохтњои њатмї ба буҷет;
— дар навбати чорум – њисобу китоби кредиторони дигар тибқи қонун.
Дар сурати барњам додани ташкилотњои қарзї, талаботи кредиторон тибқи тартиби муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон дар бораи барњамдињии ташкилотњои қарзї қонеъ гардонида мешаванд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  1. Талаби ҳар навбат пас аз пурра қонеъ гардонидани талаби навбати пешина қонеъ гардонида мешавад.
  2. Дар сурати нокифоя будани молу мулки шахси ҳуқуқии барҳамдодашаванда, агар дар қонун тартиби дигаре муқаррар нагардида бошад, ин молу мулк дар байни кредиторон мувофиқи қонунҳои амалкунанда, тақсим карда мешавад.
  3. Агар комиссияи барҳамдиҳӣ қонеъ гардонидани талаботи кредиторро рад кунад ё аз баррасии он саркашӣ намояд, кредитор ҳуқуқ дорад, ки то тасдиқ гардидани баланси барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ нисбати амали комиссияи барҳамдиҳӣ ба суд даъво намояд.
Бо қарори суд талаби кредитор мумкин аст аз ҳисоби молу мулки боқимондаи шахси ҳуқуқии барҳамдодашуда қонеъ гардонида шавад.
  1. Талаби кредитор, ки пас аз гузаштани мeҳлати барои пешниҳоди он муқаррарнамудаи комиссияи  барҳамдиҳӣ пешниҳод гардидааст, аз ҳисоби молу мулки шахси қарздор, ки пас аз қонеъ гардонидани талаби сари вақт пешкашнамудаи кредиторон боқӣ  мондааст, қонеъ гардонида мешавад.
  2. Талаби кредиторон, ки бо сабаби нокифоя будани молу мулки шахси ҳуқуқии барҳамдодашаванда қонеъ гардонида нашудааст, ба истиснои ҳолатҳои пешбининамудаи моддаи 68 ҳамин Кодекс, пардохташуда дониста мешавад. Талаби кредитороне, ки комиссияи барҳамдиҳӣ онҳоро эътироф накардааст, агар кредитор ба суд бо даъво муроxиат накарда бошад, инчунин талабе, ки қонеъ гардонидани он бо қарори суд ба кредитор рад шудааст, ҳамчунин пардохташуда дониста мешаванд.
 
Моддаи 66. Муфлисшавии шахси ҳуқуқӣ
  1. Шахси ҳуқуқие, ки ба фаъолияти тиxоратӣ машғул мебошад, ба истиснои корхонањои махсуси (казонии) давлатї, агар қобилияти қонеъ гардонидани талаботи кредиторонро бо сабаби нокифоягии дороињои бозоргир надошта бошад, он гоњ мумкин аст  муфлис эътироф карда шавад.
  2. Шахси ҳуқуқӣ аз xониби суд муфлис эътироф карда мешавад.
Шахси ҳуқуқӣ инчунин метавонад якxоя бо кредиторон дар хусуси эълони муфлисшавӣ ва ихтиёран барҳам дода шуданаш қарор қабул намояд.
  1. Асосҳои аз xониби суд муфлис эътироф гардидани шахси ҳуқуқӣ ё дар хусуси муфлисшавии худ эълон кардани он, инчунин тартиби барҳамдиҳии чунин шахси ҳуқуқӣ тибқи қонун дар бораи муфлисшавӣ муқаррар карда мешавад. Талаби кредиторон аз рeи навбати муқаррарнамудаи қисми 1 моддаи 65 ҳамин Кодекс қонеъ гардонида мешавад.
 
Моддаи 67. Оқибати муфлис донистани шахси ҳуқуқӣ
  1. Аз xониби суд муфлис эътироф шудани шахси ҳуқуқӣ инчунин тибқи қарори муштарак бо кредиторон дар хусуси муфлисшавии худ эълон кардани шахси ҳуқуқӣ боиси барҳам додани ин шахси ҳуқуқӣ мегардад.
  2. Аз лаҳзаи муфлис дониста шудани шахси ҳуқуқӣ:
а) мeҳлати пардохти тамоми eҳдадориҳои қарзии ин шахси ҳуқуқӣ, агар он пештар фаро нарасида бошад, фарорасида ҳисоб меёбад;
б) зам кардани xаримаи аҳдшиканӣ ва фоизи тамоми қарзҳои ин шахси ҳуқуқӣ қатъ мегардад;
в) тамоми маҳдудиятҳои дар қонун пешбинигардида дар мавриди рeёнидани маблағ аз молу мулки шахси ҳуқуқӣ аз миён бардошта мешаванд;
г) баҳсҳои молу мулкӣ бо иштироки ин шахси ҳуқуқӣ ба сифати xавобгар, ба истиснои баҳсҳое, ки аз рeи онҳо қарорҳо эътибори қонунӣ пайдо кардаанд, қатъ мегарданд;
д) ҳама талабҳои молу мулкӣ ба нисбати ин шахси ҳуқуқӣ танҳо дар xараёни барҳамдиҳӣ пешниҳод шуда метавонанд.
  1. Дар сурати тибқи қарори муштарак бо кредиторон дар хусуси муфлисшавии худ эълон кардани шахси ҳуқуқӣ, агар дар созишнома бо кредиторон тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, қоидаҳои қисми 2 ҳамин модда истифода мешаванд.
 
Моддаи 68. Рeёнидани маблағ аз молу мулки шахси ҳуқуқӣ пас аз барҳам додани он
Агар баъди барҳамдиҳии шахси ҳуқуқӣ исбот шавад, ки он бо мақсади халос хeрдан аз масъулияти назди кредиторони худ ақаллан як қисми молу мулкашро ба шахси дигар додааст ё ба тариқи дигар қасдан пинҳон кардааст, кредитороне, ки талаботҳояшон дар xараёни барҳамдиҳӣ пурра қонеъ нагардидааст, ҳуқуқ доранд қисми пардохта нашудаи қарзашонро аз ҳисоби ин молу мулк рeёнанд. Дар ин ҳолат мутобиқан қоидаҳои моддаи 324 ҳамин Кодекс истифода мешаванд. Шахсе, ки ин молу мулкро гирифтааст, агар нияти шахси ҳуқуқиро дар мавриди аз кредиторон пинҳон кардани ин молу мулк медонист ё мебоист донад, шахси бевиxдон дониста мешавад.
 
  1. ШИРКАТУ XАМЪИЯТҲОИ ХОXАГИДОРӣ
 
  1. МУҚАРРАРОТИ УМУМӣ
 
Моддаи 69. Муқаррароти асосӣ дар бораи ширкату xамъиятҳои хоxагидорӣ
  1. Ширкату xамъиятҳои хоxагидорӣ ташкилотҳои тиxоратие мебошанд, ки сармояи оинномавиашон (ҳарифонаашон) ба ҳиссаҳои (пасандозҳои) муассисон (иштирокчиён) тақсим шудааст. Молу мулки аз ҳисоби пасандозҳои муассисон (иштирокчиён) ҳосилшуда, инчунин аз xониби ширкату xамъияти хоxагидорӣ дар xараёни фаъолияти он истеҳсол ё харидашуда моликияти ҳаққонии он аст.
Дар ҳолатҳои пешбининамудаи ҳамин Кодекс xамъияти хоxагидорӣ мумкин аст аз xониби як шахс таъсис дода шавад ва e иштирокчии ягонаи он мегардад.
  1. Ширкатҳои хоxагидорӣ мумкин аст дар шакли ширкати комил ё ширкати ба боварӣ асосёфта (ширкати коммандитӣ) таъсис дода шаванд.
  2. Xамъиятҳои хоxагидорӣ метавонанд дар шакли xамъиятҳои саҳҳомӣ, xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд ё иловагӣ таъсис дода шаванд.
  3. Соҳибкорони инфиродӣ ва (ё) ташкилотҳои тиxоратӣ метавонанд иштирокчиёни ширкатҳои комил ва шарикони комили xамъиятҳои ба боварӣ асосёфта бошанд.
Шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ метавонанд иштирокчиёни xамъиятҳои хоxагидорӣ ва саҳҳомони ширкатҳои ба боварӣ асосёфта бошанд.
Мақомоти њокимияти давлатӣ ва мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатї, агар дар қонун тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, ҳуқуқи иштирокчиёни xамъиятҳои хоxагидорӣ ва саҳмгузорони ширкатҳои ба боварӣ асосёфта буданро надоранд.
Муассисаҳое, ки онҳоро моликонашон маблағгузорӣ менамоянд, агар дар қонун тартиби дигаре муқаррар нагардида бошад, бо иxозати молик метавонанд иштирокчиёни xамъиятҳои хоxагидорӣ ва саҳмгузорони  ширкатҳо бошанд.
Иштироки гурeҳҳои алоҳидаи шаҳрвандон дар ширкату xамъиятҳои хоxагидорӣ, ба истиснои xамъиятҳои саҳҳомии кушода, мумкин аст тибқи қонун манъ ё маҳдуд карда шавад.
  1. Ширкату xамъиятҳои хоxагидорӣ, ба истиснои ҳолатҳои пешбининамудаи ҳамин Кодекс ва қонунҳои дигар метавонанд муассисони (иштирокчиёни) ширкату xамъиятҳои хоxагидории дигар бошанд.
  2. Пул, коғазҳои қиматнок, дигар ашё ё ҳуқуқи молу мулкӣ ё ҳуқуқи дигари дорои арзиши пулӣ метавонад ҳисса ё молу мулки ширкат ё xамъияти хоxагидорӣ бошад.
Арзиши пулии саҳми иштирокчии xамъияти хоxагидорӣ бо мувофиқаи   муассисон  (иштирокчиён)-и xамъият муайян карда, дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун метавонад аз тафтиши мустақилонаи экспертӣ гузаронида шавад.
  1. Ширкатҳои хоxагидорӣ, инчунин xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд ва иловагӣ барои баровардани саҳмия ҳуқуқ надоранд.
 
Моддаи 70. Ҳуқуқу eҳдадориҳои иштирокчиёни ширкат ё xамъияти хоxагидорӣ
  1. Иштирокчиёни ширкат ё xамъияти хоxагидорӣ ҳуқуқ доранд, ки:
— ба истиснои ҳолатҳои дар қисми 2 моддаи 89 ҳамин Кодекс ва қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ пешбинигардида дар идораи корҳои ширкат ё xамъият иштирок намоянд;
— мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи ҳуxxатҳои таъсис дар бораи фаъолияти ширкат ё xамъият маълумот гирифта, бо дафтарҳои муҳосибавию санади дигари он шинос шаванд;
— дар тақсимоти фоида иштирок намоянд;
— дар сурати барҳам додани ширкат ё xамъият қисми молу мулки пас аз ҳисоббаробаркунӣ бо кредиторон боқимонда ё арзиши онро гиранд.
Иштирокчиёни ширкат ё xамъияти хоxагидорӣ, инчунин метавонанд дигар ҳуқуқҳои дар ҳамин Кодекс, қонунҳо дар бораи xамъиятҳои хоxагидорӣ ва ҳуxxатҳои таъсиси ширкат ё xамъият пешбинигардидаро дошта бошанд.
  1. Иштирокчиёни ширкат ё xамъияти хоxагидорӣ вазифадоранд, ки:
— мувофиқи тартиб, андоза, усул ва дар мeҳлатҳои пешбининамудаи ҳуxxатҳои таъсис саҳм гузоранд;
— маълумоти махфиро дар хусуси фаъолияти ширкат ё xамъият фош накунанд.
Иштирокчиёни ширкат ё xамъияти хоxагидорӣ метавонанд eҳдадориҳои дигари дар ҳуxxатҳои таъсиси он пешбинигардидаро дошта бошанд.
 
Моддаи 71. Табдил додани ширкату xамъиятҳои хоxагидорӣ
  1. Ширкату xамъиятҳои хоxагидории як навъ мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи ҳамин Кодекс метавонанд бо қарори Маҷлиси умумии иштирокчиён ба навъи дигари ширкату xамъиятҳои хоxагидорӣ ё кооперативҳои тиҷоратї табдил дода шаванд.
  2. Дар сурати ба xамъият табдил додани ширкат ҳар шарики комиле, ки иштирокчии (саҳмдори) xамъият мегардад, дар давоми ду сол аз рeи eҳдадориҳои аз ширкат ба xамъият гузашта бо тамоми молу мулки худ масъулияти иловагӣ ба зимма мегирад. Аз xониби шарики собиқа бегона кардани ҳиссааш (саҳмаш) ба e тааллуқдошта eро аз чунин масъулият озод намекунад. Қоидаҳои дар ҳамин банд баёнгардида мутобиқан ҳангоми ба кооперативи тиҷоратї табдил додани ширкат истифода мешаванд.
 
  1. ШИРКАТИ КОМИЛ
 
Моддаи 72. Муқаррароти асосӣ дар бораи ширкати комил
  1. Ширкате комил дониста мешавад, ки иштирокчиёни он (шарикони комил) мутобиқи шартномаи байнашон имзошуда аз номи ширкат бо фаъолияти соҳибкорӣ машғул шуда, аз рeи eҳдадориҳои он нисбати тамоми молу мулки ба онҳо тааллуқдошта масъулият бар дeш доранд.
  2. Шахс иштирокчии танҳо як ширкати комил буда метавонад.
  3. Номи фирмавии ширкати комил бояд инҳоро дар бар гирифта бошад: номи (унвони) ҳамаи иштирокчиёни он, инчунин калимаҳои «ширкати комил» ё номи (унвони) як ё якчанд иштирокчӣ бо илова кардани калимаҳои «ва компания» инчунин калимаҳои «ширкати комил».
 
Моддаи 73. Шартномаи таъсиси ширкати комил
  1. Ширкати комил дар асоси шартномаи таъсис бунёд гардида, амал мекунад ва ин шартнома вазифаи оинномаи ширкати комилро низ анxом медиҳад. Шартномаи таъсисиро њамаи иштирокчиёни он имзо мекунанд.
  2. Шартномаи таъсиси ширкати комил ғайр аз маълумоти дар қисми 2 моддаи 53 ҳамин Кодекс зикргардида, инчунин бояд шартҳоро дар бораи андоза ва таркиби сармояи шариконаи ширкат; дар бораи андоза ва тартиби тағйир додани ҳиссаи ҳар иштирокчӣ дар фонди оинномавӣ; дар бораи андоза, таркиб, мeҳлат ва тартиби саҳмгузории он; дар бораи масъулияти иштирокчиён барои вайрон кардани eҳдадориҳои саҳмгузории онро дар бар гирифта бошад.
 
Моддаи 74. Идоракунӣ дар ширкати комил
  1. Идоракунии фаъолияти ширкати комил бо мувофиқаи тамоми иштирокчиён сурат мегирад. Дар шартномаи таъсис мумкин аст ҳолатҳое пешбинӣ карда шаванд, ки қарор бо аксарияти овози иштирокчиён қабул мегардад.
  2. Агар дар шартномаи таъсис тартиби дигари муайян намудани шумораи овозҳои иштирокчиён пешбинӣ нагардида бошад, ҳар иштирокчии ширкати комил як овоз дорад.
  3. Ҳар иштирокчии ширкат, сарфи назар аз он ки барои пешбурди корҳои умумӣ ваколатдор аст ё не, ҳақ дорад шахсан бо тамоми ҳуxxатҳои марбут ба пешбурди кори ширкат шинос шавад. Рад кардани чунин ҳуқуқ ё маҳдуд кардани он, аз Ҷумла дар асоси созишномаи иштирокчиёни ширкат, эътибор надорад.
 
Моддаи 75. Идораи кори ширкати комил
  1. Ҳар иштирокчии ширкати комил ҳуқуқ дорад, ки аз номи ширкат амал кунад, агар дар шартномаи таъсис муқаррар нагардида бошад, ки ҳамаи иштирокчиёни ширкат идораи корро якxоя анxом медиҳанд ё пешбурди кор ба иштирокчиёни алоҳида супурда шудааст. Дар сурати идораи муштараки корҳои ширкат аз xониби иштирокчиёни он, барои анxоми ҳар аҳд ризоияти ҳамаи иштирокчиёни ширкат зарур аст.
Агар пешбурди кори ширкатро иштирокчиёни он ба зиммаи як ё баъзе иштирокчӣ гузошта бошанд, иштирокчиёни боқимонда барои аз номи ширкат анxом додани аҳдҳо бояд ваколатномаи иштирокчи (иштирокчиён)-ро дошта бошанд, ки пешбурди корҳои ширкат ба зиммааш гузошта шудааст.
Дар муносибат бо шахсони сеюм ширкат ҳуқуқ надорад  ба он ҳавола намояд, ҳолатҳои шартномаи таъсис ваколатҳои иштирокчиёни ширкатро маҳдуд мекунад, ба истиснои ҳолатҳои аз тарафи ширкат исботшаванда, ки шахси сеюм дар лаҳзаи анxоми аҳдҳо медонист ё баръало мебоист донад, ки иштирокчии ширкат ҳуқуқи аз номи ширкат амалкарданро надошт.
  1. Ваколати пешбурдани кори ширкат, ки ба як ё якчанд иштирокчиён дода шудааст, мумкин аст аз тарафи суд бо талаби як ё якчанд иштирокчиёни дигари ширкат, дар мавриди xой доштани асосҳои xиддӣ, аз Ҷумла дар ҳолати аз тарафи шахси (шахсони) ваколатдор дағалона вайрон кардани eҳдадориҳои он (онҳо) ё ба идора намудани кор қобилият надоштани он (онҳо) қатъ гардонида шавад. Дар асоси қарори суд ба шартномаи таъсиси ширкат тағйироти зарурӣ ворид карда мешавад.
 
Моддаи 76. Eҳдадориҳои иштирокчии ширкати комил
  1. Иштирокчии ширкати комил вазифадор аст, ки мутобиқи шартҳои шартномаи таъсис дар фаъолияти он иштирок намояд.
  2. Иштирокчии ширкати комил вазифадор аст, ки дар муддати як сол аз рўзи бақайдгирии давлатии ширкат сад фоизи сањми худро ба сармояи шариконаи ширкат гузаронад. Дар сурати иxро накардани ин eҳдадорӣ, агар дар шартнома оқибатҳои дигаре пешбинӣ нагардида бошанд, иштирокчӣ вазифадор аст, ки ба ширкат зиёни расонидаро xуброн намояд. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  3. Иштирокчии ширкати комил бе ризоияти иштирокчиёни боқимонда аз ном ва ба манфиати худ ё ба манфиати шахси сеюм барои анxоми аҳдҳое, ки мушобеҳи аҳдҳои моҳияти фаъолияти ширкатро ташкилкунанда, ҳуқуқ надорад.
Дар сурати вайрон кардани ин қоида ширкат ҳақ дорад, ки бо хости худ аз чунин иштирокчӣ xуброни зиёни ба ширкат расонида  ё ба ширкат супурдани тамоми фоидаи аз чунин аҳдҳо бадастовардаашро талаб намояд.
 
Моддаи 77. Тақсими фоида ва зиёни ширкати  комил
  1. Агар дар шартномаи таъсис ё созишномаи дигари иштирокчиён тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, фоида ва зиёни ширкати комил байни иштирокчиёнаш мутаносибан ба ҳиссаи онҳо дар сармояи шариконаи тақсим карда мешавад. Созиши аз фоида ё зиён бенасибгардондани ҳар кадоме аз иштирокчиёни ширкат,   манъ аст.
  2. Агар дар натиxаи расидани зиён ба ширкат арзиши дороињои софи он аз андозаи сармояи шариконаиаш камтар шавад, фоидаи бадастовардаи он то замоне, ки арзиши дороињои нақд аз андозаи фонди оинномавӣ зиёдтар нашавад, байни иштирокчиён тақсим карда намешавад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 78. Масъулияти иштирокчиёни ширкати комил аз рeи eҳдадориҳо
  1. Иштирокчиёни ширкати комил байни худ муштаракона аз рeи eҳдадориҳои ширкат бо тамоми молу мулки худ масъулияти иловагӣ доранд.
  2. Иштирокчии ширкати комил, ки муассиси он намебошад, дар қатори дигар иштирокчиён аз рeи eҳдадориҳои ба миён омада то ба ширкат дохил шуданаш баробари иштирокчиёни дигар масъулият дорад.
  3. Иштирокчии аз ширкат хориxшуда аз рeи eҳдадориҳои ширкат, ки то хориxшавии e ба миён омадаанд, аз санаи тасдиқи ҳисобот дар бораи фаъолияти ширкат дар соли аз ширкат хориx шуданаш баробари иштирокчиёни боқимонда дар мeҳлати се сол масъулият дорад.
  4. Созишномаи иштирокчиёни ширкат дар бораи маҳдуд ё бартараф намудани масъулияти дар ҳамин модда пешбинигардида эътибор надорад.
 
Моддаи 79. Супурдани саҳми иштирокчӣ дар молу мулки ширкати комил
  1. Иштирокчии ширкати комил ҳақ дорад бо ризояти иштирокчиёни боқимондаи он саҳми худро дар молу мулки ширкат, ки ба саҳми e дар сармояи шариконаи мутобиқ аст, ё як қисми онро ба иштирокчии дигари ширкат ва ё  шахси сеюм супорад.
  2. Агар ҳисса (қисми ҳисса) ба шахси дигар супурда шавад, ба ин шахс пурра ё як қисми дахлдори ҳуқуқи ба иштирокчии ҳиссаро (як қисми ҳиссаро) супурда тааллуқдошта мегузарад. Шахсе, ки ҳисса (қисми ҳисса) ба қ супурда шудааст, мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қисми 2 моддаи 78 ҳамин Кодекс аз рeи eҳдадориҳои ширкат масъулият дорад.
  3. Агар иштирокчии ширкат саҳми худро ба шахси дигар супорад, иштироки e дар ширкат қатъ гардида, ин барои e боиси оқибатҳое мегардад, ки дар қисми 3 моддаи 78 ҳамин Кодекс муқаррар шудаанд.
 
Моддаи 80. Рeёнидани маблағ аз ҳиссаи иштирокчии  молу мулки ширкати комил
Рeёнидани маблағ аз ҳиссаи иштирокчии молу мулки ширкати комил аз рeи қарзе, ки бо иштироки e дар ширкати алоқаманд набуда (қарзи шахсӣ) танҳо дар сурате роҳ дода мешавад, ки  агар молу мулки дигари ин иштирокчӣ барои пардохти қарзаш нокифоя бошад. Кредиторони чунин иштирокчӣ ҳақ доранд аз ширкати комил пардохти арзиши молу мулки ширкат , ки ба саҳми қарздор дар сармояи шариконаи мувофиқ аст ё xудо кардани ин молу мулкро бо мақсади аз он рeёнидани маблағ талаб намоянд. Қисми молу мулки ширкат, ки бояд xудо карда шавад ё арзиши он мувофиқи баланси дар лаҳзаи аз xониби кредиторон пешкаш гардидани талаб тартибдодашуда муайян карда мешавад.
Дар сурати рeёнидани маблағ аз тамоми ҳиссаи иштирокчӣ аз молу мулки ширкати комил  иштироки e дар ширкат қатъ гардида, он боиси оқибатҳои дар қисми 3 моддаи 78 ҳамин Кодекс пешбинишуда мегардад.
 
Моддаи 81. Аз ҳайати ширкати комил баромадани  иштирокчӣ
  1. Иштирокчии ширкати комил ҳақ дорад, ки дар хусуси даст кашиданаш аз иштирок дар ширкат арз намуда, аз ҳайати он барояд.
Иштирокчӣ дар хусуси даст кашиданаш аз иштирок дар ширкати комиле, ки бе ишораи мeҳлат таъсис гардидааст, бояд на камтар аз шаш моҳи то воқеан аз ҳайати ширкат баромаданаш арз намояд. Пеш аз мeҳлат даст кашидан аз иштирок дар ширкати комили барои мeҳлати муайян таъсисгардида танҳо бо сабаби узрнок иxозат дода мешавад.
  1. Созишномаи иштирокчиёни ширкат дар хусуси рад кардани ҳуқуқи аз ҳайати ширкат баромадан эътибор надорад.
 
Моддаи 82. Аз ҳайати ширкати комил хориx кардани иштирокчӣ
  1. Дар сурати бедарак ғоиб, ғайри қобили амал ё дорои қобилияти маҳдуди амал эътироф гардидани яке аз иштирокчиёни ширкати комил e метавонад бо қарори якдилонаи иштирокчиёни боқимонда аз ҳайати ширкат хориx карда шавад. Шахси ҳуқуқие, ки иштирокчии ширкат буда, нисбати он бо қарори суд иxрои расму қоидаҳои азнавташкилдиҳӣ оғоз гардидаанд, метавонад ба ҳамин тартиб аз ҳайати ширкат хориx карда шавад.
  2. Дар сурати xой доштани сабабҳои узрнок, аз Ҷумла дағалона вайрон кардани eҳдадориҳо ё надоштани қобилияти ошкоргардидаи пешбурди оқилонаи кор иштирокчиёни ширкати комил ҳуқуқ доранд, ки бо тартиби судӣ аз ҳайати ширкат хориx кардани яке аз иштирокчиёнро бо қарори якдилонаи иштирокчиёни боқимонда талаб намоянд.
  3. Аз ҳайати ширкат хориx гардидани иштирокчӣ иштироки eро дар ширкат қатъ намуда, боиси оқибатҳои пешбининамудаи қисми 3 моддаи 78 ҳамин Кодекс мегардад.
 
Моддаи 83. Оқибати аз ҳайати ширкати комил баромадани иштирокчӣ
  1. Агар дар шартномаи таъсис тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, ба иштирокчии аз ҳайати ширкати комил баромада арзиши қисми молу мулки ширкат, ки ба ҳиссаи e дар сармояи шарикона мувофиқ аст, пардохта мешавад. Бо мувофиқаи байни иштирокчии аз ширкат баромада ва иштирокчиёни боқимонда пардохти арзиши молу мулк мумкин аст бо додани молу мулк дар шакли асл (натура) иваз карда шавад.
Қисми молу мулки ширкат, ки бояд ба иштирокчии аз ҳайати ширкат баромада дода шавад ё арзиши он, ба истиснои ҳолатҳои дар моддаи 80 ҳамин Кодекс пешбинигардида, аз рeи  баланси дар лаҳзаи баромадаи e тартибдодашаванда муайян карда мешавад.
  1. Аз ҳайати ширкат баромадани иштирокчӣ иштироки eро дар ширкат қатъ намуда, боиси оқибатҳои пешбининамудаи қисми 3 моддаи 78 ҳамин Кодекс мегардад.
 
Моддаи 84. Ворисии ҳуқуқӣ дар  ширкати  комил
  1. Дар сурати вафоти иштирокчии ширкати комил вориси e танҳо бо розигии ҳамаи иштирокчиёни дигар метавонад ба ширкати комил шомил гардад.
  2. Шахси ҳуқуқие, ки вориси ҳуқуқии шахси ҳуқуқии азнавташкилшудаи дар ширкати комил иштирокдошта мебошад, агар дар шартномаи таъсиси ширкат тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, сарфи назар аз ризояти иштирокчиёни ширкат ҳуқуқ дорад ба ширкат шомил гардад.
  3. Меросхeри (вориси ҳуқуқии) иштирокчии ширкати комили шомили ширкат нагардида аз рeи eҳдадориҳои ширкат дар назди шахси сеюм, ки иштирокчии хориxгардида мутобиқи қисми 3 моддаи 78 ҳамин Кодекс масъулият медошт, дар доираи молу мулки ба e меросмондаи иштирокчии хориxгардидаи xамъият масъулият дорад.
 
Моддаи 85. Барҳам додани ширкати комил
  1. Ширкати комил бо сабабҳои дар моддаи 62 ҳамин Кодекс зикргардида, инчунин дар сурати боқӣ мондани танҳо як иштирокчӣ дар ширкат барҳам дода мешавад. Ин иштирокчӣ ҳуқуқ дорад, ки дар давоми шаш моҳи пас аз иштирокчии ягонаи ширкат шуданаш чунин ширкатро мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи ҳамин Кодекс ба xамъияти хоxагидорӣ табдил диҳад.
  2. Дар ҳолатҳои аз ҳайати ширкат баромадан ё вафот кардани ягон иштирокчии ширкати комил, аз ширкат хориx кардани яке аз онҳо, барҳам додани шахси ҳуқуқии дар ширкат иштироккунанда ё аз xониби кредиторони яке аз иштирокчиён рeёнидани маблағ аз қисми молу мулке, ки ба ҳиссаи e дар сармояи шариконаи мувофиқ аст, агар ин дар шартномаи таъсиси ширкат ё созишномаи иштирокчиёни боқимонда пешбинӣ гардида бошад, ширкат метавонад ба фаъолияти худ идома диҳад.
 
Моддаи 86. Ҳисоббаробаркунӣ ҳангоми аз ширкати комил  баромадани иштирокчӣ
  1. Ба иштирокчие, ки аз ҳайати ширкати комил баромадааст ё аз он хориx карда шудааст, агар дар шартномаи таъсис тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, арзиши қисми молу мулки ширкат мутобиқи ҳиссаи ин иштирокчӣ дар сармояи шариконаи пардохта мешавад. Бо мувофиқаи байни иштирокчии баромада ва иштирокчиёни боқимонда пардохти арзиши молу мулкро бо додани молу мулк дар шакли асл (натура) иваз кардан мумкин аст.
Дар сурати барҳам додани шахси ҳуқуқии дар ширкат иштироккунанда, ҳисоббаробаркунӣ аз xониби комиссияи дахлдори барҳамдиҳӣ анxом дода мешавад.
Ба истиснои ҳолати пешбининамудаи моддаи 80 ҳамин Кодекс қисми молу мулки ширкате, ки бояд ба иштирокчии хориxшуда дода шавад ё арзиши он аз рeи баланси дар лаҳзаи хориxшавии e тартибдодашуда муайян карда мешавад.
  1. Ҳисобу китоб бо меросхeри шомили ширкат нагардидаи иштирокчии ширкати комил ва вориси шахси ҳуқуқие, ки иштирокчии ширкат буд, мутобиқи қисми 1 ҳамин модда анxом дода мешавад.
  2. Агар дар шартномаи таъсис ё созишномаи иштирокчиён тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, дар сурати аз ширкат хориx шудани яке аз иштирокчиён, ҳиссаи иштирокчиёни боқимонда дар сармояи шариконаи ширкат мутаносибан зиёд мешавад.
 
  1. ШИРКАТИ БА БОВАРӣ АСОСЁФТА
 
Моддаи 87. Муқаррароти асосӣ дар бораи ширкати ба боварӣ асосёфта
  1. Ширкати ба боварӣ асосёфта (ширкати коммандитӣ) он ширкате дониста мешавад, ки дар он дар баробари иштирокчиёне, ки аз номи ширкат фаъолияти соҳибкориро ба амал бароварда, аз рeи eҳдадориҳои ширкат бо молу мулки худ масъулият доранд (шарикони комил), як ё якчанд иштирокчии саҳмгузоре (коммандистон) ҳастанд, ки таваккали зиёни марбут ба фаъолияти ширкатро дар доираи маблағи саҳмгузориашон бар eҳда дошта, дар татбиқи фаъолияти соҳибкорӣ аз xониби ширкат иштирок намекунанд.
  2. Мавқеи шарикони комиле, ки дар ширкати ба боварӣ асосёфта иштирок доранд ва масъулияти онҳо аз рeи eҳдадориҳои ширкат мувофиқи қоидаҳои ҳамин Кодекс дар хусуси иштирокчиёни ширкати комил муайян карда мешавад.
  3. Шахс танҳо дар як ширкати ба боварӣ асосёфта шарики комил буда метавонад.
Иштирокчии ширкати комил шарики комили ширкати ба боварӣ асосёфта буда наметавонад.
Шарики комил дар ширкати ба боварӣ асосёфта иштирокчии ширкати комил буда наметавонад.
  1. Номи фирмавии ширкати ба боварӣ асосёфта бояд аз номи (номгeи) ҳамаи шарикони комил ва калимаҳои “ширкати ба боварӣ асосёфта» ё «ширкати коммандитӣ» ва ё аз номи (номгeи) на камтар аз як шарики комил бо иловаи калимаҳои «… ва шариконаш» ва калимаҳои “ширкати ба боварӣ асосёфта» ё «ширкати коммандитӣ» иборат бошад.
  2. Нисбати ширкати ба боварӣ асосёфта қоидаҳои ҳамин Кодекс дар бораи ширкати комил ба ҳамон андозае истифода мешаванд, ки он хилофи қоидаҳои Кодекси мазкур дар хусуси ширкати ба боварӣ асосёфта набошад.
 
Моддаи 88. Шартномаи таъсиси ширкати ба боварӣ асосёфта
  1. Ширкати ба боварӣ асосёфта дар асоси шартномаи таъсис бунёд гардида, фаъолият мекунад. Шартномаи таъсис аз xониби ҳамаи шарикони комил ба имзо расонида мешавад.
  2. Шартномаи таъсиси ширкати ба боварӣ асосёфта ғайр аз маълумоти дар қисми 2 моддаи 53 ҳамин Кодекс зикргардида, инчунин бояд шартҳоро дар бораи андоза ва таркиби сармояи шариконаи ширкат; дар бораи андоза ва тартиби тағйир додани ҳиссаи ҳар яке аз шарикони комил дар сармояи шарикона; дар бораи андоза, таркиб, мeҳлат ва тартиби саҳм гузоштаи онҳо, масъулияти онҳо барои вайрон кардани eҳдадориҳои саҳмгузорӣ; дар бораи андозаи умумии саҳми гузоштаи саҳмгузоронро дар бар гирад.
 
Моддаи 89. Идораи ширкати ба боварӣ асосёфта ва пешбурди корҳои он
  1. Фаъолияти ширкати ба боварӣ асосёфтаро шарикони комил идора мекунанд. Онҳо тартиби идора ва пешбурди кори чунин ширкатро аз xониби шарикони комили он тибқи қоидаҳои ҳамин Кодекс дар хусуси ширкати комил муқаррар менамоянд.
  2. Саҳмгузорон ҳуқуқи иштирок карданро дар идора ва пешбурди корҳои ширкати ба боварӣ асосёфта надоранд ва аз номи он танҳо дар асоси ваколатнома амал карда метавонанд. Онҳо барои мавриди баҳс қарор додани амалҳои шарикони комил дар бобати идора ва пешбурди кори ширкат ҳуқуқ надоранд.
 
Моддаи 90. Ҳуқуқу eҳдадориҳои саҳмгузори  ширкати ба боварӣ асосёфта
  1. Саҳмгузори ширкати ба боварӣ асосёфта вазифадор аст, ки ба сармояи шарикона саҳм гузорад. Гузоштани саҳмро шаҳодатномаи иштироки аз xониби ширкат ба саҳмгузор додашуда тасдиқ менамояд.
  2. Саҳмгузори ширкати ба боварӣ асосёфта ҳуқуқ дорад, ки:
а) мувофиқи тартиби пешбининамудаи шартномаи таъсис қисми фоидаи ширкатро барои ҳиссааш дар сармояи муштарак гирад;
б) бо ҳисоботу баланси ширкат шинос шавад;
в) баъди анxоми соли молиявӣ аз ҳайати ширкат баромада, мувофиқи тартиби пешбининамудаи шартномаи таъсис саҳми худро гирад;
г) ҳиссаи худро дар сармояи муштарак ё як қисми онро ба саҳмгузори дигар ё шахси сеюм диҳад.
Мувофиқи шартҳо ва тартиби пешбининамудаи қисми 2 моддаи 100 ҳамин Кодекс саҳмгузорон нисбат ба шахси сеюм дар харидани ҳисса (қисми он) ҳуқуқи афзалиятнок доранд. Дар сурати тамоми ҳиссаи худро ба шахси дигар додани саҳмгузор иштироки e дар ширкат қатъ мегардад.
Дар шартномаи таъсиси ширкати ба боварӣ асосёфта мумкин аст ба саҳмгузор ҳуқуқҳои дигаре пешбинӣ карда шавад.
 
Моддаи 91. Барҳам додани ширкати ба боварӣ асосёфта
  1. Ширкати ба боварӣ асосёфта дар сурати хориx гардидани ҳамаи саҳмгузорони дар он иштирокдошта барҳам дода мешавад. Вале шарикони комил ҳуқуқ доранд, ки ширкати ба боварӣ асосёфтаро барҳам надода, онро ба ширкати комил табдил диҳанд.
Ширкати ба боварӣ асосёфта инчунин тибқи асосҳои барҳамдиҳии ширкати комил (моддаи 85) барҳам дода мешавад. Вале, агар дар ҳайати он ақаллан як шарики комил ва як саҳмгузор монад, ширкати ба боварӣ асосёфта нигоҳ дошта мешавад.
  1. Ҳангоми барҳамдиҳӣ, аз Ҷумла муфлисшавии ширкати ба боварӣ асосёфта саҳмгузорон барои гирифтани саҳм аз молу мулки пас аз қонеъ гардонидани талаботи кредиторон боқимондаи ширкат нисбат ба шарикони комил ҳуқуқи афзалиятнок доранд.
Агар дар шартномаи таъсис ё созишномаи шарикони комилу саҳмгузорон тартиби дигаре муқаррар нагардида бошад, молу мулки  пас аз ин боқимондаи ширкат дар байни шарикони комил ва саҳмгузорон мутобиқи ҳиссаи онҳо дар сармояи шариконаи ширкат тақсим карда мешавад.
 
  1. КОММАНДИТИ САҲҲОМӣ (хориҷ карда шуд бо ҚҶТ аз 12. 05. 2007 № 247)
 
  1. XАМЪИЯТИ ДОРОИ МАСЪУЛИЯТИ МАҲДУД
 
Моддаи 94. Муқаррароти асосӣ дар бораи xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд
  1. Xамъияти аз xониби як ё якчанд шахс таъсисгардидае xамъияти дорои масъулияти маҳдуд дониста мешавад, ки сармояи оинномавии он ба ҳиссаҳои баробар, ба андозаи муайяннамудаи ҳуxxатҳои таъсис тақсим шудааст. Иштирокчиёни xамъияти дорои масъулияти маҳдуд аз рeи eҳдадориҳои он масъулият надоранд ва зиёни таваккали марбут ба фаъолияти xамъиятро дар доираи арзиши саҳми гузоштаашон бар дeш доранд.
Иштирокчиёни пурра саҳм нагузоштаи xамъият, аз рeи eҳдадориҳои он дар доираи арзиши қисми пардохтанашудаи саҳми ҳар иштирокчӣ масъулияти муштарак доранд.
  1. Номи фирмавии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд бояд номи xамъият ва ибораи «дорои масъулияти маҳдуд»-ро дошта бошад.
  2. Мавқеи ҳуқуқии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд ва ҳуқуқу eҳдадориҳои иштирокчиёни он бо ҳамин Кодекс ва Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷамъияти дорои масъулияти мањдуд» муайян карда мешаванд.
 
Моддаи 95. Иштирокчиёни xамъияти дорои  масъулияти маҳдуд
  1. Шумораи иштирокчиёни xамъияти дорои масъулияти маҳдуд набояд аз сӣ нафар зиёд бошад. Дар акси ҳол, агар шумораи иштирокчиёни он то ҳадди муқарраргардида кам карда нашавад, он бояд дар давоми сол ба xамъияти саҳҳомӣ табдил ёбад ва баъди гузаштани ин мeҳлат бошад, бо тартиби судӣ бояд барҳам дода шавад.
  2. Xамъияти дорои масъулияти маҳдуд xамъияти хоxагидории дигарро, ки аз як шахс иборат аст, ба сифати иштирокчии ягона дошта наметавонад.
 
Моддаи 96. Ҳуxxатҳои таъсиси xамъияти дорои масъулияти маҳдуд
  1. Ҳуxxатҳои таъсиси xамъияти дорои масъулияти маҳдуд шартномаи таъсиси аз xониби муассисони он имзогардида ва оинномаи тасдиқнамудаи онҳо ба ҳисоб меравад. Агар xамъиятро як шахс таъсис диҳад, ҳуxxати таъсиси он оиннома мебошад.
  2. Ҳуxxатҳои таъсиси xамъияти дорои масъулияти маҳдуд ғайр аз маълумоти дар қисми 2 моддаи 53 ҳамин Кодекс зикргардида, инчунин бояд шартҳоро дар бораи андоза, таркиб, мeҳлат ва тартиби саҳмгузории иштирокчиён, масъулияти онҳо барои вайрон кардани eҳдадориҳо дар мавриди саҳмгузорӣ; дар бораи андозаи сармояи оинномавии xамъият; дар бораи ҳайат ва салоҳияти мақомоти идораи xамъият ва тартиби қарор қабул кардани онҳо, аз Ҷумла доир ба масъалаҳое, ки аз рeи онҳо қарорҳо бо як овоз ё бо аксарияти мутлақи овозҳо қабул карда мешаванд, инчунин дигар маълумоти пешбининамудаи қонунро дошта бошанд.
 
Моддаи 97. Сармояи оинномавии xамъияти дорои  масъулияти маҳдуд
  1. Сармояи оинномавии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд аз арзиши саҳмҳои иштирокчиёни он иборат аст.
Сармояи оинномавӣ андозаи ҳадди ақалли молу мулки xамъиятро муайян мекунад, ки манфиати кредиторони онро кафолат медиҳанд. Андозаи сармояи оинномавӣ аз маблағи муайяннамудаи қонун дар бораи xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд камтар буда наметавонад.
  1. Озод кардани иштирокчиёни xамъияти дорои масъулияти маҳдуд аз eҳдадории саҳмгузорӣ ба сармояи оинномавии xамъият, аз Ҷумла бо роҳи ба ҳисоб гирифтани талабот ба xамъият роҳ дода намешавад.
  2. Сармояи оинномавии ҷамъияти дорои масъулияти мањдуд дар муддати як сол аз рўзи бақайдгирии давлатии ҷамъият аз ҷониби иштирокчиёни он бояд пурра пардохта шавад. Дар сурати вайрон кардани ин ўњдадорї ҷамъият бояд оид ба кам намудани сармояи оинномавии худ то андозаи воқеан пардохтшудаи он эълон кунад ва дар ин хусус тибқи тартиби муқарраршуда ба мақомоти анҷомдињандаи бақайдгирии давлатї барои ворид намудани маълумот ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї ариза пешнињод намояд ё дар бораи барњамдињии ҷамъият қарор қабул кунад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  3. Агар баъди анxоми соли дуюм ва ҳар соли минбаъдаи молиявӣ арзиши дороињои нақди xамъияти дорои масъулияти маҳдуд нисбат ба сармояи оинномавӣ камтар гардад, xамъият вазифадор аст, ки дар хусуси кам кардани сармояи оинномавии худ эълон дошта, дар ин бора тибқи тартиби муқарраршуда ба мақомоти анҷомдињандаи бақайдгирии давлатї барои ворид намудани маълумот ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї ариза пешнињод намояд. Дар сурати иҷро накардани ин ўњдадорї ё камтар шудани арзиши дороињои ҷамъият аз андозаи ҳадди ақалли дар қонун муайяншудаи сармояи оинномавӣ, xамъият бояд барҳам дода шавад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  4. Кам кардани сармояи оинномавии xамъияти дорои масъулияти маҳдудро танҳо пас аз огоҳ сохтани тамоми кредиторони он иxозат дода мешавад. Дар ин ҳолат кредиторон ҳуқуқ доранд, ки қатъ ё иxрои пеш аз мeҳлати eҳдадориҳои дахлдор ва xуброни зиёнашонро талаб намоянд.
  5. Зиёд кардани сармояи оинномавии xамъият пас аз саҳмгузории пурраи тамоми иштирокчиёни он иxозат дода мешавад.
  6. Бо қарори Маҷлиси умумии иштирокчиёни xамъияти дорои масъулияти маҳдуд, ки бо аксарияти овози аз се ду ҳиссаи тамоми иштирокчиёни xамъият қабул шудааст, мумкин аст eҳдадории онҳо дар мавриди мутаносибан ба ҳиссаҳояшон дар сармояи оинномавии xамъият дохил намудани саҳми иловагӣ муқаррар карда шавад.
 
Моддаи 98. Идораи xамъияти дорои  масъулияти маҳдуд
  1. Мақоми олии идораи xамъияти дорои масъулияти маҳдуд Маҷлиси умумии иштирокчиёни он мебошад.
Дар xамъияти дорои масъулияти маҳдуд мақоми иxроия  (дастxамъӣ ё инфиродӣ) таъсис дода мешавад, ки роҳбарии xориро ба фаъолияти он анxом дода, ба Маҷлиси умумии иштирокчиёни он ҳисобот медиҳад. Мақоми идораи инфиродии   xамъият метавонад инчунин на аз Ҷумлаи иштирокчиёни он низ интихоб гардад.
  1. Салоҳияти мақомоти идораи xамъият, инчунин тартиби қарор қабул намудан ва аз номи xамъият амал кардани онҳо мутобиқи ҳамин Кодекс, қонун дар бораи xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд ва оинномаи xамъият муайян карда мешавад.
  2. Ба салоҳияти мустаснои Маҷлиси умумии иштирокчиёни xамъияти дорои масъулияти маҳдуд инҳо дохил мешаванд :
а) тағйир додани оинномаи xамъият ва  андозаи сармояи оинномавии он;
б) таъсис додани мақомоти иxроияи xамъият ва пеш аз мeҳлат қатъ намудани ваколатҳои онҳо;
в) тасдиқ кардани ҳисоботи солона ва баланси муҳосибавии xамъият бо тақсимоти фоидаю зиёни он;
г) қабул кардани қарор дар бораи азнавташкилдиҳӣ ё барҳамдиҳии xамъият;
д) интихоб намудани комиссияи тафтишотии xамъият.
Тибқи қонун дар бораи xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд ба салоҳияти мустаснои Маҷлиси умумӣ мумкин аст инчунин ҳалли масъалаҳои дигар низ мансуб дониста шавад.
Ҳалли масъалаҳои ба салоҳияти мустаснои Маҷлиси умумии иштирокчиёни xамъият мансубро вай ба мақоми иxроияи xамъият супурда наметавонад.
  1. Xиҳати тафтиш ва тасдиқи дурустии ҳисоботи солонаи молиявии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд xамъият ҳуқуқ дорад ҳар сол аудитори касбии бо xамъият ё иштирокчиёни он манфиати молу мулкӣ надошта (аудитори беруна)-ро xалб намояд. Ҳисоботи солонаи молиявӣ инчунин метавонад бо талаботи ҳар яке аз иштирокчиёни он тафтиши аудиторӣ карда шавад.
Тартиби тафтиши аудитории фаъолияти xамъият тибқи қонун ва оинномаи xамъият муайян карда мешавад.
  1. Аз xониби xамъият ба табъ расонидани маълумот дар бораи натиxаи идораи корҳои он (ҳисоботи кушод) ба ғайр аз ҳолатҳои пешбининамудаи қонун дар бораи xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд зарур нест.
 
Моддаи 99.  Азнавташкилдиҳӣ ё барҳамдиҳии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд
  1. Xамъияти дорои масъулияти маҳдуд метавонад ба таври ихтиёрӣ бо қарори якдилонаи иштирокчиёнаш аз нав ташкил ё барҳам дода шавад.
Асосҳои дигари азнавташкилдиҳӣ ва барҳамдиҳии xамъият, инчунин тартиби азнавташкилдиҳӣ ва барҳамдиҳии он бо ҳамин Кодекс ва қонунҳои дигар муайян карда мешаванд.
  1. Xамъияти дорои масъулияти маҳдуд метавонад ба xамъияти саҳҳомӣ ё кооперативи тиҷоратї табдил ёбад.
 
Моддаи 100. Ба шахси дигар гузаронидани ҳиссаи сармояи оинномавии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд
  1. Иштирокчии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд ҳуқуқ дорад, ки ҳиссаи худро дар сармояи оинномавии xамъият ё як қисми онро ба як ё якчанд иштирокчии ҳамин xамъият фурeшад ё ба тариқи дигар диҳад.
  2. Агар дар оинномаи xамъият тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, иштирокчии xамъият метавонад ҳиссаи худро (қисми онро) ба шахси сеюм фурeшад.
Иштирокчиёни xамъият мутаносибан ба андозаи ҳиссаи худ барои харидани ҳиссаи иштирокчӣ (қисми он) ҳуқуқи афзалиятнок доранд, ба шарте ки дар оинномаи xамъият ё созишномаи иштирокчиёни он тартиби дигари татбиқи ин ҳуқуқ пешбинӣ нагардида бошад. Агар иштирокчиёни xамъият дар давоми як моҳи огоҳӣ ёфтанашон ё дар мeҳлати дигари дар оинномаи xамъият ё созишномаи иштирокчиёни он пешбинигардида аз ҳуқуқи афзалиятноки худ истифода нанамоянд, ҳиссаи иштирокчӣ мумкин аст ба шахси сеюм фурeхта шавад.
  1. Агар мутобиқи оинномаи xамъияти дорои масъулияти маҳдуд ба шахси сеюм фурeхтани ҳиссаи иштирокчӣ (қисми он) имконнопазир буда, иштирокчиёни дигари xамъият аз харидани он даст кашанд, xамъият вазифадор аст, ки ба иштирокчӣ арзиши воқеии онро бо пул ё молу мулк дар шакли асл (натура) пардозад.
  2. То пурра пардохтани маблағи ҳиссаи иштирокчии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд танҳо ҳамон қисмаш метавонад фурeхта шавад, ки маблағи он қаблан пардохта шудааст.
  3. Агар ҳиссаи иштирокчӣ (қисми он) аз xониби худи xамъияти дорои масъулияти маҳдуд харида шавад, xамъият вазифадор аст, ки дар мeҳлат ва бо тартиби пешбининамудаи қонун дар бораи xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд ва ҳуxxатҳои таъсиси xамъият онро ба иштирокчиёни дигар ё шахси сеюм фурeшад ё мутобиқи қисмҳои 4 ва 5 моддаи 97 ҳамин Кодекс сармояи оинномавии худро кам кунад.
  4. Ҳисса дар сармояи оинномавии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд ба шарте ба ихтиёри меросхeрони шаҳрвандон ва ворисони ҳуқуқии шахси ҳуқуқии иштирокчиёни узви xамъият мегузарад, ки дар ҳуxxатҳои таъсиси xамъият танҳо бо розигии иштирокчиёни боқимондаи xамъият имконпазир будани чунин гузариш пешбинӣ нашуда бошад.
Ба гузаронидани ҳисса розӣ нашудани онҳо xамъиятро eҳдадор месозад, ки  мувофиқи тартиб ва шартҳои пешбининамудаи қонуни xамъиятҳои дорои масъулияти маҳдуд ва ҳуxxатҳои таъсиси xамъият ба меросхeрони (ворисони ҳуқуқии) иштирокчӣ   арзиши онро пардозад ё муносиби  ҳамин арзиш моли асл (натура) диҳад.
 
Моддаи 101. Аз ҳайати xамъияти дорои масъулияти маҳдуд баромадани иштирокчӣ
Иштирокчии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд, сарфи назар аз ризояти иштирокчиёни дигари xамъият,  ҳуқуқи ҳар вақт аз ҳайати xамъият баромаданро дорад.
 
Моддаи 102. Рeёнидани маблағ аз ҳисоби ҳиссаи  иштирокчии  молу мулки  xамъияти дорои масъулияти маҳдуд
  1. Рeёнидани маблағ барои пардохти қарзи шахсии иштирокчӣ аз ҳисоби ҳиссаи e дар молу мулки xамъият танҳо дар ҳолате роҳ дода мешавад, ки молу мулки дигари ин иштирокчӣ барои пeшонидани қарз нокифоя бошад. Кредиторони чунин иштирокчӣ ҳақ доранд аз xамъияти дорои масъулияти маҳдуд мутобиқи саҳми қарздор дар сармояи оинномавӣ пардохтани арзиши қисми молу мулки  xамъият ё xудо кардани ин қисми молу мулкро бо мақсади рeёнидани маблағ аз  ҳисоби он талаб намоянд. Қисми молу мулки xамъият, ки бояд xудо карда шавад, ё арзиши он аз рeи баланс, ё ки дар лаҳзаи пешниҳоди талаб аз xониби кредиторон тартиб додаанд, муайян карда мешавад.
  2. Рeёнидани маблағ аз ҳисоби тамоми ҳиссаи иштирокчии дар молу мулки xамъияти дорои масъулияти маҳдуд иштироки eро дар xамъият қатъ месозад.
 
Моддаи 103. Аз xамъияти дорои масъулияти маҳдуд хориx кардани иштирокчӣ
Агар иштирокчии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд оинномаи xамъиятро дағалона вайрон карда, бо ҳамин ба манфиати он зиён оварда бошад, метавонад бо қарори Маҷлиси умумии иштирокчиёни xамъият, ки бо аксарияти овози аз се ду ҳиссаи  ҳамаи иштирокчиёнаш қабул шудааст, аз xамъият хориx карда шавад.
Нисбати қарори Маҷлиси умумӣ дар бораи аз xамъият хориx кардани иштирокчӣ ба суд шикоят кардан мумкин аст.
 
Моддаи 104. Ҳисоббаробаркунӣ ҳангоми аз xамъияти дорои масъулияти маҳдуд хориx гардидани иштирокчӣ
  1. Ба иштирокчие, ки аз ҳайати xамъияти дорои масъулияти маҳдуд баромадааст ё хориҷ карда шудааст, мутобиқи њиссаи ў дар сармояи оинномавии ҷамъият бо усул ва дар мўњлати пешбининамудаи қонун дар бораи ҷамъиятњои дорои масъулияти мањдуд ё оинномаи ҷамъият арзиши қисми молу мулки xамъият пардохта мешавад.
Бо мувофиқаи иштирокчии хориxшаванда ва xамъият ё ба ивази пардохти арзиши молу мулк  мумкин аст худи молу мулк дар  шакли асл (натура) иваз карда шавад.
Ба истиснои ҳолати дар моддаи 102 ҳамин Кодекс пешбинигардида қисми молу мулки xамъият, ки бояд ба иштирокчии хориxшаванда дода шавад, ё арзиши он аз рeи баланс, ки дар лаҳзаи хориxшавии e тартиб дода шудааст, муайян карда мешавад.
  1. Агар ба сифати саҳм ба сармояи оинномавии xамъияти дорои масъулияти маҳдуд ҳуқуқи истифодаи молу мулк пешниҳод шуда бошад, ин молу мулк ба иштирокчии аз xамъият хориxшаванда баргардонида мешавад. Дар ин сурат пастшавии арзиши чунин молу мулк бо сабаби истифодаи мeҳтадили он xуброн карда намешавад.
  2. Ҳисоб бо меросхeри дар ҳайати xамъият набудаи иштирокчии xамъият ё вориси ҳуқуқии шахси ҳуқуқие, ки иштирокчии он аст, мутобиқи қоидаҳои ҳамин модда ба амал бароварда мешавад.
 
  1. XАМЪИЯТИ ДОРОИ МАСЪУЛИЯТИ ИЛОВАГӣ
 
Моддаи 105. Муқаррароти умумӣ дар бораи xамъиятҳои дорои масъулияти иловагӣ
  1. Xамъияти дорои масъулияти иловагӣ xамъияте дониста мешавад, ки аз xониби як ё чанд шахс таъсис гардида, сармояи оинномавиаш мувофиқи андозаҳои дар ҳуxxатҳои таъсис муайянгардида ба ҳиссаҳо тақсим мешавад; иштирокчиёни чунин xамъият аз рeи eҳдадориҳои он бо молу мулки худ ба андозаи дар ҳуxxатҳои таъсиси xамъият муайянгардидаи барои ҳамаашон баробари арзиши саҳми гузоштаашон масъулияти муштараки иловагӣ доранд. Агар дар ҳуxxатҳои таъсиси xамъият тартиби дигари тақсимоти масъулият пешбинӣ нагардида бошад, дар сурати муфлисшавии яке аз иштирокчиён масъулияти e аз рeи eҳдадориҳои xамъият байни иштирокчиёни  боқимонда мутаносибан ба саҳмҳояшон тақсим карда мешавад.
  2. Номи фирмавии xамъияти дорои масъулияти иловагӣ бояд номи xамъият, инчунин ибораи «дорои масъулияти иловагӣ»-ро дар бар гирад.
  3. Нисбати xамъияти дорои масъулияти иловагӣ қоидаҳои ҳамин Кодекс дар бораи xамъияти дорои масъулияти маҳдуд истифода мешаванд, зеро дар ҳамин модда қоидаҳои дигаре пешбинӣ нагардидаанд.
 
  1. XАМЪИЯТИ САҲҲОМӣ
 
Моддаи 106. Муқаррароти асосӣ дар бораи xамъияти саҳҳомӣ
  1. Xамъияти саҳомӣ xамъияте дониста мешавад, ки сармояи оинномавии он ба миқдори муайяни саҳмияҳо тақсим шудааст; иштирокчиёни xамъияти саҳҳомӣ (саҳмдорон) аз рeи eҳдадориҳои он масъулият надоранд ва зиёни таваккали марбут аз фаъолияти xамъиятро ба андозаи арзиши саҳмияҳои ба онҳо тааллуқдошта ба зимма мегиранд.
Саҳмдороне, ки арзиши саҳмияҳоро пурра напардохтаанд, аз рeи eҳдадориҳои xамъияти саҳҳомӣ дар доираи қисми пардохтанашудаи арзиши саҳмияҳояшон масъулияти муштарак доранд.
  1. Номи фирмавии xамъияти саҳҳомӣ бояд номи он ва ишораи саҳҳомӣ будани xамъиятро дар бар гирифта бошад.
  2. Мавқеи ҳуқуқии xамъияти саҳҳомӣ ва ҳуқуқу eҳдадориҳои саҳмдорон мутобиқи ҳамин Кодекс ва Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷамъиятњои сањомї» муайян карда мешавад.
Хусусиятҳои мавқеи ҳуқуқии xамъиятҳои саҳҳомие, ки бо роҳи хусусигардонии корхонаҳои давлатӣ таъсис ёфтаанд, инчунин бо қонуни хусусигардонии ин корхонаҳо муайян карда мешаванд.
 
Моддаи 107. Xамъияти саҳҳомии кушода
  1. Xамъияти саҳҳомие, ки иштирокчиёнаш саҳмияҳои худро бе ризояти саҳмдорони дигар бегона карда метавонад, xамъияти саҳҳомии кушода эътироф мегардад. Чунин xамъияти саҳҳомӣ ҳуқуқ дорад, ки мутобиқи шартҳои муқаррарнамудаи қонун ва санади дигари ҳуқуқӣ обунаи озоди саҳмияҳои мебаровардааш ва фурeши озоди онҳоро амалӣ гардонад.
  2. Xамъияти саҳҳомии кушода ҳар сол ҳисоботи солона, баланси муҳосибавӣ ва ҳисоби фоидаю зиёнро барои маълумоти умум нашр мекунад.
 
Моддаи  108.  Xамъияти саҳҳомии пeшида
  1. Xамъияти саҳҳомие, ки саҳмияҳои он танҳо байни муассисонаш ё доираи шахси дигари пешакӣ муайян тақсим мешаванд, xамъияти саҳҳомии пeшида дониста мешавад. Чунин xамъият барои обунаи озоди саҳмияҳои мебаровардааш ва ё ба тариқи дигар ба доираи номаҳдуди ашхос xиҳати харид пешниҳод кардани онҳо ҳуқуқ надорад.
Саҳмдорони xамъияти саҳҳомии пeшида дар харидани саҳмияҳои  аз  xониби  саҳмдорони  дигари  ин xамъият фурeхташаванда ҳуқуқи афзалиятнок доранд.
  1. Шумораи иштирокчиёни xамъияти саҳҳомии пeшида набояд аз шумораи муқаррарнамудаи қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ бештар бошад, дар акси ҳол он бояд дар давоми як сол ба xамъияти саҳҳомии кушода табдил дода шавад ва агар пас аз гузаштани ин мeҳлат шумораи онҳо то ҳадди муқаррарнамудаи қонун кам нашавад, бояд аз тариқи суд барҳам дода шавад.
  2. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонуни xамъиятҳои саҳҳомӣ xамъияти саҳҳомии пeшида метавонад барои ба маълумоти умум ба табъ расонидани ҳуxxатҳои дар қисми 2 моддаи 107 ҳамин Кодекс зикргардида вазифадор карда шавад.
 
Моддаи 109. Таъсиси xамъияти саҳҳомӣ
  1. Муассисони xамъияти саҳҳомӣ байни худ шартномае мебанданд, ки тартиби фаъолияти якxояро оид ба таъсиси xамъият анxом додани онҳо, андозаи сармояи оинномавии xамъият, навъҳои саҳмияҳои баровардамешуда ва тартиби паҳн кардани онҳо, инчунин шартҳои дигари пешбининамудаи қонунро дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ муайян менамояд.
Шартномаи таъсиси xамъияти саҳҳомӣ ба таври хаттӣ баста мешавад.
  1. Муассисони xамъияти саҳҳомӣ аз рeи eҳдадориҳои то бақайдгирии xамъият бамиёномада масъулияти муштарак доранд.
Xамъият аз рeи eҳдадориҳои муассисон, ки бо таъсиси он алоқаманданд, танҳо дар сурате масъулият бар дeш дорад, ки амали онҳо минбаъд аз xониби Маҷлиси умумии саҳмдорон маъқул дониста шавад.
  1. Ҳуxxати таъсиси xамъияти саҳҳомӣ оинномаи аз xониби муассисон тасдиқгардидаи он мебошад.
Оинномаи xамъияти саҳҳомӣ ғайр аз маълумоти дар қисми 2 моддаи 53 ҳамин Кодекс зикргардида, инчунин бояд шартҳоро дар бораи навъҳои саҳмияҳои мебаровардаи xамъият, арзиши номиналӣ ва миқдори онҳо; дар бораи андозаи сармояи оинномавии xамъият; ҳуқуқи саҳмдорон; дар бораи ҳайат ва салоҳияти мақомоти идораи xамъият ва тартиби қарор қабул кардани  онҳо, аз Ҷумла доир ба масъалаҳое, ки аз рeи онҳо қарор якдилона ё бо аксарияти кулли овозҳо қабул мешавад, дар бар гирифта бошад. Дар оинномаи xамъияти саҳҳомӣ инчунин бояд маълумоти дигари пешбининамудаи қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ дарx гардида бошад.
  1. Тартиби анxом додани амалҳои дигар дар мавриди таъсиси xамъияти саҳҳомӣ, аз Ҷумла салоҳияти Маҷлиси муассисон бо қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ муайян карда мешавад.
  2. Дар сурати тамоми саҳмияҳоро харидани як саҳмдор, xамъияти саҳҳомӣ метавонад аз xониби як шахс таъсис дода шавад ё аз як шахс иборат бошад. Маълумот дар ин бора бояд дар оинномаи ҷамъият ва Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї дарҷ гардида, барои ба иттилои умум расонидан нашр гардад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 110. Сармояи оинномавии xамъияти саҳҳомӣ
  1. Сармояи оинномавии xамъияти саҳҳомӣ аз арзиши номиналии саҳмияҳои аз xониби саҳмдорон харидашудаи xамъият мураттаб мегардад.
Сармояи оинномавии xамъият андозаи ҳадди ақалли молу мулки xамъиятро муайян мекунад, ки манфиати кредиторони онро кафолат медиҳад. Он аз андозаи пешбининамудаи қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ камтар буда наметавонад.
  1. Аз вазифаи пардохти арзиши саҳмияҳои xамъият озод кардани саҳмдорон, инчунин бо роҳи баҳисобгирии талабот ба xамъият аз ин вазифа озод кардани e роҳ дода намешавад.
  2. Обунаи озод ба саҳмияҳои xамъияти саҳҳомӣ то лаҳзаи пардохти пурраи сармояи оинномавии он роҳ дода намешавад. Ҳангоми таъсиси xамъияти саҳҳомӣ тамоми саҳмияҳои он бояд байни муассисон тақсим карда шавад.
  3. Агар баъди ба охир расидани соли дуюм ва њар соли минбаъдаи молиявї арзиши дороии софи ҷамъияти сањомї аз сармояи оинномавї камтар гардад, ҷамъият вазифадор аст, ки дар хусуси кам кардани сармояи оинномавии худ то андозае, ки аз арзиши дороињои софи он зиёд намебошад, эълон кунад ва дар ин бора тибқи тартиби муқарраршуда ба мақомоти анҷомдињандаи бақайдгирии давлатї барои ворид намудани маълумот ба Фењристи ягонаи давлатии шахсони њуқуқї ва соњибкорони инфиродї ариза пешнињод намояд. Дар сурати иҷро нагардидани ўњдадорињои мазкур ва ё агар арзиши дороињои софи ҷамъият аз андозаи њадди ақали дар қонун муайянгардидаи сармояи оинномавї камтар гардад, ҷамъият бояд барњам дода шавад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  4. Дар қонун ё оинномаи xамъият мумкин аст маҳдудиятҳои миқдор, арзиши номиналии умумии саҳмияҳо ё миқдори ҳадди аксари овозҳои як саҳмдор муқаррар карда шаванд.
 
Моддаи 111. Зиёд кардани сармояи оинномавии  xамъияти саҳҳомӣ
  1. Xамъияти саҳҳомӣ ҳуқуқ дорад, ки бо қарори Маҷлиси умумии саҳмдорон сармояи оинномавиро бо роҳи баланд бардоштани арзиши номиналии саҳмияҳо ё баровардани саҳмияҳои иловагӣ зиёд кунад.
  2. Зиёд кардани сармояи оинномавии xамъияти саҳҳомӣ пас аз пардохти пурраи арзиши он иxозат дода мешавад. Зиёд кардани сармояи оинномавии xамъият барои пeшонидани зиёни ба он расонидашуда роҳ дода намешавад.
  3. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ, дар оинномаи xамъият мумкин аст ҳуқуқи афзалиятноки саҳмдорони саҳмияҳои оддӣ (муқаррарӣ) ё саҳмияҳои дигари овоздиҳанда дар мавриди харидани саҳмияҳои иловагие, ки xамъият мебарорад, муқаррар гардад.
 
Моддаи 112 Кам кардани сармояи оинномавии xамъияти саҳҳомӣ
  1. Xамъияти саҳҳомӣ ҳуқуқ дорад, ки бо қарори Маҷлиси умумии саҳмдорон бо роҳи кам кардани арзиши номиналии саҳмияҳо ё харидани як қисми саҳмияҳо бо мақсади ихтисори миқдори умумии онҳо сармояи оинномавиро кам кунад.
Кам кардани сармояи оинномавӣ баъди бо тартиби муқаррарнамудаи қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ огоҳ кардани ҳамаи кредиторони он роҳ дода мешавад. Дар айни замон кредиторони xамъият ҳуқуқ доранд талаб намоянд, ки xамъият eҳдадориҳои дахлдори онро пеш аз мeҳлат қатъ ё иxро карда, маблағи зиёнро ба онҳо xуброн намояд.
  1. Кам кардани сармояи оинномавии xамъияти саҳҳомӣ бо роҳи харидан ва пeшонидани қисми саҳмияҳо ба шарте роҳ дода мешавад, ки чунин имконият дар оинномаи xамъият пешбинӣ гардида бошад.
  2. Дар натиxаи сармояи оинномавиро аз андозаи ҳадди ақалли дар қонун муайяншуда (қисми 1 моддаи 110) камтар кардани xамъияти саҳҳомӣ он  барҳам мехeрад.
 
Моддаи 113. Маҳдудиятҳо дар мавриди баровардани коғазҳои қиматнок ва пардохти дивидендҳои xамъияти саҳҳомӣ
  1. Ҳиссаи саҳмияҳои имтиёзнок дар ҳаxми умумии сармояи оинномавии xамъияти саҳҳомӣ набояд аз 25 фоиз зиёд бошад.
  2. Xамъияти саҳҳомӣ пас аз пардохти пурраи сармояи оинномавӣ барои баровардани вомбарг ба маблағи на бештар аз андозаи сармояи оинномавӣ ё андозаи таъминоти бо ин мақсад ба xамъият пешниҳодкардаи шахси сеюм баъди пурра додани маблағи сармояи оинномавӣ ҳуқуқ дорад. Дар сурати набудани таъминот баровардани вомбарг танҳо пас аз се соли фаъолияти xамъияти саҳҳомӣ ва ба шарти то ин вақт дуруст тасдиқ кардани ду баланси солонаи xамъият мумкин аст.
  3. Xамъияти саҳҳомӣ дар ҳолатҳои зерин ҳуқуқи эълон кардану пардохтани дивидендро надорад:
— то пардохти пурраи тамоми сармояи оинномавӣ;
— агар арзиши  дороињои xамъияти саҳҳомӣ аз сармояи  оинномавӣ ва фонди эҳтиётии он камтар бошад ё дар натиxаи пардохти дивидендҳо аз андозаи онҳо камтар гардад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
 
Моддаи 114. Идоракунӣ дар xамъияти саҳҳомӣ
  1. Мақоми олии идораи xамъияти саҳҳомӣ Маҷлиси умумии саҳмдорони он мебошад.
Ба салоҳияти мустаснои  Маҷлиси умумии саҳмдорон инҳо дохил  мешаванд:
а) тағйир додани оинномаи xамъият, аз Ҷумла тағйир додани андозаи сармояи оинномавии он;
б) интихоб намудани аъзои шeрои директорон (шeрои нозирон) ва комиссияи тафтишотӣ (ревизорӣ)-и xамъият ва пеш аз мeҳлат қатъ намудани ваколати онҳо;
в) таъсис додани мақомоти иxроияи xамъият ва пеш аз мeҳлат қатъ намудани ваколати онҳо, ба шарте ки дар оинномаи xамъият ҳалли ин масъалаҳо ба салоҳияти шeрои директорон (шeрои нозирон) мансуб дониста нашуда бошад;
г) тасдиқ намудани ҳисоботи солона, балансҳои муҳосибавӣ, ҳисоби фоидаю зиёни xамъият ва тақсими  фоидаю зиёни он:
д) қарор дар бораи азнавташкилдиҳӣ ё барҳамдиҳии xамъият.
Тибқи қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ ба салоҳияти Маҷлиси умумии саҳмдорон инчунин мумкин аст ҳалли масъалаҳои дигар мансуб дониста шавад.
Ҳалли масъалаҳои тибқи қонун ба салоҳияти мустаснои Маҷлиси умумии саҳмдорон мансуб донисташударо он ба мақомоти иxроияи xамъият супурда наметавонад.
  1. Дар xамъияте, ки шумораи саҳмдоронаш аз панxоҳ нафар бештар аст, шeрои директорон (шeрои нозирон) таъсис дода мешавад.
Мутобиқи қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ, дар сурати таъсиси шeрои директорон (шeрои нозирон) дар оинномаи xамъият бояд салоҳияти мустаснои он муайян карда шавад. Ҳалли масъалаҳоеро, ки тибқи оиннома ба салоҳияти мустаснои шeрои директорон (шeрои нозирон) мансуб дониста шудаанд, он ба мақомоти иxроияи xамъият супорида наметавонад.
  1. Мақоми иxроияи xамъият метавонад дастxамъӣ (раёсат, маъмурият) ё инфиродӣ (директор, директори генералӣ) бошад. Вай ба фаъолияти xории xамъият роҳбарӣ карда, ба шeрои директорон (шeрои нозирон) ва Маҷлиси умумии xамъият ҳисобот медиҳад.
Ҳалли тамоми масъалаҳое, ки салоҳияти тибқи қонун ё оинномаи xамъият муайянгардидаи дигар мақомоти идораи xамъиятро ташкил намекунанд, ба салоҳияти мақоми иxроияи xамъият мансуб аст.
Бо қарори Маҷлиси умумии саҳмдорон ваколатҳои мақоми иxроияи xамъият мумкин аст тибқи шартнома ба дигар ташкилоти тиxоратӣ ё соҳибкори инфиродӣ (мудир) супурда шаванд.
  1. Салоҳияти мақомоти идораи xамъияти саҳҳомӣ, инчунин тартиби қабул кардани қарор ва аз номи xамъият амал кардани онҳо мутобиқи ҳамин Кодекс, қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ ва оинномаи xамъият муайян карда мешаванд.
  2. Xамъияти саҳҳомие, ки мутобиқи ҳамин Кодекс ё қонун дар бораи xамъиятҳои саҳҳомӣ ба нашри ҳуxxатҳои дар қисми 2 моддаи 107 ҳамин Кодекс зикргардида барои маълумоти умум вазифадор аст, бояд барои тафтиш ва тасдиқи дурустии ҳисоботи солонаи молиявӣ ҳар сол аудитори касбиеро xалб намояд, ки бо xамъият ё иштирокчиёни он манфиатҳои моддӣ надорад.
Фаъолияти xамъияти саҳҳомӣ, аз Ҷумла xамъияти саҳҳомие, ки барои нашри ҳуxxатҳои зикргардида ба маълумоти умум вазифадор нест, бо талаби саҳмдороне, ки ҳиссаи умумиашон дар сармояи оинномавӣ даҳ фоиз ё зиёда аз онро ташкил медиҳад, бояд ҳар вақт тафтиши аудиторӣ карда шавад.
Тартиби гузаронидани тафтиши аудитории xамъияти саҳҳомӣ тибқи қонун ва оинномаи xамъият муайян карда мешавад.
 
Моддаи 115. Азнавташкилдиҳӣ ва барҳамдиҳии xамъияти саҳҳомӣ
  1. Xамъияти саҳҳомӣ бо қарори Маҷлиси умумии саҳмдорон метавонад ихтиёран аз нав ташкил ё барҳам дода шавад.
Асосу тартиби дигари азнавташкилдиҳӣ ва барҳамдиҳии xамъияти саҳҳомӣ бо ҳамин Кодекс ва қонунҳои дигар муайянкарда мешавад.
  1. Xамъияти саҳҳомӣ метавонад ба xамъияти дорои масъулияти маҳдуд ё кооперативи тиҷоратї табдил дода шавад.
  2. XАМЪИЯТҲОИ ФАРЪӣ ВА ВОБАСТА
 
Моддаи 116. Xамъияти хоxагидории фаръӣ
  1. Агар дигар xамъият ё ширкати хоxагидорӣ (асосӣ) бо сабаби иштироки афзалиятноки худ дар сармояи оинномавии он ё мутобиқи шартномаи байни онҳо ва ё ба тариқи дигар имконияти муайян намудани қарорҳои аз xониби чунин xамъият қабулшавандаро дошта бошад, xамъияти хоxагидории фаръӣ дониста мешавад.
  2. Xамъияти фаръӣ барои қарзҳои xамъият (ширкат)-и асосӣ масъулият надорад.
Xамъият (ширкат)-и асосие, ки ҳуқуқи ба xамъияти фаръӣ, аз Ҷумла тибқи шартнома ба он додани дастурҳои барояш ҳатмиро дорад, аз рeи аҳдҳое, ки xамъияти фаръӣ бо мақсади иxрои чунин дастурҳо анxом медиҳад, ба ин xамъият масъулияти муштарак дорад.
Дар сурати бо гуноҳи xамъият (ширкат)-и асосӣ муфлис шудани xамъияти фаръӣ, xамъият (ширкат)-и асосӣ аз рeи қарзҳои он масъулияти иловагӣ дорад.
  1. Агар дар қонуни дар бораи xамъиятҳои хоxагидорӣ тартиби дигаре муқаррар нагардида бошад, иштирокчиён (саҳомдорон)-и xамъияти фаръӣ ҳуқуқ доранд, ки аз xамъият (ширкат)-и асосӣ xуброни зиёни бо гуноҳи он ба xамъияти фаръӣ расидаро талаб намоянд.
 
Моддаи 117. Xамъияти хоxагидории вобаста
  1. Агар xамъияти дигар (бартаридошта, иштироккунанда) бештар аз 20 фоизи саҳмияҳои овоздиҳандаи xамъияти саҳҳомӣ ё 20 фоизи сармояи оинномавии xамъияти дорои масъулияти маҳдудро дошта бошад, xамъияти хоxагидории вобаста эътироф мешавад.
  2. Xамъияти хоxагидорие, ки зиёда аз 20 фоизи саҳмияҳои овоздиҳандаи xамъияти саҳҳомӣ ё 20 фоизи сармояи оинномавии xамъияти дорои масъулияти маҳдудро харидааст, мувофиқи тартиби пешбининамудаи қонунҳо бояд дар бораи xамъиятҳои хоxагидорӣ дар ин хусус бетаъхир маълумот нашр намояд.
  3. Ҳадди иштироки мутақобилаи xамъиятҳои хоxагидорӣ дар сармояи оинномавии якдигар ва миқдори овозҳое, ки яке аз чунин xамъиятҳо дар Маҷлиси умумии иштирокчиён ё саҳмдорони xамъияти дигар истифода карда метавонад, бо қонун муайян карда мешавад.
 
  • 3. КООПЕРАТИВҲОИ ТИҶОРАТӣ
 
Моддаи 118. Мафҳуми  кооперативи  тиҷоратӣ
  1. Кооператив – иттињодияи мустақил ва ихтиёрии бо тартиби муқарраргардида бақайдгирифташуда мебошад, ки дар асоси узвияти шахсон бо мақсади қонеъ намудани талаботи муштараки иқтисодї, иҷтимої, фарњангї ва дигар талаботи онњо, инчунин саъю кўшиши шахсони мазкур тавассути муттањидкунии молу мулк (аъзоњаққии сањмї) ва таъсиси ташкилоти ба таври демократї идорашавандаи молу мулки якҷоя таъсис дода мешавад.
Кооперативи тиҷоратї ташкилоти тиҷоратї буда, мутобиқи оиннома асосан ба шахсони сеюм хизмат мерасонад. Даромади софи кооперативи тиҷоратї метавонад дар байни аъзои он тибқи тартиби  муқаррарнамудаи Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи кооперативњо» ва оинномаи кооператив тақсим карда шавад.(ҚҶТ аз 22.07.13с.№976)
  1. Аъзои кооперативи тиҷоратї аз рeи eҳдадориҳои кооператив ба андоза ва мувофиқи тартиби пешбининамудаи Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи кооперативњо» ва оинномаи кооператив масъулият доранд.
  2. Номи фирмавии кооператив бояд номи он ва калимаҳои «кооперативи тиҷоратї «-ро дар бар гирифта бошад.
  3. Мавқеи ҳуқуқии кооперативҳои тиҷоратї ва ҳуқуқу eҳдадориҳои аъзои онҳо мутобиқи ҳамин Кодекс ва Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи кооперативњо» муайян карда мешаванд.
 
Моддаи 119. Таъсиси  кооперативҳои  тиҷоратї
  1. Ҳуxxати таъсиси кооперативи тиҷоратї оинномаи тасдиқнамудаи Маҷлиси умумии аъзои он мебошад.
  2. Оинномаи кооператив ғайр аз маълумоти дар қисми 2 моддаи 53 ҳамин Кодекс пешбинигардида бояд инчунин шартҳои зеринро дар бар гирифта бошад: дар бораи андозаи саҳмпулии аъзои кооператив; дар бораи ҳайат ва тартиби саҳмпулиро супурдани аъзои кооператив ва масъулияти онҳо барои риоя накардани eҳдадорӣ дар мавриди супурдани саҳмпулӣ; дар бораи тартиби тақсим намудани фоида ва зиёни кооператив; дар бораи андоза ва шартҳои масъулияти аъзои он барои қарзҳои кооператив; дар бораи ҳайат ва салоҳияти мақомоти идораи кооператив ва тартиби қарор қабул кардани он, аз Ҷумла оид ба масъалаҳое, ки доир ба онҳо қtарор якдилона ё бо аксарияти кулли овозҳо қабул карда мешавад.
  3. Шумораи аъзои кооператив набояд камтар аз се нафар бошад.
 
Моддаи 120.  Молу мулки кооперативи тиҷоратї
  1. Молу мулке, ки моликияти кооперативи тиҷоратї аст, мутобиқи оинномаи кооператив ба саҳмҳои аъзои он тақсим карда мешавад.
Тибқи оинномаи кооператив мумкин аст муқаррар карда шавад, ки қисми муайяни молу мулки ба кооператив тааллуқдошта фондҳои тақсимнашаванда буда, онҳо барои мақсадҳои муайяннамудаи оиннома истифода мешаванд.
Қарори таъсис намудани фондҳои тақсимнашавандаро, агар дар оинномаи кооператив тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, аъзои кооператив якдилона  қабул мекунанд.
  1. Узви кооператив вазифадор аст, ки дар муддати як сол аз рўзи бақайдгирии давлатии кооператив сад фоизи сањмпулии худро супорад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  2. Кооператив барои баровардани саҳмияҳо ҳуқуқ надорад.
  3. Фоидаи кооператив дар байни аъзояш мутобиқи Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи кооперативњо» ва оинномаи кооператив тақсим карда мешавад. Молу мулке, ки пас аз барњам додани кооператив ва қонеъ гардонидани талаботи кредиторони он боқї мемонад, дар байни аъзои он мутаносибан бо сањмашон тақсим карда мешавад.(ҚҶТ аз 22.07.13с.№976)
 
Моддаи 121. Идоракунӣ  дар  кооперативи  тиҷоратї
  1. Мақоми олии идораи кооператив Маҷлиси умумии аъзои он мебошад.
Дар кооперативи дорои шумораи зиёда аз сад аъзо Шўрои нозирони кооператив таъсис дода мешавад, ки он фаъолияти раёсати кооперативро назорат мекунад.
Раёсати кооператив ба фаъолияти ҳамарeзаи кооператив  роҳбарӣ карда, ба шeрои нозирон ва Маҷлиси умумии аъзои кооператив ҳисоботдиҳанда мебошад.
Аъзои шeрои нозирон ва раёсати кооператив, танҳо аъзои кооператив буда метавонанд. Узви кооператив дар як вақт узви шeрои нозирон ва узви раёсати кооператив буда наметавонад.
  1. Салоҳияти мақомоти идораи кооператив ва тартиби қарор қабул кардани онҳо тибқи қонун ва оинномаи кооператив муайян карда мешаванд.
  2. Ба салоҳияти мустаснои Маҷлиси умумии аъзои кооператив инҳо дохил мешаванд:
а) қабул ва тағйир додани оинномаи кооператив;
б) таъсис додани шeрои нозирон ва қатъ гардонидани ваколати аъзои он, инчунин таъсис додан ва қатъ намудани ваколати мақомоти иxроияи кооператив, ба шарте ки ин ҳуқуқ мутобиқи оинномаи кооператив ба шeрои нозирони он дода нашуда бошад;
в) қабул ва хориx кардани аъзои кооператив;
г)  тасдиқ  намудани  ҳисоботи солонаю балансҳои бухгалтерии кооператив ва тақсим кардани фоидаю зиёни он;
д) қабул кардани қарори азнавташкилдиҳӣ ва барҳамдиҳии кооператив.
Тибқи Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи кооперативњо» ва оинномаи кооператив ба салоҳияти мустаснои  Маҷлиси умумӣ мумкин аст инчунин ҳалли масъалаҳои дигар низ мансуб дониста  шавад.
Ҳалли масъалаҳои марбут ба салоҳияти мустаснои Маҷлиси умумӣ ё шeрои нозирони кооперативро онҳо ба мақомоти иxроияи кооператив супурда наметавонанд.
  1. Узви кооператив ҳангоми қарор қабул кардани Маҷлиси умумӣ як овоз дорад. ҚҶТ аз 22.07.13с.№976)
 
Моддаи 122. Қатъ гардидани узвият дар кооперативи тиҷоратї ва гузоштани аъзоҳаққӣ
  1. Узви кооператив ҳуқуқ дорад бо салоҳдиди худ аз ҳайати кооператив барояд. Дар ин сурат ба e бояд арзиши саҳм пардохта ё мутобиқи саҳми e молу мулк дода шавад, инчунин маблағҳои дигари дар оинномаи кооператив пешбинигардида пардохта шаванд.
Саҳм ва молу мулки дигари узви кооперативи хориxшаванда пас аз анxоми соли молиявӣ ва тасдиқи баланси муҳосибавии кооператив дода мешавад.
  1. Дар сурати eҳдадориҳои тибқи оиннома ба зиммааш гузошташударо иxро накардан ё ба таври бояду шояд иxро накардани узви кооператив, инчунин дар ҳолатҳои дигари пешбининамудаи қонун ва оинномаи кооператив, бо қарори Маҷлиси умумӣ аз кооператив хориx карда мешавад.
Узви кооперативи тиҷоратї бо сабаби узви кооперативи шабеҳ буданаш метавонад бо қарори Маҷлиси умумӣ аз кооператив хориx карда шавад.
Узви кооперативи аз ҳайати он хориxшуда мутобиқи қисми 1 ҳамин модда ба гирифтани саҳм, пардохтҳои дигари дар оинномаи кооператив пешбинигардида ҳуқуқ дорад.
  1. Узви кооператив, узви собиқ ё вориси узви фавтидаи кооператив метавонанд сањми худро танњо ба узви амалкунанда ё ояндаи кооператив гузашт кунанд, ба шарте ки чунин гузашткунї ба фоидаи кооператив бошад. Тартиби гузашт кардани сањм тибқи оинномаи кооператив муқаррар мегардад.
  2. Агар дар оинномаи кооператив тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, дар сурати вафот ёфтани узви кооперативи тиҷоратї ворисони e метавонанд ба узвияти кооператив қабул карда шаванд. Дар акси ҳол кооператив ба ворисон арзиши саҳми узви фавтидаи кооперативро медиҳад.
  3. Рeёнидани маблағ аз ҳисоби саҳми узви кооперативи тиҷоратї аз рeи қарзи шахсии e мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонун ва оинномаи кооператив, танҳо дар сурати нокифоя будани молу мулки дигари e барои пардохти чунин қарз роҳ дода мешавад.
(ҚҶТ аз 22.07.13с.№976)
 
Моддаи 123. Азнавташкилдиҳӣ ва барҳамдиҳии кооперативҳои тиҷоратї
  1. Кооперативи тиҷоратї мумкин аст бо қарори Маҷлиси умумии аъзои он ихтиёран аз нав ташкил ё барҳам дода шавад.
Асосҳои дигар ва тартиби азнавташкилдиҳӣ ва барҳамдиҳии кооператив бо ҳамин Кодекс ва дигар қонунҳо муайян карда мешаванд.
  1. Кооперативи тиҷоратї бо қарори якдилонаи аъзояш метавонад ба ширкат ё xамъияти хоxагидорӣ табдил дода шавад.
  • 4. КОРХОНАЊОИ ДАВЛАТЇ
 
Моддаи 124. Муқаррароти асосӣ дар бораи корхонањои давлатї
  1. Корхонањои давлатї дар намудњои корхонаи воҳиди давлатї бо њуқуқи идораи оперативї вуҷуд дошта метавонанд.
  2. Молу мулки корхонањои давлатї тақсимнашаванда буда, ба саҳмҳо (ҳиссаҳо), аз Ҷумла байни кормандони корхона тақсим карда намешаванд.
  3. Номи фирмавии корхонаи давлатї бояд ишора ба соњибмулки онро дошта бошад.
  4. Мақоми корхонаи давлатї роҳбари он мебошад, ки аз xониби соњибмулк ё мақомоти ваколатдори он таъин карда мешавад ва ба онҳо ҳисобот медиҳад.
  5. Корхонаи давлатї бо қарори мақомоти ваколатдори давлатї таъсис, аз нав ташкил ва барњам дода мешавад.
  6. Њолати ҳуқуқии корхонаи давлатї бо Кодекси мазкур ва Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи корхонаҳои давлатӣ» муайян карда мешавад.
 
Моддаи 125. Корхонаи воҳиди давлатии ба ҳуқуқи  пешбурди хоxагидорӣ асосёфта
  1. Корхонаи воњиди давлатї ташкилоти тиҷоратиест, ки њуқуқи ба молумулки вобастакардаи молик соњиб шуданро надорад.
  2. Корхонаи воҳид бо қарори мақомоти давлатии ваколатдор таъсис дода мешавад.
  3. Ҳуxxати таъсиси корхонаи воҳид оинномаи аз xониби мақомоти давлатии ваколатдор тасдиқгардидаи он мебошад.
  4. Андозаи фонди оинномавии корхонаи воҳид набояд аз маблағи муайяннамудаи қонун камтар бошад.
  5. Фонди оинномавии корхонаи воњид бояд аз ҷониби молик дар муддати як сол аз рўзи бақайдгирии давлатии он пурра пардохта шавад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  6. Агар баъди анxоми соли молиявӣ арзиши дороињои софи корхонаи воҳид аз андозаи фонди оинномавии дар оинномаи корхона пешбинигардида камтар шавад, мақоме, ки ваколати таъсис додани чунин корхонаҳоро дорад, вазифадор аст, ки мувофиқи тартиби муқарраргардида фонди оинномавиро кам кунад. Агар арзиши дороињои соф аз андозаи дар қонун муайянгардида (қисми 3 ҳамин модда) камтар гардад, корхона метавонад бо қарори суд барҳам дода шавад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  7. Дар сурати қабул намудани қарори кам кардани фонди оинномавӣ корхона вазифадор аст, ки дар ин хусус кредиторони худро хаттӣ огоҳ созад.
Кредитори корхона метавонад қатъ ё иxрои пеш аз мeҳлати eҳдадориҳоеро, ки ин корхона аз рeи онҳо қарздор мебошад,  инчунин xуброни зиёнро талаб намояд.
  1. Корхонаи воњиди давлатї аз рўи ўњдадорињояш ба тамоми молу мулкаш ҷавобгар буда, аз рўи ўњдадорињои молумулкии  молкаш ҷавобгар намебошад. Соњибмулк аз рўи ўњдадорињои корхонаи воњиди давлатї ба истиснои њолатњои пешбининамудаи қисми 3 моддаи 57 Кодекси мазку рва дигар санади қонунгузорї ҷавобгар намебошад.
 
Моддаи 126. Корхонаи фаръии корхонаи воҳиди давлатї
  1. Корхонаи воњиди давлатї метавонад бо розигии соњиби амвол ба сифати шахси њуқуқи корхонаи дигари воњид (корхонаи фаръи)-ро бо тартиби муқаррарнамуда бо роњи ба њуқуқи пешбурди хоҷагї ба он додани молу мулки худ таъсис диҳад.
  2. Муассис оинномаи корхонаи фаръиро тасдиқ ва роҳбари онро таъин менамояд.
  3. Корхонаи воњиди давлатї ба истиснои њолатњои дар қисми 3 моддаи 57 њамин Кодекс пешбинишуда аз рўи ўњдадорињои корхонаи фаръї масъулият надорад.
 
Моддаи 127. Корхонаи махсуси (казонии) давлатие, ки ба њуқуқи идораи оперативї асос ёфтааст
  1. Ҳамон корхонаи махсуси (казонии) давлатї мебошад, ки молу мулки давлатиро бо ҳуқуқи идораи оперативӣ дар ихтиёр дорад.
  2. Корхонаи махсуси (казонии) давлатї бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ё мақомоти иҷроияи мањаллии њокимияти давлатї таъсис дода мешавад.
  3. Ҳуxxати таъсиси корхона оинномаи он мебошад, ки аз xониби муассис тасдиқ мегардад.
  4. Номи фирмавии корхонаи ба ҳуқуқи идораи оперативӣ асосёфта бояд ишора ба он дошта бошад, ки корхонаи махсуси (казонии) давлатї аст.
  5. Фаъолияти хоxагии корхонаи махсуси (казонии) давлатї бо мақсаду вазифаҳои дар оиннома сабтгардида муайян карда мешавад.
  6. Ҷумҳурии Тоҷикистон ё воҳиди марзию маъмурӣ аз рeи eҳдадориҳои корхонаи махсуси (казонии) давлатї масъулияти иловагӣ доранд.
 
  • 5. ТАШКИЛОТҲОИ ҒАЙРИТИXОРАТӣ
 
Моддаи 128. Кооперативи ѓайритиҷоратї
  1. Кооперативи ѓайритиҷоратї ташкилоти ѓайритиҷоратї буда, мутобиқи оинномаи кооператив асосан ба аъзои худ хизмат мерасонад. Даромади софи кооперативи ѓайритиҷоратї, ки дар натиҷаи хизматрасонињо ба шахсони сеюм ба даст оварда шудааст, дар байни аъзои он тақсим карда намешавад ва ин даромад ҷињати рушди минбаъдаи он сарф карда мешавад. Дар сурати асосан ба шахсони сеюм хизмат расондани кооперативи ѓайритиҷоратї, он бояд ба кооперативи тиҷоратї табдил дода шавад.
  2. Оинномаи кооперативи ѓайритиҷоратї ба ғайр аз маълумоти дар қисми 2 моддаи 53 ҳамин Кодекс зикргардида, инчунин бояд шартҳоро дар бораи андозаи аъзоҳаққии аъзои кооператив; дар бораи таркиб ва тартиби супурдани аъзоҳаққӣ аз xониби аъзои кооператив ва масъулияти онҳо барои вайрон кардани eҳдадорӣ дар мавриди супурдани аъзоҳаққӣ; дар бораи ҳайату салоҳияти мақомоти идораи кооператив ва тартиби қарор қабул кардани онҳо, аз Ҷумла доир ба масъалаҳое, ки аз рeи онҳо қарор якдилона ё бо аксарияти кулли овозҳо қабул карда мешавад; дар бораи тартиби xуброни зиёни ба кооператив расонидашуда аз xониби аъзои кооператив, дар бар гирад.
  3. Номи кооперативи ѓайритиҷоратї бояд ишора ба мақсади асосии фаъолияти он, инчунин калимаи «кооператив» — ро дар бар гирифта бошад.
  4. Вазъи њуқуқии кооперативњо, њуқуқу ўњдадорињои аъзои онњо бо Кодекси мазкур ва Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи кооперативњо» ба танзим дароварда мешаванд. (ҚҶТ аз 22.07.13с.№976)
 
Моддаи 1281. Кооператсияи матлубот
  1. Иттињоди ихтиёрии шањрвандон дар асоси узвият бо мақсади қонеъ гардонидани талаботи моддии сањмдорон бо роњи муттањид сохтани аъзоњаққии онњо кооператсияи матлубот эътироф карда мешавад.
  2. Асосњои њуқуқии ташкили фаъолият, вазъи њуқуқии кооператсияи матлубот ва њуқуқу ўњдадорињои сањмдорон мутобиқи Қонуни Ҷумњурии Тоҷикистон «Дар бораи кооператсияи матлубот дар Ҷумњурии Тоҷикистон» муқаррар карда мешаванд. (ҚҶТ аз 22.07.13с.№976)
 
 
 
Моддаи 129. Иттињодияњои ҷамъиятї ва ташкилотњои динї
  1. Иттињодияњои ҷамъиятї ва ташкилотњои динї ташкилотњое эътироф карда мешаванд, ки дар онњо шањрвандон мувофиқи тартиботи муқарраргардида дар асоси умумияти манфиатњояшон барои қонеъ гардонидани талаботњои маънавї ё дигари ѓайримоддї ихтиёран муттањид гардидаанд.
Иттињодияњои ҷамъиятї ва ташкилотњои динї ташкилотҳои ғайритиxоратӣ мебошанд. Онҳо танҳо барои ноил шудан ба мақсадҳое, ки баҳри онҳо таъсис гардидаанд, ҳуқуқ доранд ба фаъолияти истеҳсолӣ ва фаъолияти дигари соҳибкории ба ин мақсадҳо мувофиқро анxом диҳанд.
  1. Иштирокчиёни (аъзои) иттињодияњои ҷамъиятї ва ташкилотњои динї ҳуқуқашонро ба молу мулке, ки ба моликияти ин иттињодияњо, ташкилотњо гузаронидаанд, инчунин ба аъзоҳаққӣ нигоҳ намедоранд. Онҳо аз рeи eҳдадориҳои иттињодияњои ҷамъиятї ва ташкилотњои диние, ки дар онҳо ба сифати узвият иштирок менамоянд, масъулият надоранд, иттињодияњои, ташкилотњои мазкур бошанд, аз рeи eҳдадориҳои аъзои худ масъул намебошанд.
  2. Хусусиятҳои мавқеи ҳуқуқии иттињодияњои ҷамъиятї ва ташкилотњои динї ҳамчун иштирокчиёни муносибатҳои бо ҳамин Кодекс танзимшаванда тибқи қонун муайян карда мешаванд.
 
Моддаи 130. Фондҳои xамъиятӣ
  1. Фонди xамъиятӣ ташкилоти ғайритиxоратии узвиятнадоштае эътироф карда мешавад, ки аз xониби шаҳрвандон ё шахси ҳуқуқӣ дар асоси пардохтҳои ихтиёрии молу мулки таъсисгардида, мақсадҳои хайрия, иxтимоӣ, фарҳангӣ, таълимӣ ё мақсадҳои дигари умумии муфидро пеш гирифтааст.
Молу мулке, ки муассисони фонд ба он супурдаанд, моликияти фонд мебошад. Муассисон аз рeи eҳдадориҳои фонди таъсисдодаашон масъулият надоранд, фонд бошад,аз рeи eҳдадориҳои муассисони худ масъул нест.
  1. Фонди xамъиятӣ молу мулкро барои мақсадҳое, ки дар оинномааш муайян гардидаанд, истифода менамояд. Фонд ҳуқуқ дорад, xиҳати ноил шудан ба мақсадҳои умумии муфиде, ки фонд барои он таъсис гардидааст, ба фаъолияти соҳибкории ба ин мақсадҳо муносиб машғул шавад. Барои ба амал баровардани фаъолияти соҳибкорӣ фондҳо ҳуқуқ доранд, xамъиятҳои хоxагидорӣ таъсис диҳанд ё дар онҳо иштирок намоянд.
Фонд вазифадор аст, ки ҳар сол дар хусуси истифодаи молу мулкаш ҳисоботро ба табъ расонад.
  1. Тартиби идораи фонди xамъиятӣ ва тартиби ташкили мақомоти он тибқи оинномаи аз xониби муассисон тасдиқгардида муайян карда мешавад.
  2. Дар оинномаи фонди xамъиятӣ ғайр аз маълумоти дар қисми 2, моддаи 53 ҳамин Кодекс зикргардида бояд маълумоти зерин дарx гардида бошад: номи фонд, ки калимаи «фонд»-ро дар бар гирифтааст; маълумот дар бораи мақсади фонд; маълумот дар бораи мақомоти фонд, аз Ҷумла дар бораи шeрои парасторон, ки ба фаъолияти фонд назорат мекунанд; тартиби таъин намудани мансабдорони фонд ва аз вазифа озод кардани онҳо; маҳалли xойгиршавии фонд; тақдири молу мулки фонд дар сурати барҳам дода шудани он .
 
Моддаи 131. Тағйир додани оиннома ва барҳам додани фонди xамъиятӣ
  1. Оинномаи фонди xамъиятӣ метавонад аз xониби мақомоти фонд тағйир дода шавад, ба шарте ки дар оиннома бо ҳамин тартиб тағйир додани он пешбинӣ гардида бошад.
Агар бетағйир мондани оиннома боиси оқибатҳое гардад, ки ҳангоми таъсиси фонд онҳоро пешбинӣ намудан ғайриимкон буда, имконияти тағйир додани он дар оиннома пешбинӣ нашуда бошад ё шахси  ваколатдор онро тағйир надиҳанд, суд ҳуқуқ дорад, ки тибқи аризаи мақомоти фонд, шeрои парасторон ё мақоми дигари дорои ваколати назорати фаъолияти фонд ба он тағйирот ворид намояд.
  1. Қарори барҳам додани фонди xамъиятиро танҳо суд дар асоси аризаи шахси манфиатдор қабул карда метавонад.
Фонд дар ҳолатҳои зерин метавонад барҳам дода шавад:
-агар молу мулки фонд барои татбиқи ҳадафҳояш нокифоя буда, имконияти ба даст овардани молу мулки зарурӣ татбиқношуданӣ бошад;
-агар ноил шудан ба мақсадҳои фонд номумкин ва тағйир додани мақсадҳои фонд ғайриимкон бошад;
-дар сурати аз мақсади дар оиннома пешбинигардида дур шудани фаъолияти фонд;
-дар ҳолатҳои дигари пешбининамудаи қонун.
  1. Дар сурати барҳам додан фонди xамъиятӣ молу мулки пас аз қонеъгардонии талаботи кредиторон боқимондаи он ба шахси дар оинномаи фонд зикргардида дода мешавад.
 
Моддаи 132. Муассисаҳо
  1. Ташкилоте, ки молик барои амалӣ гардонидани вазифаҳои идоракунӣ, иxтимоию фарҳангӣ ва ё вазифаҳои дигари дорои хусусияти ғайритиxоратӣ таъсис дода, онро пурра ё қисман маблағгузорӣ мекунад, муассиса дониста мешавад.
Ҳуқуқи муассиса ба молу мулки ба вай вобасташуда ва харидаи он мутобиқи моддаҳои 313 ва 315 ҳамин Кодекс муайян карда мешавад.
  1. Муассиса аз рeи eҳдадориҳои худ бо маблағи пулии дар ихтиёраш буда масъулият дорад. Дар сурати нокифоя будани ин маблағ молики молу мулки дахлдор аз рeи eҳдадориҳои он масъулияти иловагӣ дорад.
  2. Хусусияҳои мавқеи ҳуқуқии намудҳои алоҳидаи муассисаҳои давлатӣ ё муассисаҳои дигар тибқи қонун муайян карда мешаванд.
 
Моддаи 133. Иттиҳодияҳои шахсони ҳуқуқӣ (ассотсиатсияҳо ва иттифоқҳо)
  1. Ташкилотҳои тиxоратӣ бо мақсади ҳамоҳангсозии фаъолияти соҳибкориашон, инчунин намояндагӣ ва ҳифзи манфиатҳои умумии молу мулкӣ метавонанд тибқи шартномаи байни худ иттиҳодияҳоро дар шакли ассотсиатсияҳо (иттифоқҳо) таъсис диҳанд, ки онҳо ташкилотҳои ғайритиxоратӣ мебошанд.
Агар бо қарори иштирокчиён ба зимаи ассотсиатсия (иттифоқ) фаъолияти соҳибкорӣ гузошта шавад, чунин ассотсиатсия (иттифоқ) бояд бо тартиби пешбининамудаи ҳамин Кодекс ба xамъият ё ширкати хоxагидорӣ табдил дода шавад. Барои татбиқи фаъолияти соҳибкорӣ ассотсиатсияҳо (иттифоқҳо) ҳуқуқ доранд, ки xамъиятҳои хоxагидорӣ таъсис диҳанд ё дар онҳо иштирок намоянд.
  1. Иттиҳодияҳои xамъиятӣ ва ташкилотҳои дигари ғайритиxоратӣ, аз Ҷумла муассисаҳо, метавонанд ихтиёран дар ассотсиатсияҳои (иттифоқҳои) ин ташкилотҳо муттаҳид шаванд.
Ассотсиатсияи ташкилотҳои ғайритиxоратӣ ташкилоти ғайритиxоратӣ мебошад.
  1. Ассотсиатсия шахси ҳуқуқӣ мебошад.
Аъзои ассотсиатсия мустақилияти худ ва ҳуқуқи шахси ҳуқуқиро нигоҳ медоранд.
  1. Ассотсиатсия аз рeи eҳдадориҳои аъзои худ масъулият надорад.
Аъзои ассотсиатсия аз рeи eҳдадориҳои он ба андоза ва мувофиқи  тартиби дар ҳуxxатҳои таъсиси  ассотсиатсия пешбинигардида масъулияти иловагӣ доранд.
  1. Номи ассотсиатсия бояд ишора ба мақсади асосии фаъолияти он ва мақсади асосии фаъолияти аъзои онро бо иловаи калимаҳои «ассотсиатсия» ё «иттифоқ» дар бар гирифта бошад.
Аъзои ассотсиатсия мустақилияти худ ва ҳуқуқи шахси ҳуқуқиро нигоҳ медоранд.
  1. Ассотсиатсия аз рeи eҳдадориҳои аъзои худ масъулият надорад.
Аъзои ассотсиатсия аз рeи eҳдадориҳои он ба андоза ва мувофиқи  тартиби дар ҳуxxатҳои таъсиси  ассотсиатсия пешбинигардида масъулияти иловагӣ доранд.
  1. Номи фирмавии ассотсиатсия бояд ишора ба мақсади асосии фаъолияти он ва мақсади асосии фаъолияти аъзои онро бо иловаи калимаҳои «ассотсиатсия» ё «иттифоқ» дар бар гирифта бошад.
 
Моддаи 134. Ҳуxxатҳои таъсиси ассотсиатсия (иттифоқ)
  1. Ҳуxxатҳои таъсиси ассотсиатсия (иттифоқ) шартномаи таъсиси аз xониби аъзоёни он имзогардида ва оинномаи тасдиқнамудаи онҳо мебошанд.
  2. Дар ҳуxxатҳои таъсиси ассотсиатсия ғайр аз маълумоти дар қисми 2 моддаи 53 ҳамин Кодекс зикргардида бояд шартҳои зерин дарx гардида бошанд: дар бораи ҳайат ва салоҳияти мақомоти идораи ассотсиатсия ва тартиби қарор қабул кардани онҳо, аз Ҷумла доир ба масъалаҳое, ки қарор аз рeи онҳо якдилона ё бо аксарияти кулли овози аъзои ассотсиатсия қабул карда мешавад ва дар бораи тақсими молу мулке, ки пас аз барҳам додани ассотсиатсия боқӣ мондааст.
 
Моддаи 135. Ҳуқуқу eҳдадориҳои аъзои ассотсиатсия (иттифоқ)
  1. Аъзои ассотсиатсия (иттифоқ) ҳуқуқ доранд, ки аз хизматҳои он ба таври ройгон истифода намоянд, ба шарте ки дар ҳуxxатҳои таъсиси ассотсиатсия тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад ва аз хусусияти хизматрасонӣ барнаояд.
  2. Узви ассотсиатсия (иттифоқ) ҳақ дорад, ки пас аз хотимаи соли молиявӣ бо салоҳдиди хеш аз ҳайати ассотсиатсия барояд. Дар ин сурат e аз рeи eҳдадориҳои ассотсиатсия дар давоми ду соли пас аз хориx шуданаш мутаносибан ба аъзоҳаққии худ масъулияти иловагӣ бар дeш дорад.
Узви ассотсиатсия дар ҳолатҳо ва мувофиқи тартиби дар ҳуxxатҳои таъсиси ассотсиатсия муқарраргардида мумкин аст бо қарори иштирокчиёни боқимонда аз он хориx карда шавад. Дар мавриди аъзоҳаққии молу мулкӣ ва масъулияти узви хориxшудаи ассотсиатсия қоидаҳои марбут ба баромадан аз ҳайати ассотсиатсия истифода мешаванд.
  1. Бо ризоияти узви ассотсиатсия ба он метавонад узви нав шомил шавад. Ба ассотсиатсия (иттифоқ) шомил шудани иштирокчии нав мумкин аст вобаста ба масъулияти иловагии доштаи он оид ба eҳдадориҳои ассотсиатсия (иттифоқ), ки то шомилшавии e ба миён омадааст, сурат гирад.
 
БОБИ  5.
ИШТИРОКИ  ҶУМҲУРИИ  ТОҶИКИСТОН  ВА ВОҲИДИ МАРЗИЮ  МАЪМУРӣ
ДАР МУНОСИБАТҲОИ ТАНЗИМШАВАНДАИ ГРАЖДАНӣ
 
Моддаи 136. Иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муносибатҳои ҳуқуқии гражданӣ
  1. Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муносибатҳои бо қонунҳои гражданӣ танзимшаванда бо иштирокчиёни дигари ин муносибатҳо дар асоси баробар иштирок менамояд.
  2. Мақомоти њокимияти давлатии Ҷумњурии Тоҷикистон дар доираи салоҳияти худ, ки бо санади қонунӣ, низомномаҳо ва ё санади дигари муайянкунандаи њолати њуқуқии ин мақомот муқаррар гардидааст, метавонанд аз номи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо молу мулки худ дорои ҳуқуқу eҳдадориҳои молу мулкӣ ва шахсии ғайри молу мулкиро ба даст оварда, татбиқ намоянд ва дар суд баромад кунанд.
Дар ҳолатҳо ва мувофиқи тартиби пешбининамудаи қонун бо супориши махсуси Ҷумҳурии Тоҷикистон аз номи он дигар мақомоти давлатӣ, шахси ҳуқуқӣ ва шаҳрвандон амал карда метавонанд.
  1. Баҳсҳои њуқуқии гражданї бо иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон аз xониби судҳо ҳал карда мешаванд.
 
Моддаи 137. Иштироки воҳиди марзию маъмурӣ дар муносибатҳои шаҳрвандию ҳуқуқӣ
  1. Воҳиди марзию маъмурӣ дар муносибатҳои бо қонунҳои гражданӣ танзимшаванда бо иштирокчиёни ин муносибатҳо баробар иштирок менамояд.
  2. Мақомоти маҳаллии намояндагӣ ва иxроия дар доираи салоҳияти худ, ки бо санади қонунӣ, низомномаҳо ё санади дигари муайянкунандаи статуси ин мақомот муқаррар гардидаанд, метавонанд аз номи воҳидҳои марзию маъмурӣ бо амали худ дорои ҳуқуқу eҳдадориҳои молу мулкӣ ва шахсии ғайри молу мулкиро ба даст оварда, дар суд баромад кунанд.
Дар ҳолатҳо ва мувофиқи тартиби пешбининамудаи қонун мақомоти давлатии маҳаллӣ, шахси ҳуқуқӣ ва шаҳрвандон метавонанд бо супориши махсус аз номи воҳиди марзию маъмурӣ амал кунанд.
  1. Дар ҳолатҳои муайяннамудаи қонун воҳидҳои марзию маъмурӣ дар муносибатҳои ҳуқуқии гражданӣ метавонанд аз номи давлат амал намоянд.
  2. Агар дар қонунҳо тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, муқаррароти ҳамин Кодекс дар хусуси иштироки мутақобилаи давлат ва мақомоти он дар муносибатҳои бо қонунҳои гражданӣ танзимшаванда ба воҳиди марзию маъмурӣ ва мақомоти он дахл доранд.
  3. Баҳсҳои шаҳрвандию ҳуқуқӣ бо иштироки воҳиди марзию маъмурӣ аз xониби судҳо ҳал карда  мешаванд.
 
Моддаи 138. Масъулият аз рeи eҳдадориҳои давлат, воҳиди марзию маъмурӣ
  1. Давлат ё воҳиди марзию маъмурӣ аз рeи eҳдадориҳои худ бо молу мулки дар асоси ҳуқуқи моликияти ба онҳо тааллуқдошта, ғайр аз молу мулке, ки ба шахси ҳуқуқии таъсисдодаи онҳо бо ҳуқуқи ихтиёрдории хоxагӣ ё идораи оперативӣ вобаста карда шудааст, масъулият доранд.
  2. Шахси ҳуқуқие, ки аз xониби давлат ё воҳиди марзию маъмурӣ таъсис дода шудааст, аз рeи eҳдадориҳои онҳо масъулият надорад.
  3. Давлат, воҳиди марзию маъмурӣ, ғайр аз ҳxолатҳои пешбининамудаи қонун, аз рeи ҳҳдадориҳои шахси ҳуқуқии аз xониби онҳо таъсисгардида масъулият надоранд.
  4. Давлат аз рeи eҳдадориҳои воҳиди марзию маъмурӣ масъулият надорад.
  5. Воҳидҳои марзию маъмурӣ аз рeи eҳдадориҳои якдигар, инчунин аз рeи ҳҳдадориҳои давлат масъулият надоранд.
  6. Қоидаҳои қисмҳои 2-5 ҳамин модда ба ҳолатҳое, ки давлат дар асоси шартномаи имзокардааш аз рeи eҳдадориҳои воҳиди марзию маъмурӣ ё шахси ҳуқуқӣ замонат (кафолат) додааст ё субъектҳои мазкур аз рeи eҳдадориҳои давлат замонат (кафолат) додаанд, дахл надоранд.
 
Моддаи 139. Хусусиятҳои масъулияти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар  муносибатҳои  бо қонуҳҳои гражданӣ танзимшаванда бо иштироки шахси ҳуқуқӣ,  шаҳрвандон ва давлатҳои хориxӣ
Хусусиятҳои масъулияти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар муносибатҳои бо қонунҳои гражданӣ танзимшаванда бо иштироки шахси ҳуқуқӣ, шаҳрвандон ва давлатҳои хориxӣ мутобиқи қонун дар бораи масунияти (иммунитети) давлат ва моликияти он муайян карда мешаванд.
 
БОБИ 6
ОБЪЕКТҲОИ ҲУҚУҚИ  ГРАЖДАНӣ
 
  • 1. МУҚАРРАРОТИ УМУМӣ
 
Моддаи 140. Намудҳои объектҳои ҳуқуқи гражданӣ
  1. Объектҳои ҳуқуқи гражданӣ метавонанд неъматҳо ва ҳуқуқи молу мулкӣ ва шахсии ғайри молу мулкӣ бошанд.
  2. Ба неъмату ҳуқуқи молу мулкӣ (молу мулк) инҳо дохил мешаванд: чизу чора, пул, аз Ҷумла асъори хориxӣ, коғазҳои қиматнок, кору хизматҳо, иттилоот, амал, натиҷаи фаъолияти зеҳнӣ, номи фирма, тамғаи мол ва воситаҳои дигари фардикунонии маҳсулот, ҳуқуқи молу мулкӣ ва молу мулки дигар.
  3. Ба неъмату ҳуқуқи шахсии ғайримолу мулкӣ инҳо дохил мешаванд: ҳаёт, саломатӣ, эътибори шахс, шаъну шараф, номи нек, шeҳрати касбӣ, дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ, сирри шахсӣ ваоилавӣ, ҳуқуқи доштани ном, ҳуқуқи муаллифӣ, ҳуқуқи дахлнопазирии асар ва неъмату ҳуқуқҳои дигари ғайримоддӣ.
 
Моддаи 141. Қобилияти гардиши объектҳои ҳуқуқи гражданӣ
  1. Объектҳои ҳуқуқи гражданӣ, агар онҳо аз аҳдҳо бароварда нашуда бошанд ё муомилоташон маҳдуд нашуда бошад, метавонанд бо тартиби универсалии воросати ҳуқуқ ё ба тариқи дигар бегона карда шаванд ё аз як шахс ба шахси дигар гузаранд.
  2. Намудҳои молу мулки ҳуқуқи граждание, ки дар муомилот будани онҳо роҳ дода намешавад (объектҳои аз муомилот баромада), бояд бевосита дар қонун ишора карда шаванд.
Намудҳои объектҳои ҳуқуқи граждание, ки танҳо ба иштирокчиёни муайяни муомилот тааллуқ дошта метавонанд ё дар муомилот қарор доштани онҳо танҳо бо иxозати махсус имконпазир аст (объектҳое, ки қобилияти муомилоташон маҳдуд аст), мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонун муайян карда мешаванд.
  1. Неъмат ва њуқуқњои шахсии ѓайри молу мулкиро бегона намудан ва бо тарзњои дигар додан мумкин  нест, ба истиснои  њолатњое, ки  санадњои қонунгузорї муқаррар намудааст.
 
  • 2. АШЁ
 
Моддаи 142. Ашёи  ғайриманқул ва манқула
  1. Ба ашёи ғайриманқул (молу мулки ғайриманқул) инҳо дохил мешаванд: бино (истиқоматї ва ѓайриистиқоматї), иншоот ва объектњои сохтмонии нотамом, ниҳолҳои бисёрсола ва молу мулки дигаре, ки бо замин алоқамандии мустаҳкам доранд, яъне объектҳое, ки интиқолашон бидуни расонидани зиёни воқеии беҳисоб ба таъиноташон имконнопазир аст.
  2. Ба молу мулки ғайриманқул инчунин киштиҳои ҳавоӣ ва баҳрӣ, киштиҳои дар дохили кишвар шинокунанда, объектҳои кайҳон, ки мувофиқи санадҳои қонунгузорӣ ашёи дигарро низ ба Ҷумлаи молу мулки ғайриманқул нисбат додан мумкин аст, дохил мешаванд, ки бояд ба қайди давлатӣ гирифта шаванд.
3.Ашёе, ки ба молу мулки ғайриманқул дохил намешавад, аз Ҷумла пул ва коғазҳои қиматнок, манқула дониста мешавад. Бақайдгирии ҳуқуқ ба ашёи  манқул ғайр аз ҳолатҳои дар қонун зикргардида зарур нест.
Моддаи 143. Ба қайдгирии давлатии ашёи ғайриманқул
  1. Ҳуқуқи моликияту ҳуқуқи дигари молу мулкӣ ва ашёи дигари ғайриманкул, маҳдуд кардани ин ҳуқуқ, ба миён омадан, гузаштан ва қатъ гардидани онҳо бояд аз xониби мақомоти махсуси ваколатдори давлатї, ки аз ҷониби Њукумати Ҷумњурии Тоҷикистон муайян карда мешавад, дар феҳрасти ягонаи давлатӣ ба қайди давлатӣ гирифта шаванд. Ҳуқуқҳои зерин бояд ба қайд гирифта шаванд: ҳуқуқи моликият, ҳуқуқи ихтиёрдории хоxагӣ, ҳуқуқи идораи оперативӣ, ҳуқуқи соҳибияти якумраи меросӣ, ҳуқуқи истифодаи доимӣ, байъи xоиз (ипотека), сервитутҳо, инчунин ҳуқуқҳои дигар дар ҳолатҳои пешбининамудаи ҳамин Кодекс ва қонунҳои дигар. (Қ ҶТ аз 11.03.2010с, №601).
  2. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун, дар баробари ба қайдгирии давлатӣ мумкин аст намудҳои алоҳидаи ашёи ғайриманқул махсус ба қайд ё ба ҳисоб гирифта шавад.
  3. Мақоме, ки ҳуқуқи ашёи ғайриманқул ва аҳдҳои вобаста ба онро ба қайди давлатӣ мегирад, вазифадор аст бо дархости шахси ҳуқуқдор бо роҳи додани ҳуxxат дар бораи ҳуқуқ ё аҳдҳои ба қайд гирифташуда ё имзо гузоштан дар ҳуxxате, ки xиҳати ба қайдгирӣ пешкаш гардидааст, амали ба қайдгириро тасдиқ намояд.
4.Мақоме, ки ҳуқуқ ба молу мулки ғайриманқул ё аҳдҳоро ба амал баровардааст, вазифадор аст, ки ба ҳар шахс дар бораи ба қайдгирӣ ва ҳуқуқи  ба қайд гирифташуда маълумот диҳад.
Маълумот, сарфи назар аз маҳалли ба қайдгирӣ, дар ҳар мақоми ба қайдгирандаи молу мулки ғайриманқул дода мешавад.
  1. Дар сурати ба қайди давлатӣ нагирифтани ҳуқуқ ба молу мулки ғайриманқул ё аҳдҳо бо он ё аз ба қайдгирӣ саркашӣ кардани мақоми марбута ба суд шикоят кардан мумкин аст.
  2. Тартиби ба қайдгирии давлатӣ ва асосҳои рад кардани он мутобиқи ҳамин Кодекс ва қонун дар бораи ба қайдгирии ҳуқуқ ба молу мулки ғайриманқул ва аҳдҳо ба он муқаррар карда мешавад.
 
Моддаи 144. Корхона
  1. Корхона ҳамчун объекти ҳуқуқ комплекси молу мулкие эътироф карда мешавад, ки барои татбиқи фаъолияти соҳибкорӣ истифода мегардад.
  2. Корхона дар Маҷмeъ ё як қисми он метавонад объекти хариду фурeш, гарав, иxора ва аҳдҳои дигари марбут ба муқаррар намудан, тағйир додан ё қатъ кардани ҳуқуқи молу мулкӣ бошад.
Ба ҳайати корхона ҳамчун комплекси молу мулкӣ, агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, тамоми намудҳои молу мулки барои фаъолияти он пешбинигардида, аз Ҷумла ҳуқуқи истифодаи қитъаи замин, бино, иншоот, таxҳизот, асбобу анxом, ашёи хом, маҳсулот, ҳуқуқи талаб, қарз, инчунин ҳуқуқ ба аломатҳои фардикунанда, маҳсулоти он, кору хизмат (номи фирмавӣ, тамғаи мол, тамғаи хизматрасонӣ) ва ҳуқуқи мустаснои дигар дохил мешаванд.
 
Моддаи 145. Ашёи тақсимшаванда
  1. Ашё метавонад тақсимшаванда ва тақсимнашаванда бошад. Ашёи тақсимшаванда молу мулкест, ки қисмҳои он дар натиxаи тақсимкунӣ таъиноти (функцияи) худро аз даст намедиҳанд.
 
Моддаи 146. Ашёи тақсимнашаванда
Ашёе, ки тақсимоти он одатан бидуни тағйир додани таъиноташ имконнопазир аст, тақсимнашаванда дониста мешавад.
Хусусиятҳои xудо кардани ҳисса дар ҳуқуқи моликият ба ашёи тақсимнашаванда тибқи қонун муайян карда мешавад.
 
Моддаи 147. Ашёи мураккаб
Агар ашёи ҳархела чизи томи ба мақсади умумӣ истифодашавандаро ташкил намоянд, онҳо ҳамчун як чиз (ашёи мураккаб) арзёбӣ мешаванд.
Агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, амали аҳдҳо дар мавриди ашёи мураккаб ба ҳамаи қисмҳои таркибии он дахл дорад.
 
Моддаи 148. Ашёи асосӣ ва мансубият
Агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, тақдири ашёе, ки барои хизматрасонии ашёи дигар (асосӣ) пешбинӣ гардида, бо он аз рeи таъиноти (мансубияти) умумӣ алоқаманд мебошад, ба қисмати ашёи асосӣ вобаста аст.
 
Моддаи 149. Самара, маҳсулот ва даромад
Воридоти дар натиxаи истифодаи молу мулк бадастомада (самара, маҳсулот, даромад), агар дар қонун, санади дигари ҳуқуқӣ ё шартномаи истифодаи ин молу мулк тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, ба шахсе тааллуқ дорад, ки аз ин молу мулк дар асоси қонунӣ истифода менамояд.
 
Моддаи 150. Ҳайвонот
Нисбати ҳайвонот қоидаҳои умумӣ дар хусуси молу мулк истифода мешаванд, зеро дар қонун ё санади дигари ҳуқуқӣ тартиби дигаре муқаррар нагардидааст.
 
Моддаи 151. Ашёи хоса ва ашёи  бо нишонаи навъ муайяншаванда
  1. Ашёе хоса дониста мешавад, ки аз ашёи дигар бо аломатҳои танҳо хосаи худ фарқ мекунад. Ашёи хоса ивазнашаванда мебошад.
  2. Ашёи бо аломатҳои навъ муайяншаванда он ашёе дониста мешавад, ки нишонаҳои хоси ҳамаи ашёи ҳамин навъро дошта бо миқдор, вазн ва андоза муайян карда мешаванд. Ашёи бо нишонаҳои навъ муайяншаванда ивазшаванда мебошад.
 
Моддаи 152.  Натиxаҳои фаъолияти зеҳнии  ҳифзшаванда
Дар ҳолатҳо ва мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи ҳамин Кодекс ва қонунҳои дигар, ҳуқуқи мустаснои шаҳрванд ё шахси ҳуқуқӣ ба натиxаҳои ба таври объективӣ зоҳиргардидаи фаъолияти зеҳнӣ ва воситаҳои ба он баробари фардикунонии шахси ҳуқуқӣ, маҳсулоти шахси воқеӣ ё ҳуқуқӣ, корҳои иxрокарда ё хизматҳои расонидаи онҳо (номи фирмавӣ, тамғаи мол, тамғаи хизматрасонӣ ва ғайра) эътироф карда мешавад.
Натиxаи фаъолияти зеҳнӣ ва воситаҳои фардикунониро, ки ҳадафи ҳуқуқи  мустасно мебошанд, шахси сеюм танҳо бо ризояти дорандаи ин ҳуқуқ истифода карда метавонад.
 
Моддаи 153. Сирри хизматӣ ва тиxоратӣ
Қонунҳои гражданӣ маълумотеро, ки дорои сирри хизматӣ ё тиxоратӣ мебошанд, ҳифз менамояд, ба шарте ки  маълумот бо сабаби ба шахси сеюм маълум  набуданаш арзиши воқеӣ ё имконпазири (потенциалии) тиxоратӣ дошта, дар асоси қонун барои истифодаи озодона дастрас набошад, дорандаи маълумот xиҳати махфӣ нигоҳ доштани он тадбирҳо меандешад.
Ашхосе, ки бо усулҳои ғайриқонунӣ чунин маълумотро ба даст овардаанд, инчунин хизматчиёне, ки хилофи шартнома (қарордод) – и меҳнатӣ ё аҳли шартнома, ки хилофи шартномаи гражданию ҳуқуқӣ сирри хизматӣ ё тиxоратиро фош кардаанд, бояд зиёни воқеии расонидашударо xуброн намоянд.
 
  • 3. АМАЛ (беамалӣ)
 
Моддаи 154. Амал (беамалӣ)
Амал (беамалӣ) дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун метавонад объекти мустақили ҳуқуқу eҳдадориҳои гражданӣ бошад.
 
  • 4. ПУЛ ВА КОҒАЗҲОИ ҚИМАТНОК
 
1. МУҚАРРАРОТИ УМУМӣ ДАР БОРАИ  КОҒАЗҲОИ ҚИМАТНОК
 
Моддаи 155.  Пул  (асъор)
  1. Президенти Ҷумњурии Тоҷикистои низоми пулии мамлакатро муайян мекунад ва пули миллии Тоҷикистон воситаи қонунии пардохт ба шумор меравад, ки қабули он аз рўи арзиши эътибории худ дар қаламрави Ҷумњурии Тоҷикистон њатмист. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  2. Дар қаламрави Ҷумњурии Тоҷикистон пардохт бо роњи њисоббаробаркунии нақдї ва ѓайринақдї сурат мегирад. (ҚҶТ аз 29.12.10с, №640).
  3.   Ҳолатҳо, тартиб ва шартҳои истифодаи асъори хориxӣ дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон бо қонун муайян карда мешавад.
Моддаи 156. Арзишҳои асъорӣ
Намудҳои молу мулке, ки арзишҳои асъорӣ эътироф карда мешаванд ва тартиби бо онҳо анxом додани аҳдҳо тибқи қонун дар бораи танзими асъор ва назорати асъор муайян карда мешаванд.
Ҳуқуқи моликият ба арзишҳои асъорӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон тибқи асосҳои умумӣ  муҳофизат мешавад.
 
Моддаи 157. Коғази қиматнок
  1. Коғази қиматнок ҳуxxате мебошад, ки бо риояи шакли муқарраргардида ва реквизитҳои ҳатмӣ ҳуқуқи молу мулкиеро тасдиқ менамояд, ки татбиқ ё гузашт кардани онҳо танҳо дар сурати нишон додани он имконпазир аст.
Бо додани коғази қиматнок дар Маҷмeъ тамоми ҳуқуқҳои тасдиқнамудаи он мегузарад.
  1. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун барои татбиқ ё гузашт кардани ҳуқуқи дар қоғази қиматнок тасдиқгардида далелҳои дар феҳрасти махсуси (муқаррарӣ ё компютерии) шахсе, ки коғази қиматнокро аз номи худ бароварда, аз рeи eҳдадории дар он сабтшуда масъулият дорад, кифоя мебошад.
 
Моддаи 158. Намудҳои коғазҳои қиматнок
  1. Ба коғазҳои қиматнок инҳо дохил мешаванд: вомбарг, вексел, чек, сертификати бонкӣ, коносамент, саҳмия ва ҳуxxатҳои дигаре, ки мутобиқи санади қонунгузорӣ дар бораи коғазҳои қиматнок ё мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи онҳо ба Ҷумлаи коғазҳои қиматнок мансуб дониста шудаанд.
  2. Коғазҳои қиматнок метавонанд манзурӣ, ордерӣ ва номӣ бошанд.
Ҳуқуқи тасдиқнамудаи коғази қиматноки номӣ ба шахси дар он зикршуда тааллуқ дорад.
Ҳуқуқи тасдиқнамудаи коғази қиматноки манзурӣ ба шахси манзуркунандаи  коғази қиматнок тааллуқ дорад.
Ҳуқуқи тасдиқнамудаи коғази қиматноки ордерӣ ба шахси дар он номбаршуда ва дар сурати мувофиқи тартиби пешбининамудаи қисми 3, моддаи 160 ҳамин Кодекс ин ҳуқуқро гузашт кардани e  ба шахси ваколатдор тааллуқ дорад.
  1. Мутобиқи санади қонунгузорӣ мумкин аст барои баровардани навъи муайяни коғазҳои қиматнок ба сифати номӣ ё ба сифати ордерӣ ва ё ба сифати манзурӣ имконият дода нашавад.
Дар санади қонунгузорӣ инчунин мумкин аст имконияти баровардани коғазҳои қиматноки дорои нишонаи хелҳои гуногуни коғазҳои қиматнок пешбинӣ карда шавад.
 
Моддаи 159. Талабот нисбати коғазҳои қиматнок
  1. Намудҳои ҳуқуқи дар коғазҳои қиматнок тасдиқшаванда, реквизитҳои ҳатмии коғазҳои қиматнок, талабот нисбати шакли коғази қиматнок ва талаботи дигари зарурӣ тибқи қонун ё мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи он муайян карда мешаванд.
  2. Дар сурати набудани реквизитҳои ҳатмии коғази қиматнок ё ба шакли барои чунин коғазҳо муқарраргардида мутобиқат накардан он боиси беэътиборшавии он мегардад.
 
Моддаи 160. Гузашт кардани ҳуқуқ аз рeи коғази қиматнок
  1. Барои ба шахси дигар гузашт кардани ҳуқуқи тасдиқнамудаи коғази қиматноки манзурӣ ба дасти ин шахс супурдани коғази қиматнок кифоя аст.
  2. Ҳуқуқи тасдиқнамудаи  коғази қиматноки номӣ мувофиқи тартиби барои  гузашткунии талабот (сессия)-и муқарраргардида гузашт карда мешавад. Мутобиқи моддаи 419 ҳамин Кодекс шахсе, ки ҳуқуқашро аз рeи коғази қиматнок гузашт мекунад, на барои  иxро нашудани талаботи дахлдор, балки барои беэътибор будани   он  масъулият дорад.
  3. Ҳуқуқ аз рeи коғази қиматноки ордерї бо роҳи дар ин коғаз сабт кардани навиштаxоти интиқолии  индоссант гузашт карда мешавад. Индоссант на танҳо  барои  мавxудияти ҳуқуқ, балки инчунин барои татбиқи он низ масъулият дорад.
Индоссаменти дар  коғази қиматнок ба амал баровардашуда ҳамаи ҳуқуқи  тасдиқнамудаи коғази қиматнокро ба шахсе медиҳад, ки ба e ё фармони e ҳуқуқ аз  рeи  коғази қиматнок гузашт карда  шудааст  —  ба  индоссат.  Индоссамент  бланкавӣ  (бидуни зикри шахсе,  ки талаботи e бояд иxро шавад) ё ордерӣ (бо зикри шахсе, ки талабот ё фармони e бояд иxро гардад) буда   метавонад.
Индоссамент метавонад танҳо бо супориши татбиқи ҳуқуқи дар коғази қиматнок  тасдиқшуда  бидуни гузашт кардани ин ҳуқуқ ба индоссат (индоссаменти  супоришӣ)  маҳдуд карда шавад. Дар ин ҳолат индоссат ба сифати намоянда амал мекунад.
 
Моддаи 161. Иxрои eҳдадорӣ аз коғази қиматнок
  1. Шахсе, ки коғази қиматнокро додааст ва тамоми ашхосе, ки онро индоссатсия кардаанд, дар  назди  соҳиби қонуниаш масъулияти муштарак доранд. Дар сурати талаботи соҳиби қонунии коғази қиматнокро дар мавриди иxрои eҳдадориҳои дар он тасдиқгардида як ё якчанд шахс аз Ҷумлаи ашхосе, ки аз рeи коғази қиматнок то e масъулият гирифта буданд, қонеъ гардонанд, онҳо нисбати шахси боқимондае, ки аз рeи коғази қиматнок eҳдадорӣ қабул кардаанд, ҳуқуқи пешниҳод кардани  талаботи  бозпас  (регресс)–ро соҳиб мешаванд.
  2. Саркашӣ аз иxрои eҳдадории тасдиқнамудаи коғази қиматнок бо истинод ба  асос  надоштани eҳдадорӣ ё беэътибор будани он роҳ дода намешавад.
Дорандаи коғази қиматнок, ки иваз ё сохтакории коғази қиматнокро ошкор намудааст, ҳақ дорад аз шахси коғазро ба e супурда ба таври дахлдор иxрои   eҳдадориҳои тасдиқнамудаи коғази қиматнок ва xуброни  зиёнро талаб намояд.
  1. Ҳуқуқ аз рeи коғази қиматноке, ки дар дасти соҳиби ғайриқонунӣ аст, татбиқ карда намешавад.
 
Моддаи 162. Барқарор намудани коғази қиматнок
Ҳуқуқ аз рeи коғазҳои қиматноки манзурӣ ва коғазҳои қиматноки ордерии гумшударо суд, бо тартиби дар қонунҳои мурофиавӣ пешбинигардида барқарор менамояд.
 
Моддаи 163. Коғазҳои қиматноки беҳуxxат
  1. Дар ҳолатҳои муайяннамудаи қонун ё мувофиқи тартиби муқарраркардаи он ташкилот — депозитарие, ки иxозатнома (литсензия)-и махсус гирифтааст, мутобиқи шартнома бо эмитент (шартномаи  депозитарӣ) ҳуқуқи бо коғази қиматноки номӣ ё ордерӣ додашавандаро, аз Ҷумла бе ҳуxxат (бо ёрии  воситаҳои техникаи   ҳисоббарори электронӣ ва ғайра) сабт карда метавонад.
Нисбати чунин шакли сабти ҳуқуқ, агар аз хусусиятҳои сабт тартиби дигаре барнаояд,  қоидаҳое истифода мешаванд,  ки дар ҳамин Кодекс  ва қонунҳои дигар  барои коғазҳои қиматнок  муқаррар гардидаанд.
Сабти ҳуқуқ бо дархости эмитент ё шахси ба сифати дорандаи ҳуқуқи дахлдор бақайд  гирифташуда  ба коғази қиматнок баробар  карда  мешавад  ва  барои  татбиқу гузашти ҳуқуқ аз рeи коғази қиматнок кифоя мебошад. Бо талаби соҳиби ҳуқуқ депозитарий вазифадор  аст,  ки  ба  e ҳуxxати тасдиқкунандаи сабти ҳуқуқро диҳад.
Ҳуқуқи бо роҳи сабт дар  назди  депозитарий  тасдиқшаванда, тартиби фаъолияти депозитарийҳои коғазҳои қиматнок ва ба онҳо додани иxозатнома (литсензия) барои анxоми аҳдҳо  бо коғазҳои қиматнок ва  тартиби сабти  расмии  ҳуқуқ  ва  ҳуқуқдор аз xониби  депозитарий ва тартиби анxоми аҳдҳо бо коғазҳои  қиматноки беҳуxxат мутобиқи қонун ё бо тартиби муқаррарнамудаи он муайян карда мешаванд.
  1. Аҳдҳо бо коғазҳои қиматноки беҳуxxат  танҳо  дар   сурати муроxиат ба депозитарии  расман  сабткунандаи  ҳуқуқ метавонад анxом дода шавад. Татбиқ, гузашт кардан ва  маҳдуд  кардани ҳуқуқ  бояд  аз  xониби  депозитарий расман сабт карда шавад. Депозитарий барои маҳфузи сабти  расмӣ, таъмини махфӣ  доштани  он,  додани маълумоти дуруст дар бораи чунин сабтҳо ва барои сабти расмии аҳдҳои анxомдода  масъул мебошад.
 
  1. НАМУДҲОИ АЛОҲИДАИ КОҒАЗҲОИ ҚИМАТНОК
 
Моддаи  164. Вомбарг (хориҷ карда шуд бо Қонуни ЧТ аз 12. 05. 2007с, № 247).
 
Моддаи 165. Чек  (хориҷ карда шуд бо Қонуни ЧТ аз 12. 05. 2007с, № 247).
 
Моддаи 166. Вексел (хориҷ карда шуд бо Қонуни ЧТ аз 12. 05. 2007с, № 247).
 
Моддаи 167.  Саҳмия
  1. Коғази қиматноке саҳмия эътироф карда  мешавад,  ки ҳуқуқи дорандаи  онро  (саҳмдорро)  барои  дар шакли дивиденд гирифтани як қисми фоидаи xамъияти саҳҳомӣ,  барои иштирок дар идораи корҳои xамъияти саҳҳомӣ, инчунин ба қисми молу мулки баъди барҳам  додани он боқимонда тасдиқ менамояд.
Саҳмияҳо метавонанд манзурӣ ё номӣ, озодона муомилотшаванда ё дорои доираи маҳдуди муомилот бошанд.
  1. Xамъияти саҳҳомӣ метавонад дар доираи муқаррарнамудаи қонун саҳмияҳои имтиёзноке барорад, ки ба дорандагони онҳо, сарфи назар  аз натиxаи фаъолияти xамъияти саҳҳомӣ,  чун қоида бо сабти фоизи  арзиши номиналии саҳмия  гирифтани  дивидендро кафолат медиҳад, инчунин ба онҳо ҳуқуқи нисбат ба саҳмдорони дигар афзалиятноки гирифтани қисми молу мулки пас аз барҳамдиҳии xамъияти саҳҳомӣ  боқимонда ва ҳуқуқҳои дигари дар шартҳои баровардани чунин саҳмияҳо пешбинигардидаро медиҳад.
Агар дар оинномаи xамъияти саҳҳомӣ тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, саҳмияҳои афзалиятнок ба дорандагонашон барои иштирок дар  идораи корҳои xамъият ҳуқуқ намедиҳанд.
 
Моддаи 168. Коносамент
Коносамент ҳуxxати идоракунии  мол  мебошад,  ки ҳуқуқи дорандаи қонунии онро дар мавриди идора кардани  бори  дар коносамент зикргардида ва гирифтани  бор  пас  аз ҳамлу нақли он тасдиқ менамояд.
Коносамент метавонад  манзурӣ, ордерӣ ё номӣ бошад.
Агар коносамент якчанд нусхаи аслӣ тартиб дода шуда бошад, баъди додани бор аз рeи коносаменти аввал  нусхаҳои боқимонда беэътибор мешаванд.
 
Моддаи 169. Сертификати бонкӣ
Сертификати бонкӣ шаҳодатномаи хаттии бонк дар бораи пасандози маблағ мебошад,  ки ҳуқуқи амонатгузорро баъди гузаштани мқҳлати муқарраршуда барои аз ҳар муассисаи ҳамин бонк гирифтани маблағи пасандоз ва фоизи онро тасдиқ   менамояд.
Сертификатҳои бонкӣ метавонанд манзурӣ ё номӣ бошанд.
 
  • 5. НЕЪМАТҲОИ ҒАЙРИМОДДӣ ВА ҲИФЗИ ОНҲО
 
Моддаи 170. Неъматҳои ғайримоддӣ
  1. Ҳаёт ва саломатӣ, эътибори шахсӣ,  шаъну шараф, масунияти шахсӣ, номусу  номи  нек,  эътибори корӣ,  дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ, сирри шахсӣ ва оилавӣ,  ҳуқуқи xойивазкунӣ ва интихоби озоди истиқомату маҳалли  зист,  ҳуқуқи доштани  номдорӣ, ҳуқуқи муаллифӣ, дигар ҳуқуқҳои шахсии ғайримоддӣ ва неъматҳои дигари ғайримоддӣ, ки ба шаҳрванд аз рeзи таваллуд ё бо ҳукми қонун тааллуқ доранд, бегона  карда ё  ба тариқи дигар гузашт карда намешаванд. Дар ҳолатҳо ва мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонун ҳуқуқи шахсии ғайримолу мулкӣ ва неъматҳои дигари ғайримоддии  шахси  фавтидаро шахси дигар, аз Ҷумла ворисони соҳибҳуқуқ татбиқ ва ҳифз карда метавонанд.
  2. Неъматҳои ғайримоддӣ мутобиқи ҳамин Кодекс ва қонунҳои дигар дар ҳолатҳо ва бо тартиби пешбининамудаи онҳо, инчунин дар ҳолатҳо ва ба он андозае муҳофизат карда мешаванд, ки истифодаи усулҳои муҳофизати ҳуқуқи гражданӣ (моддаи 12) аз моҳияти ҳуқуқи ғайримоддии вайронгардида ва хусусияти оқибатҳои ин вайронкуӣ бармеояд.
 
Моддаи 171.  Xуброни зиёни маънавӣ
Агар ба шаҳрванд дар натиxаи амалҳои вайронкунандаи ҳуқуқи шахсии ғайримоддии e ё ба неъматҳои дигари ғайримоддии шаҳрванд таҳдидкунанда зиёни маънавӣ (азобу шиканxаи xисмонӣ  ё рeҳӣ)  расонида  шуда  бошад,  инчунин  дар  ҳолатҳои дигари пешбининамудаи қонун суд метавонад шахси ҳуқуқвайронкардаро вазифадор созад, ки ин зиёнро xуброн намояд.
Ҳангоми муайян намудани андозаи xуброни зиёни маънавӣ суд дараxаи гуноҳи шахси вайронкардаи ҳуқуқ ва ҳолатҳои дигари қобили таваxxeҳро ба назар мегирад.  Суд ҳамчунин бояд дараxаи азобу шиканxаи xисмонӣ ва рeҳии марбут ба  хусусиятҳои инфиродии шахси xабрдидаро ба назар гирад.
 
Моддаи 172. Ҳифзи ҳуқуқи шахсии  ғайримолу мулкӣ
  1. Шахсе, ки ҳуқуқи шахсии ғайримолу мулкиаш вайрон шудааст, ба ғайр аз  тартиби дар моддаи 12 ҳамин Кодекс пешбинигардида мувофиқи қоидаҳои ҳамин  Кодекс  инчунин  ба xуброни зиёни маънавӣ ҳуқуқ дорад.
  2. Ҳуқуқи шахси ғайри молу мулкиро суд бо тартиби пешбининамудаи қонунҳои мурофиаи гражданӣ муҳофизат менамояд.
  3. Ҳуқуқи шахсии ғайри молу мулкӣ сарфи назар аз гуноҳи шахси вайроннамудаи ҳуқуқ њифз карда мешавад. Шахсе,  ки ҳифзи ҳуқуқро талаб кардааст,  бояд далели  вайрон  гардидани  ҳуқуқи шахсии ғайри молу мулкиашро исбот кунад.
  4. Шахсе, ки ҳуқуқи ғайри молу мулкиаш вайрон гардидааст, метавонад бо хости худ рафъи оқибати онро аз шахси гунаҳкор талаб намояд ё аз ҳисоби гунаҳкор мустақилона амалҳои заруриро анxом диҳад ва ё иxрои онҳоро ба шахси сеюм супорад.
 
Моддаи 173. Ҳуқуқҳои шахсии ғайри молу мулкие, ки ба ҳуқуқи молу мулкӣ алоқаманданд
Дар сурати ҳамзамон вайрон гардидани ҳуқуқи шахси ғайри молу мулкӣ ва молу мулкӣ, андозаи xуброни зиёни молу мулкӣ бо дарназардошти xубронпулие, ки бояд ба xабрдида барои халалдор кардани ҳуқуқи шахсии ғайри молу мулкиаш пардохта  шавад,  зиёд  мешавад.
 
Моддаи 174. Ҳифзи шаъну шараф ва эътибори корӣ
  1. Агар шахси паҳнкардаи маълумоте,  ки  шаъну  шараф  ё эътибори кории   шаҳрвандро паст мезананд, дурустии чунин маълумотро ба исбот нарасонад,  шаҳрванд ҳақ дорад  аз тариқи суд раддияи чунин маълумотро талаб кунад.
Бо талаби шахси манфиатдор ҳифзи  шаъну  шарафи  шаҳрванд пас аз вафоташ низ имконпазир аст.
  1. Агар маълумоте, ки шаъну шараф ё эътибори  кории шаҳрвандро паст мезананд, аз тариқи воситаҳои ахбори умум  паҳн гардида бошанд, онҳо бояд  дар  ҳамон  воситаҳои ахбори умум бемузд  рад карда шаванд.
Агар маълумоти  мазкур  дар  ҳуxxати ташкилот дарx гардида бошад, чунин ҳуxxат бояд иваз ё бозхонда шавад.
Тартиби раддияро  дар  ҳолатҳои дигар суд муқаррар менамояд.
  1. Шаҳрванде, ки воситаҳои ахбори умум дар хусуси e маълумоти халалдоркунандаи ҳуқуқ ё манфиатҳои бо қонун ҳифзшавандаашро нашр кардаанд, ҳақ дорад дар ҳамон воситаҳои ахбори умум xавоби худро нашр кунад.
  2. Талаби шаҳрванд ё шахси ҳуқуқиро дар мавриди нашри раддия ё xавоб дар воситаи ахбори умум дар сурате суд баррасӣ мекунад, ки мақоми ахбори умум нашри онро рад   кунад, ё дар давоми як моҳ нашр накарда ва ё барҳам дода бошад.
  3. Агар қарори суд иxро нашуда бошад, суд ҳақ дорад гунаҳкорро xарима бандад,  ки  ба андоза  ва  бо тартиби пешбининамудаи қонунҳои мурофиавӣ ба нафъи Ҷумҳурии Тоҷикистон рeёнида мешавад. Пардохти xарима гунаҳкорро аз eҳдадории иxрои амали дар қарори суд пешбинигардида озод намекунад.
  4. Шаҳрванде, ки дар хусуси e маълумоти пастзанандаи шаъну шараф ё эътибори кориаш паҳн гардидааст, ҳақ дорад дар баробари раддияи чунин маълумот xуброни зиёни маънавии аз паҳн кардани онҳо расидаро низ талаб намояд.
  5. Агар муайян намудани шахси паҳнкардаи маълумоте, ки шаъну шараф  ё эътибори  кории шаҳрвандро паст мезанад, имконнопазир бошад, шахсе, ки дар борааш чунин маълумот паҳн гардидааст, метавонад барои нодуруст донистани маълумоти паҳнгардида ба суд муроxиат намояд.
  6. Қоидаҳои ҳамин модда дар хусуси ҳифзи эътибори кории шаҳрванд мутобиқан дар мавриди ҳифзи эътибори кории шахси ҳуқуқӣ низ истифода мешаванд.
 
Моддаи 1741. Њифзи шаъну шараф њангоми тўњмат ё тањқир
               Шаъну шараф ва эътибори корї њангоми тўњмат, яъне дидаю дониста пањн кардани маълумоти бардурўѓ, ки шаъну шараф ва эътибори шахси  дигарро  паст  мезанад  ё тањқир, яъне беадабона бо алфози қабењ паст задани шаъну шараф ва эътибори шахси дигар тибқи талаботи моддањои 170, 171 ва 174 Кодекси мазкур њифз карда мешаванд. (ҚҶТ аз 28.12.2012с, №928)
 
Моддаи 175. Ҳуқуқи ҳифзи сирри ҳаёти шахсӣ
  1. Шаҳрванд ба ҳифзи сирри ҳаёти шахсӣ, аз Ҷумла дахлнопазирии мукотибот, гуфтушунидҳои телефонӣ, сирри рeзномаҳо, қайдҳо, руқъаҳо, ҳаёти маҳрамона, писархонӣ, таваллуд, сирри тиббӣ, адвокатӣ ва  сирри  пасандозҳо ҳуқуқ дорад.
Фош кардани  сирри ҳаёти  шахсӣ танҳо дар ҳолатҳои муқаррарнамудаи санади қонунӣ мумкин аст.
  1. Нашри рeзномаҳо, руқъаҳо, қайдҳо ва ҳуxxатҳои дигар танҳо бо ризоияти муаллифи онҳо, нашри мактубҳо  бошад,  бо ризоияти муаллиф ва  унвонӣ (адресат) роҳ дода мешавад. Дар сурати вафот  кардани яке аз онҳо ҳуxxатҳои мазкурро бо ризоияти ҳамсари дар қайди ҳаёт буда ва фарзандони марҳум нашр кардан мумкин аст.
 
Моддаи 176. Ҳуқуқ ба тасвири шахсӣ
  1. Ҳеx кас ҳуқуқ надорад, ки тасвири ягон шахсеро бе  ризоияти e,  дар сурати вафоти e бошад,  бе ризоияти ворисонаш  истифода намояд.
  2. Нашр намудан, нусха  бардоштан ва паҳн кардани асари тасвирие (расм, акси фотографӣ, кинофилм ва ғайра), ки дар он шахси дигар тасвир ёфтааст, танҳо бо ризоияти шахси тасвирёфта, пас аз вафоташ бошад, бо ризоияти фарзандон ва   ҳамсари дар қайди ҳаёт будаи e иxозат дода мешавад. Агар ин дар қонун муқаррар гардида бошад, ё шахси тасвирёфта бар ивази музд худро аккосӣ кунонда бошад,  чунин  ризоият талаб карда   намешавад.
 
Моддаи 177. Ҳуқуқи дахлнопазирии манзил
Шаҳрванд ҳуқуқи дахлнопазирии манзилро доро аст, яъне e ҳуқуқ дорад, ки ба ғайр аз ҳолатҳои пешбининамудаи қонун, кeшишҳои бидуни хоҳиши e зeран ба  манзилаш ворид шудани касро пешгирӣ намояд.
 
ЗЕРФАСЛИ 3
АҲДҲО. НАМОЯНДАГӣ
 
БОБИ   7
АҲДҲО
 
  • 1. МАФҲУМ, НАВЪҲО ВА ШАКЛИ АҲД
 
Моддаи 178. Мафҳуми аҳд
Амали шаҳрвандон  ва  шахси ҳуқуқӣ, ки ба муқаррар намудан, тағйир додан ё қатъ намудани ҳуқуқу eҳдадориҳои гражданӣ равона гардидааст, аҳд дониста мешавад.
 
Моддаи 179. Навъҳои аҳд
  1. Аҳд метавонад яктарафа,  дутарафа  ё  бисёртарафа   (шартномаҳо) бошанд.
  2. Аҳде яктарафа дониста мешавад, ки барои анxоми он мутобиқи қонун ё созишномаи тарафҳо ифодаи иродаи як тараф зарур ё кифоя мебошад.
  3. Барои бастани шартнома ифодаи иродаи мувофиқашудаи ду тараф (аҳди дутарафа)  ё  се  тараф  ва  ё  бештар  аз он   (аҳди бисёртарафа) зарур аст.
 
Моддаи 180. Eҳдадорӣ аз рeи аҳди яктарафа
Аҳди яктарафа барои шахси анxомдодаи аҳдҳо eҳдадориҳоро ба  миён  меорад. Он eҳдадориҳоро барои шахси дигар танҳо дар ҳолатҳои муқаррарнамудаи қонун ё созишномаи ин ашхос ба миён оварда метавонад.
 
Моддаи 181. Танзими ҳуқуқии аҳди яктарафа
Нисбати аҳди яктарафа  мутобиқан муқаррароти умумӣ дар бораи eҳдадориҳо ва шартномаҳо (фасли III)  истифода  мешаванд, зеро ин хилофи қонун, табиат ва моҳияти аҳд нест.
 
Моддаи 182. Аҳди бо шарту шароит басташуда
  1. Агар тарафҳо ба миён омадани ҳуқуқу eҳдадориро аз шарте вобаста донанд, ки фаро расидан ё нарасидани он маълум нест, аҳд бо шарти батаъхир анxомдодашуда эътироф карда мешавад.
  2. Агар тарафҳо қатъи ҳуқуқу eҳдадориро ба шарте вобаста карда бошанд, ки фаро расидан ё нарасидани он маълум нест, аҳд бо шарти бекоркунӣ анxомёфта  эътироф  карда мешавад.
  3. Агар ба фаро расидани шарт тарафе бевиxдонона монеъ шуда бошад, ки  фаро расидани он ба манфиаташ нест, шарт фарорасида эътироф карда мешавад.
Агар ба фаро расидани шарт тарафе бевиxдонона мусоидат карда бошад,  ки  фаро расидани  он  ба  манфиаташ аст,  шарт  фаро нарасида эътироф карда мешавад.
 
Моддаи 183. Шакли аҳд
  1. Аҳд шифоҳӣ (даҳонӣ) ё хаттӣ (оддӣ ё нотариалӣ) баста мешавад.
  2. Аҳде, ки мумкин аст шифоҳӣ баста шавад, дар он сурат низ анxомёфта дониста мешавад, ки рафтори шахс ба азму хоҳиши бастани аҳд шаҳодат медиҳад.
  3. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ё созишномаи тарафҳо сукут ифодаи иродаи бастани аҳд дониста мешавад.
  4. Агар дар қонун тартиби дигаре муқаррар нагардида бошад, аҳде, ки бо додани жетон, чипта (билет) ё аломати дигари одатан қабулшуда тасдиқ гардидааст, анxомдодашуда эътироф карда мешавад.
 
Моддаи 184. Аҳди шифоҳӣ
  1. Аҳде, ки дар қонун ё созишномаи тарафҳо барои он шакли хаттӣ (оддӣ ё нотариалӣ) муқаррар нагардидааст, метавонад шифоҳӣ баста шавад.
  2. Агар дар созишномаи  тарафҳо тартиби дигаре муқаррар нагардида бошад, ҳамаи  аҳдҳои ҳангоми  бастан иxрошаванда, ба истиснои аҳдҳое, ки барои онҳо шакли  нотариалӣ муқаррар шудааст ва аҳдҳое, ки бинобар риоя  накардани шакли оддии  хаттиашон  беэътибор  мегарданд, метавонанд ба таври шифоҳӣ баста шаванд.
  3. Аҳд бо мақсади иxрои шартномаи дар шакли хаттӣ басташуда бо мувофиқаи тарафҳо мумкин аст шифоҳӣ баста шавад, ба шарте ки ин  хилофи қонун  ё  шартнома  набошад.
 
Моддаи 185. Шакли хаттии аҳд
  1. Аҳди хаттӣ бояд бо тартиб додани ҳуxxате баста шавад, ки мавзeи онро ифода карда, аз xониби як ё xамъи каси аҳдбаста ё  шахси  ба  тариқи  дахлдор  ваколатдори онҳо имзо шудааст.
Дар қонунҳо ва созишномаи тарафҳо мумкин аст талаботи иловагие, ки шакли аҳд бояд ба он мутобиқат намояд (дар бланкаи дорои шакли муайян  ба имзо расондан,  мeҳр гузоштан ва ғайра) муқаррар гардида, оқибати риоя накардани ин талабот пешбинӣ карда шавад. Агар дар қонун ё созишномаи тарафҳо чунин оқибат пешбинӣ  нагардида бошад, пас оқибати риоя накардани шакли оддии аҳди хаттӣ истифода мешавад.
  1. Ҳангоми бастани аҳд истифодаи акси айнии имзо бо ёрии воситаҳои нусхабардории механикӣ ё воситаи дигар, имзои электронию рақамӣ ё шакли дигари имзои шахсӣ дар ҳолатҳо ва мувофиқи тартиби пешбининамудаи қонун ё созишномаи тарафҳо роҳ дода мешавад.
  2. Агар дар қонун ё созишномаи тарафҳо тартиби дигаре муқаррар нагардида бошад, мубодилаи  мактуб, барқия (телеграмма), телефонограмма, телетайпограмма,   факс ва ҳуxxатҳои дигари муайянкунандаи субъектҳо ва мавзeи ифодаи иродаашон  ба шакли хаттии анxоми аҳдбандӣ баробар карда мешавад.
  3. Агар шаҳрванд бо сабаби иллати xисмонӣ,  беморӣ ё бесаводӣ шахсан имзо гузошта натавонад, бо хоҳиши e аҳдро шаҳрванди дигар  имзо карда метавонад.
Имзои ин шаҳрванд бояд аз xониби нотариус ё мансабдори дигари барои  анxоми чунин амали нотариалӣ ҳақдошта бо зикри сабабҳое, ки аҳдкунанда бо дасти худ имзо карда натавонистааст, тасдиқ карда шавад.
Вале ҳангоми бастани аҳди дар қисми 4, моддаи 210 ҳамин  Кодекс зикргардида ва додани  ваколатнома барои бастани онҳо имзои шахсе, ки аҳдро имзо мекунад,  инчунин мумкин аст аз xониби ташкилоте,  ки дар он шаҳрванди бо дасти худ имзо карда   наметавониста кор  мекунад  ё  аз xониби  маъмурияти  муассисаи  табобатии статсионарие,  ки e дар он  табобат  меёбад,  тасдиқ карда шавад.
 
Моддаи 186. Аҳде, ки дар шакли хаттии оддӣ анxом дода мешаванд
  1. Аҳдҳои зерин ба истиснои аҳде, ки тасдиқи нотариалиро талаб мекунад, бояд дар шакли оддии хаттӣ баста шаванд:
а) аҳди шахси ҳуқуқӣ байни худ ва бо шаҳрвандон;
б) аҳди байни шаҳрвандон ба маблағе,  ки аз андозаи бо қонун муқарраргардидаи нишондињанда барои њисобњо на камтар аз бист маротиба маротиба бештар аст ва дар  ҳолатҳои пешбининамудаи қонун, — сарфи назар аз маблағи аҳд. (ҚҶТ аз 3.07.12с. №850)
  1. Барои аҳде, ки мутобиқи моддаи 184 ҳамин Кодекс  метавонад ба  таври  шифоҳӣ баста шавад, риояи шакли  оддии хаттӣ талаб карда намешавад.
 
Моддаи 187. Оқибати риоя накардани шакли оддии аҳди хаттӣ
  1. Риоя накардани шакли  оддии  аҳди  хаттӣ тарафҳоро аз ҳуқуқи  дар  мавриди  баҳс  xиҳати тасдиқи аҳд ва шартҳои он аз истинод ба баёноти шоҳидон маҳрум месозад, вале онҳоро аз ҳуқуқи овардани далелҳои хаттӣ  ва далелҳои дигар  маҳрум намесозад.
  2. Дар ҳолатҳои бевосита дар қонун ё созишномаи тарафҳо зикргардида риоя накардани шакли оддии аҳди хаттӣ он беэътибор мегардад.
  3. Риоя накардани шакли оддии аҳди хаттии робитаи иқтисодии хориxӣ онро беэътибор мегардонад.
 
Моддаи 188. Аҳди дар нотариус тасдиқшуда
  1. Аҳдҳои аз xониби нотариус тасдиқгардида бо роҳи дар ҳуxxати ба талаботи моддаи 185 ҳамин Кодекс  мутобиқаткунанда   аз xониби  нотариус  ё  мансабдори  барои анxоми  чунин амали  нотариалӣ ҳуқуқдошта сабт  кардани  навиштаxоти  тасдиқкунанда анxом дода мешаванд.
  2. Тасдиқи нотариалии аҳд дар ҳолати зайл ҳатмист:
а) дар ҳолатҳое, ки дар қонун зикр гардидааст;
б) бо талаби ҳар яке аз тарафҳо.
 
Моддаи 189. Бақайдгирии давлатии аҳдҳо
  1. Аҳдҳо бо молу мулки ғайриманқул (бегона кардан, ипотека, иxораи дарозмуддат, мерос гирифтан ва ғайра) бояд ба қайди давлатӣ гирифта шаванд.
Тартиби бақайдгирии аҳдҳо бо молу мулки ғайриманқул  ва тартиб додани феҳрасти дахлдор бо қонун муайян карда мешавад.
  1. Дар қонунҳо мумкин аст бақайдгирии давлатии аҳдҳои вобаста бо намудҳои муайяни молу мулки манқула муқаррар карда шавад.
 
Моддаи 190. Оқибати риоя накардани шакли нотариалии аҳд ва талаботи бақайдгирии он
  1. Риоя накардани шакли нотариалӣ ё талаботи бақайдгирии давлатии аҳд боиси беэътибории он   мегардад. Чунин аҳд беэътибор дониста мешавад.
  2. Агар яке аз тарафҳо аҳдеро, ки тасдиқи нотариалиро талаб мекунад, пурра ё қисман иxро карда,  тарафи дигар аз баррасмиятдарории аҳд саркашӣ намояд, суд ҳақ дорад, ки бо талаби тарафи  иxронамудаи аҳд чунин аҳдро боэътибор донад. Дар ин ҳолат барасмиятдарории минбаъдаи аҳд  зарур   нест.
  3. Агар аҳде, ки бақайдгирии давлатиро талаб мекунад, дар шакли дахлдор баста шуда бошад, вале яке аз тарафҳо аз бақайдгирии он саркашӣ намояд, суд ҳақ дорад бо талаби тарафи дигар дар хусуси ба қайд гирифтани он қарор қабул кунад. Дар ин ҳолат аҳд мутобиқи қарори суд ба қайд гирифта мешавад.
  4. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қисмҳои 2 ва 3 ҳамин модда тарафе, ки беасос аз тасдиқи нотариалӣ ё ба қайдгирии давлатии аҳд саркашӣ менамояд, бояд ба тарафи  дигар зиёни аз таъхири бастани аҳд ва ба қайдгирї расидаро xуброн намояд.
 
  • 2. АҲДҲОИ БЕЭЪТИБОР ВА ОҚИБАТҲОИ ҲУҚУҚИИ ОНҲО
 
Моддаи 191. Аҳдҳои баҳснок ва беэътибор
  1. Аҳд аз рeи асосҳои муқаррарнамудаи ҳамин Кодекс бо сабаби онро беэътибор донистани суд (аҳди мавриди баҳс) ё сарфи назар аз чунин эътироф (аҳди  беэътибор) беэътибор дониста мешавад.
  2. Талаби беэътибор донистани аҳди баҳснок метавонад ба шахси дар ҳамин Кодекс зикргардида пешниҳод карда шавад.
Истифодаи оқибати аҳди беэътиборро ҳар шахси манфиатдор талаб карда метавонад. Суд  ҳақ дорад, ки чунин оқибатро бо ташаббуси худ истифода намояд.
 
Моддаи 192. Муқаррароти умумӣ дар бораи оқибати беэътибории аҳд
  1. Аҳди беэътибор, ба истиснои оқибате, ки бо беэътибории он алоқаманд аст, боиси оқибати ҳуқуқӣ намегардад ва аз лаҳзаи баста шуданаш беэътибор мебошад.
  2. Дар сурати беэътибории аҳд, агар дар қонун оқибати дигари беэътиборӣ пешбинӣ нагардида бошанд, ҳар тараф вазифадор аст, ки ба тарафи дигар тамоми молу мулки аз рeи аҳд гирифтаашро баргардонад ва агар дар шакли асл (натура) баргардонидани молу мулки гирифташуда имконнопазир бошад (аз Ҷумла дар ҳолате ки ашёи гирифта дар истифодаи  молу мулк,  кори  иxрошуда ё  хизматрасонӣ  ифода гардида бошад),  арзиши онро бо пул xуброн намояд.
  3. Агар аз мазмуни аҳди баҳснок маълум гардад, ки он минбаъд метавонад қатъ карда шавад, суд аҳдро беэътибор дониста, амали онро барои давраи оянда қатъ менамояд.
 
Моддаи 193. Беэътибории аҳди хилофи қонун
Аҳде, ки  хилофи талаботи қонун аст, эътибор надорад ба шарте ки қонун баҳснок будани чунин аҳдро муқаррар нанамояд ё дар он оқибати дигари   қонуншиканӣ пешбинӣ  нагардида бошад.
 
Моддаи 194. Беэътибории аҳди бар хилофи асосҳои тартиботи ҳуқуқӣ ва ахлоқ басташуда
Аҳде, ки ошкоро бар хилофи асосҳои тартиботи ҳуқуқӣ ё ахлоқ баста шудааст, эътибор надорад.
Дар сурати нияти ғаразнок доштани ҳар ду тарафи чунин аҳд, агар аҳдро ҳар ду тараф иxро карда бошанд, тамоми даромади аз ин аҳд бадастовардаи онҳо ба ҳисоби даромади давлат рeёнида мешавад ва агар аҳдро як тараф иxро карда бошад, аз тарафи  дигар тамоми даромад ва молу мулки гирифтааш ва тамоми молу мулке, ки он мебоист бар ивази даромад ва молу мулки гирифташуда ба тарафи аввал диҳад, ба фоидаи давлат рeёнида мешавад.
Дар сурати нияти ғаразнок доштани танҳо як тарафи чунин аҳд, он  бояд  тамоми даромади аз рeи аҳд гирифтаашро ба тарафи дигар баргардонад, аммо даромаде, ки тарафи ғаразнок амал карда гирифтааст  ё бояд мувофиқи аҳди иxрошуда мегирифт, ба он дода шавад,  ба фоидаи давлат рeёнида мешавад.
 
Моддаи 195. Беэътибории аҳдҳои рeякӣ ва қалбакӣ басташуда
  1. Аҳди рeякӣ, яъне аҳде, ки танҳо рeякӣ, бидуни нияти барои он бунёд намудани оқибати дахлдори ҳуқуқӣ баста шудааст, эътибор надорад.
  2. Аҳди қалбакӣ, яъне аҳде, ки бо мақсади рeйпeш намудани аҳди дигар баста шудааст, эътибор надорад. Нисбати аҳде, ки тарафҳо воқеан дар назар  дошта  буданд, бо назардошти хусусияти аҳд,  қоидаҳои  ба  он  дахлдор  истифода мешаванд.
 
Моддаи 196. Беэътибории аҳде, ки шаҳрванди ғайри қобили амал эътирофгардида  бастааст
  1. Аҳде, ки шаҳрванди дар натиxаи бемории рeҳӣ ғайри қобили амал эътирофгардида бастааст, эътибор надорад.
Ҳар яке аз тарафҳои чунин аҳд вазифадор аст, ки ба тарафи дигар тамоми  молу мулки гирифтаашро дар шакли асл (натура) баргардонад ва дар сурати  имконнопазирии дар шакли натура баргардонидани молу мулки гирифташуда  арзиши онро бо пул xуброн намояд.
Агар тарафи қобили амал ғайри қобили амал будани тарафи дигарро дониста бошад ё  мебоист донад, тарафи қобили амал ғайр аз ин вазифадор аст,  ки ба тарафи дигар зиёни воқеии ба он расонидашударо xуброн намояд.
  1. Ба манфиати шаҳрванде, ки бо сабаби бемории рeҳӣ ғайри қобили амал эътироф гардидааст, аҳди бастаи e бо талаби васиаш аз тарафи суд боэътибор эътироф карда мешавад, агар чунин аҳд ба фоидаи он баста шуда бошад.
 
Моддаи 197. Беэътибории аҳде, ки  ноболиғи то чордаҳсола бастааст
  1. Аҳде, ки ноболиғ (хурдсол)-и то чордаҳсола нарасида бастааст, эътибор надорад. Нисбати чунин аҳд қоидаҳои дар сарсатрҳои дуюм ва сеюми қисми 1, моддаи 196 ҳамин Кодекс пешбинигардида татбиқ мешаванд.
  2. Агар аҳди бастаи хурдсол ба манфиаташ бошад, суд метавонад бо талаби волидайн, фарзандхондагон ё васии e аҳди бастаашро, ки ба манфиати e аст, боэътибор эътироф намояд.
  3. Қоидаҳои ҳамин модда ба аҳдҳои хурди маишӣ ва аҳдҳои дигари хурдсолон, ки онҳо мутобиқи моддаи 29 ҳамин Кодекс ба мустақилона бастани онҳо ҳақ доранд, дахл надорад.
 
Моддаи 198. Беэътибории аҳди шахси ҳуқуқӣ, ки берун аз қобилияти ҳуқуқдориаш баста аст
Аҳдеро, ки шахси ҳуқуқӣ хилофи мақсади фаъолияти дар ҳуxxатҳои таъсисии он аниқ маҳдудгардида ё шахси ҳуқуқие бастааст, ки барои машғул шудан ба фаъолияти дахлдор иxозатнома (литсензия) надорад, агар исбот   шуда бошад,  ки тарафи дигари аҳд ғайриқонунӣ будани онро медонист ё баръало мебоист донад, бо даъвои ин шахси ҳуқуқӣ, муассис (иштирокчӣ) он ё мақоми давлатии ба фаъолияти шахси ҳуқуқӣ назораткунанда суд метавонад беэътибор эътироф намояд.
 
Моддаи 199. Оқибати маҳдуд кардани ваколат барои бастани аҳд
Агар ваколати шахс барои бастани аҳд  бо шартнома ё ваколати мақоми шахси  ҳуқуқӣ  бо ҳуxxатҳои таъсиси он дар муқоиса бо ваколатҳои дар ваколатнома ё қонун муайяншуда маҳдуд  гардида бошад ё вобаста ба шароити бастани аҳдҳо тибқи қонун яқин донистани он мумкин бошад ва чунин шахс ё мақом аз доираи ин маҳдудиятҳо барояд, суд бо даъвои шахсе, ки маҳдудиятҳо ба манфиати e муқаррар гардидаанд,  танҳо дар ҳолате  метавонад  аҳдро беэътибор эътироф намояд, ки тарафи дигари аҳд  дар хусуси  маҳдудиятҳои  мазкур   бараъло медонист ё  мебоист донад.
 
Моддаи 200. Беэътибории аҳде, ки ноболиғи аз чордаҳ то ҳаждаҳсола  бастааст
  1. Аҳде, ки ноболиғи аз чордаҳ то ҳаждаҳсола бидуни ризои волидайн, фарзандхондагон ё  парасторони худ бастааст, агар чунин ризоят мутобиқи моддаи  27  ҳамин Кодекс зарур бошад, мумкин аст бо даъвои волидайн, фарзандхондагон ё  парасторон аз xониби суд беэътибор дониста шавад.  Агар чунин аҳд беэътибор   дониста  шавад,  мутобиқан қоидаҳои дар сарсатрҳои дуюм ва сеюми қисми 1,  моддаи  196  ҳамин  Кодекс  пешбинигардида татбиқ мешаванд.
  2. Қоидаҳои ҳамин модда ба аҳдҳои ноболиғоне, ки дорои қобилияти пурраи амал гардидаанд (қисми 2,  моддаи  22, моддаи 28  ҳамин   Кодекс), дахл надоранд.
 
Моддаи 201. Беэътибории аҳде, ки шаҳрванди қобилияти амалаш аз xониби суд  маҳдудгардида бастааст
  1. Аҳди ихтиёрдории молу мулкро, ки шаҳрванди қобилияти амалаш дар натиxаи сeиистеъмоли машрубот, воситањои нашъадор,моддањои психотропї ва прекурсорњо ё моддањои дигари мадњушкунанда аз xониби суд маҳдудгардида бидуни  ризоии парастораш бастааст, суд  метавонад  бо  даъвои  парастор беэътибор   эътироф намояд.
Агар чунин аҳд беэътибор дониста шавад, мутобиқан қоидаҳои дар қисми 1, моддаи 200 ҳамин  Кодекс пешбинигардида татбиқ мешаванд.
  1. Қоидаҳои ҳамин модда ба аҳдҳои хурди маишие, ки шаҳрванди қобилияти амалаш маҳдудкардашуда мутобиқи моддаи 31 ҳамин Кодекс ҳақ дорад, мустақилона бандад, дахл надоранд.
 
Моддаи 202. Беэътибории  аҳде,  ки  шаҳрванд  барои  дарки аҳамияти амали худ ё  идора кардани он қобилиат надошта бастааст
  1. Суд метавонад аҳди шаҳрвандеро, ки қобили амал бошад ҳам, вале дар лаҳзаи бастани он дар ҳолате қарор дошт,  ки амалҳои худро дарк намекард ё ба идораи  онҳо қобилият надошт, бо даъвои ин шаҳрванд ё шахси дигаре, ки ҳуқуқ ё манфиати қонунан ҳифзшавандаашон дар натиxаи бастани он халалдор гардидаанд, беэътибор донад.
  2. Агар исбот гардад,  ки  дар  лаҳзаи  бастани  аҳд шаҳрванд барои дарки аҳамияти амали худ ё идораи он қодир набуд, суд метавонад аҳди бастаи шаҳрвандеро, ки баъдан ғайри қобили амал эътироф гардидааст, бо даъвои васии e беэътибор донад.
  3. Агар аҳд дар асоси ҳамин модда беэътибор дониста шавад, мутобиқан қоидаҳои бандњои якум ва дуюми қисми 1, моддаи 196 ҳамин Кодекс пешбинигардида истифода мешаванд.
 
Моддаи 203. Беэътибории аҳде, ки дар натиxаи гумроҳӣ  баста шудааст
  1. Суд метавонад аҳди  дар натиxаи гумроҳӣ бастаро, ки аҳамияти муҳим дорад, бо даъвои тарафе, ки дар асари гумроҳӣ амал кардааст, беэътибор эътироф намояд.
Гумроҳӣ доир ба табиати аҳд,  шабоҳат  ё чунин  сифатҳои мавзўи он дорои аҳамияти муҳим мебошанд, ки имкониятҳои аз рeи таъинот истифода  намудани онро  хеле кам мекунанд. Гумроҳӣ доир ба сабабҳои аҳд дорои аҳамияти муҳим намебошад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  1. Агар аҳд ҳамчун  аҳди бар асари гумроҳӣ басташуда беэътибор  дониста  шавад,  мутобиқан қоидаҳои дар қисми 2, моддаи 192 ҳамин  Кодекс пешбинигардида  татбиқ мешаванд.
Ғайр аз ин, тарафе,  ки  бо  даъвои  он  аҳд  беэътибор   дониста шудааст,  агар исбот кунад, ки гумроҳӣ бо гуноҳи тарафи дигар рeй додааст,  ҳақ дорад аз тарафи дигар  xуброни зиёни воқеиро талаб намояд. Агар ин исбот нашуда бошад, тарафе, ки бо даъвои он аҳд беэътибор дониста шудааст, ҳатто  агар гумроҳӣ бар  асари вазъияте  рух дода бошад,  ки ба тарафи  гумроҳшуда вобаста нест,  вазифадор аст,  бо талаби  тарафи  дигар   зиёни воқеии ба он расидаро xуброн намояд.
 
Моддаи 204. Беэътибории аҳде, ки бо фиреб, зeроварӣ, таҳдид, созиши бадқасдонаи намояндаи як тараф бо тарафи дигар ё шароити вазнин баста шудааст
  1. Суд метавонад аҳдеро,  ки  бо  фиреб, зeроварӣ, таҳдид, созиши  бадқасдонаи  намояндаи  як тараф бо тарафи дигар баста шудааст,  инчунин аҳдеро, ки шахс бо сабаби шароити  вазнин  бо  шартҳои барояш тамоман бефоида,  Маҷбуран бастааст ва  тарафи дигар аз он истифода намудааст (аҳди асоратовар), бо даъвои xабрдида беэътибор донад.
  2. Агар аҳд бо яке аз асосҳои дар қисми 1 ҳамин модда зикргардида беэътибор дониста шавад, тарафи дигар ба xабрдида тамоми молу мулки аз рeи аҳд гирифтаашро бармегардонад ва агар баргардонидани  молу мулк  имконнопазир  бошад, арзиши онро бо пул xуброн менамояд.
Молу мулке, ки xабрдида аз рeи аҳд аз тарафи дигар гирифтааст, инчунин молу мулки ба тарафи дигар додаи он, ки  бояд ба он  xуброн карда шавад, ба фоидаи давлат рeёнида  мешавад. Дар сурати имконнопазирии дар шакли асл (натура) ба  фоидаи давлат  додани  молу мулк  арзиши он  бо пул рeёнида мешавад. Ғайр аз ин тарафи дигар ба xабрдида зиёни воқеии ба он расонидашударо xуброн менамояд.
 
Моддаи 205. Оқибати беэътибории як қисми аҳд
Агар тахмин  кардан мумкин  бошад, ки аҳд бидуни дохил кардани қисми беэътибори он ҳам метавонист баста шавад, аз ин қисмҳои дигари аҳд беэътибор  намегардад.
 
Моддаи 206. Мeҳлати даъво аз рeи аҳдҳои беэътибор
  1. Даъво дар мавриди истифодаи оқибати беэътибории аҳди беэътибор метавонад дар  давоми  се  соли пас аз  оғози иxрои он пешниҳод карда шавад.
  2. Даъво дар мавриди беэътибор донистани аҳди баҳснок ва истифодаи оқибати беэътибории он дар давоми се соли пас аз қатъ гардидани зeроварӣ ё таҳдиде, ки аҳд таҳти таъсири  он  баста  шуда буд (қисми 1,  моддаи 204) ва ё аз рeзе, ки даъвогар дар хусуси шароити дигаре, ки асоси беэътибор донистани аҳд мебошад, хабар ёфтааст ё мебоист хабар ёбад, пешниҳод карда  шуданаш мумкин аст.
 
БОБИ  8
НАМОЯНДАГӣ. ВАКОЛАТНОМА
 
Моддаи 207. Намояндагӣ
  1. Аҳде, ки як  шахс  (намоянда) аз номи шахси дигар  (вакилкунанда) дар асоси ваколати бо ваколатнома, нишондоди қонун ё санади  мақоми ваколатдори давлатӣ ё мақоми ҳокимияти маҳаллӣ асосёфта баста шудааст, ҳуқуқу eҳдадориҳои граждании вакилкунандаро бевосита ба вуxуд меорад, тағйир  медиҳад ё қатъ мегардонад.
Ваколат инчунин  метавонад  вобаста ба вазъе  зоҳир  гардад,  ки  намоянда дар он амал  мекунад  (фурeшанда дар  савдои  чакана, хазинадор (кассир) ва ғайра).
  1. Ашхосе, ки гарчанд ба манфиати дигарон аст, вале аз номи худ амал мекунанд (миёнаравони тиxоратӣ, мудирони озмун (тендер) ҳангоми муфлисӣ, васиён ҳангоми меросгирӣ ва ғайра),  инчунин ашхосе,  ки  барои  анxоми  гуфтушунид   дар мавриди  аҳдҳои дар оянда имкондошта ваколатдор шудаанд,  намоянда   намебошанд. (ҚҶТ аз 23.07.2016 сол №1334)
  2. Намоянда аз номи ваколатдиҳанда ба манфиати  худ  аҳд баста  наметавонад. E  чунин аҳдҳоро ба манфиати шахси дигаре, ки ҳамзамон намояндаи e низ мебошад, ба  истиснои ҳолатҳои намояндагии тиxоратӣ  баста наметавонад.
  3. Ба воситаи намоянда бастани аҳде, ки бо хусусияти худ метавонад танҳо шахсан баста шавад, инчунин аҳдҳои дигари дар қонун зикргардида роҳ дода намешавад.
 
Моддаи 208.  Аҳд бастани шахси ваколат надошта
  1. Дар сурати набудани ваколати амал кардан аз номи шахси дигар ё баромадан аз доираи чунин ваколат, агар  шахси дигар (ваколатдиҳанда)  минбаъд чунин  аҳдро бевосита маъқул донад, аҳд аз номи шахси анxомдодаи он ва ба манфиати e суратгирифта эътироф карда мешавад.
  2. Аз xониби шахси намояндагикунанда минбаъд маъқул дониста шудани аҳд барои e ҳуқуқу eҳдадориҳои гражданиро аз рeи ин аҳд аз лаҳзаи анxом дода шуданаш ба вуxуд меорад, тағйир медиҳад ва қатъ менамояд.
 
Моддаи 209. Намояндагии тиxоратӣ
  1. Шахсе намояндаи тиxоратӣ мебошад, ки мунтазам ва мустақилона аз номи соҳибкорон ҳангоми бастани шартнома дар соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ намояндагӣ мекунад.
  2. Намояндагии тиxоратии тарафҳои мухталифи аҳд ҳамзамон бо ризояти ин тарафҳо ва дар ҳолатҳои дигари дар қонун пешбинигардида роҳ дода мешавад. Зимнан намояндаи  тиxоратӣ вазифадор аст, ки супориши гирифтаашро чун соҳибкори муқаррарӣ ғамхорона иxро кунад.
Намояндаи тиxоратӣ ҳақ  дорад,  ки  аз тарафҳои шартнома ба ҳиссаҳои баробар пардохтани мукофотпулии шартшуда ва xуброни маблағи ҳангоми иxрои супориш харxкардаашро, агар дар созишномаи байни онҳо тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, талаб намояд.
  1. Намояндагии тиxоратӣ дар асоси шартномае, ки дар шакли хаттӣ баста  шуда,  нишондодҳоро  ба ваколати намоянда дар бар мегирад ва дар сурати набудани чунин нишондодҳо, инчунин дар  асоси ваколатнома ба амал бароварда мешавад.
Намояндаи тиxоратӣ вазифадор аст, ки маълумоти барояш маълумгардидаи аҳдҳои тиxоратиро пас аз иxрои супориши  гирифтааш низ махфӣ нигоҳ дорад.
  1. Хусусиятҳои намояндагии тиxоратӣ дар соҳаҳои алоҳидаи фаъолияти соҳибкорӣ бо қонун ва санади дигари ҳуқуқӣ муқаррар карда мешаванд.
 
Моддаи 210. Ваколатнома
  1. Ваколатнома аз xониби як шахс ба шахси дигар додани ваколати хаттӣ барои намояндагӣ дар назди шахси сеюм дониста мешавад. Ваколатдиҳанда метавонад ваколатномаро  барои  аҳд бастани намоянда бевосита  ба шахси сеюми дахлдор диҳад.
  2. Ваколатнома барои бастани аҳде, ки шакли нотариалиро талаб мекунад, ба истиснои ҳолатҳои пешбининамудаи қонун, бояд аз xониби нотариус тасдиқ карда шавад.
  3. Ба ваколатномаҳои тасдиқкардаи нотариус ваколатномаҳои зайл баробар карда мешаванд:
а) ваколатномаи хизматчиёни ҳарбӣ ва шахси дигари дар госпиталҳо, санаторияҳо ва муассисаҳои дигари ҳарбии табобати  муолиxашаванда, ки аз xониби сардори чунин муассиса, муовини e оид ба қисми тиббӣ, сардухтур ё духтури навбатдор тасдиқ шудааст;
б) ваколатномаи хизматчиёни ҳарбӣ ва дар маҳалҳои xойгиршавии қисмҳо, xузъу томҳо, муассисаҳои ҳарбӣ ва таълимгоҳҳои ҳарбӣ, ки идораҳои нотариалӣ ва мақомоти дигари анxомдиҳандаи амалҳои нотариалӣ надоранд, инчунин  ваколатномаи коргарону хизматчиён, аъзои оилаҳои онҳо ва аъзои оилаҳои хизматчиёни ҳарбӣ, ки аз xониби командири (сардори)-и ин қисм, xузъу том, муассиса ё таълимгоҳ тасдиқ шудаанд;
в) ваколатномаи шахси дар xойҳои аз озодӣ маҳрумшудагон қарордошта, ки  аз  xониби  сардори маҳбасхонаи дахлдор  тасдиқ кардааст;
г) ваколатномаи шаҳрвандони болиғи қобили амали дар муассисаҳои ҳифзи  иxтимоии  аҳолӣ  қарордоштае,  ки аз xониби маъмурияти ин муассиса ё роҳбари (муовини e)  мақоми  дахлдори ҳифзи иxтимоии аҳолӣ тасдиқ гардидааст.
  1. Ваколатнома барои гирифтани музди меҳнат ва пардохтҳои дигари марбут ба муносибатҳои меҳнатӣ, барои гирифтани мукофотпулии муаллифону ихтироъкорон,  нафақаю ёрдампулӣ ва стипендияҳо, пасандози шаҳрвандон дар бонкҳо ва барои  гирифтани муросилот, аз Ҷумла муросилоти пулӣ ва молу мулкӣ аз xониби ташкилоте, ки  ваколатдиҳанда дар он кор ё таҳсил мекунад, ташкилоти истифодаи манзилгоҳи  маҳали зисти e ва маъмурияти беморхонае,  ки дар он e муолиxа мегардад, тасдиқ шуда метавонад.
Ваколатномае, ки бо телеграф ва њамчунин аз тариқи намудњои дигари алоқа ирсол мегардад,
ба шарте  ки њуҷҷатњоро кормандони алоқа фиристанд, аз тарафи мақомоти алоқа тасдиқ карда мешавад.
  1. Ваколатнома аз номи шахси ҳуқуқӣ бо имзои роҳбари он ё шахси дигари тибқи ҳуxxатҳои таъсиси ба ин кор ваколатдори он ва гузоштани мeҳри ин ташкилот дода мешавад.
Ваколатнома аз номи шахси ҳуқуқии ба моликияти давлатӣ асосёфта барои  гирифтан  ё  додани  пул  ва  неъматҳои дигари молу мулкӣ инчунин бояд аз xониби сармуҳосиби (муҳосиби калон) ин ташкилот имзо карда шавад.
 
Моддаи 211. Мeҳлати ваколатнома
  1. Мeҳлати амали ваколатнома зиёда аз се сол буда наметавонад. Агар дар ваколатнома мeҳлат нишон дода нашуда бошад, он эътибори худро дар давоми як соли пас аз санаи  дода шуданаш нигоҳ медорад.
Ваколатномае, ки санаи  дода  шуданаш  зикр наёфтааст, эътибор надорад.
  1. Ваколатномаи аз xониби нотариус тасдиқшудае, ки барои анxоми амалҳо дар хориxа пешбинӣ гардида, дар хусуси мeҳлати эътибори он ишорае надорад, то аз xониби шахси ваколатномаро дода бекор карда шуданаш эътибор дорад.
 
Моддаи 212. Ба шахси дигар вогузоштани ваколат
  1. Шахсе, ки ба e ваколатнома дода шудааст, амалҳоеро, ки барои иxрояшон ваколатдор шудааст, бояд шахсан анxом диҳад. Агар дар ваколатнома чунин ваколат дода шуда бошад ё шахс барои ҳифзи манфиати шахси ваколатномаро дода ба ин кор Маҷбур бошад, e метавонад иxрои ин амалҳоро ба шахси дигар вогузор намояд.
  2. Шахсе, ки ваколаташро ба шахси дигар вогузоштааст, бояд дар ин хусус шахси ваколатнома додаро огоҳ сохта, дар бораи шахсе, ки ба e ваколаташро вогузоштааст, маълумоти зарурӣ пешниҳод намояд. Дар сурати иxро накардани ин eҳдадорӣ шахси ваколаташро вогузоркарда барои амалҳои шахсе, ки соҳиби ваколат шудааст, ҳамчун амалҳои худ масъулият бар дeш мегирад.
  3. Ваколатномае, ки мувофиқи тартиби ба шахси дигар вогузор намудани ваколат дода шудааст, ба истиснои ҳолатҳои дар қисми 4, моддаи 210 ҳамин Кодекс пешбинигардида бояд дар идораи  нотариус тасдиқ карда  шавад.
  4. Мeҳлати амали ваколатномаи мувофиқи тартиби ба шахси дигар вогузор намудани ваколат додашуда набояд аз мeҳлати амали ваколатномае, ки дар асоси он дода шудааст, зиёдтар  бошад.
 
Моддаи 213. Қатъи ваколатнома
  1. Амали ваколатнома дар ҳолатҳои зерин қатъ мегардад:
а) иҷрои амалњое, ки дар ваколатнома пешбинї гардидаанд;
б) гузаштани мeҳлати ваколатнома;
в) ваколатномаро бекор кардани шахсе, ки онро додааст;
г) даст кашидани шахсе, ки ба e ваколатнома дода шудааст;
д) катъ гардидани фаъолияти шахси ҳуқуқие, ки аз номи он ваколатнома дода шудааст;
е) қатъ гардидани фаъолияти шахси ҳуқуқие, ки ба он ваколатнома дода шудааст;
ж) вафот кардани шаҳрванде, ки ваколатнома додааст, ғайри  қобили амал, дорои қобилияти маҳдуди амал ё бедарак эътироф гардидани e;
з) вафот кардани шаҳрванде, ки ба e ваколатнома дода шудааст, ғайри қобили  амал, дорои қобилияти маҳдуди амал ё бедарак  эътироф гардидани e.
  1. Шахсе, ки ваколатнома додааст, метавонад ҳар вақт ваколатнома ё ба шахси дигар вогузор намудани ваколатро бекор кунад ва шахсе, ки ба e ваколатнома дода шудааст, метавонад аз он даст  кашад. Созишнома дар бораи даст кашидан аз ин ҳуқуқ эътибор надорад.
  2. Бо қатъи ваколатнома ба шахси дигар вогузор намудани ваколат низ беэътибор мегардад.
 
Моддаи 214. Оқибати қатъи ваколатнома
  1. Шахсе, ки ваколатнома  дода,  минбаъд онро бекор  кардааст, вазифадор аст дар хусуси бекор кардани он ба шахсе,  ки ваколатнома дода шудааст, инчунин ба шахси  сеюми ба e маълуме, ки  ваколатнома  барои  намояндагӣ  дар наздашон дода шудааст, маълум созад.  Дар сурати бо сабабҳои дар  зербандҳои   ж) ва  з) қисми  1 моддаи 213 ҳамин Кодекс зикргардида қатъ  гардидани ваколатнома, чунин  eҳдадорӣ ба зиммаи  ворисони  ҳуқуқии шахсе гузошта мешавад, ки ваколатномаро додааст.
  2. Ҳуқуқу eҳдадориҳое, ки дар натиxаи амали шахси ваколатнома гирифта ба миён омадааст, то лаҳзае ки ин шахс дар  хусуси  қатъ гардидани он огоҳӣ ёфтааст ё  мебоист огоҳӣ ёбад, барои шахси ваколатнома додагӣ  ва ворисони ҳуқуқии e нисбати шахси сеюм эътибор доранд. Агар шахси сеюм беэътибор будани ваколатномаро дониста бошад ё бояд медонист, ин қоидаҳо истифода намешаванд.
  3. Пас аз беэътибор шудани ваколатнома шахсе, ки онро гирифтаст ё ворисони ҳуқуқии e, вазифадоранд,   ваколатномаро фавран баргардонанд.
 
ЗЕРФАСЛИ   4
МEҲЛАТ. ҲИСОБ КАРДАНИ МEҲЛАТ.
МEҲЛАТИ ДАЪВО
 
БОБИ  9
МАФҲУМ, НАВЪҲО ВА ҲИСОБ  КАРДАНИ МEҲЛАТ
 
Моддаи 215. Муайян намудани мeҳлат
Мeҳлати дар қонун, санади дигари ҳуқуқӣ ё аҳд муқарраргардида ё аз xониби суд таъингардида бо санаи тақвим ё гузаштани давраи вақте муайян мегардад, ки бо сол, моҳ, ҳафта, рeз ё соат ҳисоб карда мешавад.
Мeҳлат мумкин аст бо ишора ба ҳодисае, ки бояд ҳатман фаро расад, низ  муайян карда  мешавад.
 
Моддаи 216. Оғози мeҳлати бо давраи вақт муайянгардида
Xараёни мeҳлати бо давраи вақт муайянгардида дар рeзи дигари пас аз санаи тақвимӣ ё фаро расидани ҳодисае оғоз  меёбад, ки  бо он муайян шудаааст.
 
Моддаи 217. Хатми мeҳлати бо давраи вақт муайянгардида
  1. Мeҳлате, ки бо солҳо ҳисоб карда мешавад, дар моҳу санаи дахлдори соли охири мeҳлат хотима меёбад.
Нисбати мeҳлате, ки ним сол  муайян  шудааст,  қоидаҳои барои мeҳлати бо моҳҳо ҳисобшаванда истифода  мешаванд.
  1. Ба мeҳлате, ки  бо семоҳаҳои сол ҳисоб карда мешавад, қоидаҳо барои мeҳлати бо моҳҳо ҳисобшаванда истифода бурда мешаванд. Дар  айни  замон ҳисоби семоҳа аз аввали сол шурeъ мешавад.
  2. Мeҳлате, ки бо моҳҳо ҳисоб карда мешавад,  дар  санаи дахлдори моҳи охири мeҳлат хатм меёбад.
Мeҳлате, ки ним моҳ муайян шудааст, ҳамчун мeҳлати бо рeз ҳисобкардашаванда  шуморида  шуда,  баробар  ба  понздаҳ  рeз  дониста мешавад.
Агар хатми  мeҳлати бо моҳ ҳисобшаванда ба моҳе рост ояд,  ки санаи  дахлдор  надорад,  пас  мeҳлат дар рeзи охирини ҳамин моҳ хотима меёбад.
  1. Мeҳлате, ки бо ҳафта ҳисоб карда мешавад, дар рeзи дахлдори ҳафтаи охирини мeҳлат хотима меёбад.
 
Моддаи 218. Хатми мeҳлат дар рeзи ғайрикорӣ
Агар рeзи охирини мeҳлат ба рeзи ғайрикорӣ рост ояд, рeзи хатми мeҳлат рeзи наздиктарини кории баъди он фаро расида ба ҳисоб меравад.
 
Моддаи 219. Тартиби иxрои амал дар рeзи охирини мeҳлат
  1. Агар барои иxрои ягон амал мeҳлат муайян шуда бошад, онро то соати бисту чори рeзи охирини мeҳлат анxом додан мумкин аст.
Вале агар ин амал дар ягон ташкилот бояд анxом дода шавад, пас мeҳлат дар  ҳамон соате ба охир мерасад, ки иxрои амали дахлдор дар ин ташкилот мутобиқи тартиби муқарраргардида қатъ карда мешавад.
  1. Аризаҳои хаттӣ ва огоҳиномаҳое, ки ба ташкилотҳои алоқа то соати бисту чори рeзи охирини мeҳлат супорида шудаанд, дар мeҳлати муайян супоридашуда ба ҳисоб мераванд.
 
БОБИ  10
МEҲЛАТИ  ДАЪВО
 
Моддаи 220. Мафҳуми мeҳлати даъво
  1. Мeҳлати даъво мeҳлатест, ки дар давоми он талаби даъвои аз сабаби вайрон кардани ҳуқуқи шахс ё манфиати қонунан ҳифзшудааш ба миён омадааст, қонеъ карда шуданаш мумкин аст.
  2. Мeҳлати даъво ва  тартиби ҳисоби он тибқи қонун пешбинӣ гардида, онро  бо  шартномаи  байни  тарафҳо тағйир  додан мумкин нест.
  3. Асоси боздошт ё танаффуси мeҳлати даъворо ҳамин Кодекс ва дигар қонунҳо муқаррар мекунанд.
 
Моддаи 221. Мeҳлати умумии даъво
Мeҳлати умумии даъво се сол муқаррар карда мешавад.
 
Моддаи 222. Мeҳлати махсуси даъво
  1. Барои навъҳои алоҳидаи даъво қонун метавонад мeҳлатҳои махсуси даъвои нисбат ба мeҳлати  умумӣ  камтар  ё  бештарро муқаррар намояд.
  2. Қоидаҳои моддаҳои 220, 223-230 ҳамин Кодекс агар дар қонун тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, инчунин ба  мeҳлатҳои махсус  низ татбиқ мегардад.
 
Моддаи 223. Татбиқи мeҳлати даъво
  1. Дархостро оиди ҳифзи ҳуқуқи вайронгардида сарфи назар аз гузашти мeҳлати даъво суд xиҳати баррасӣ қабул мекунад.
  2. Мeҳлати даъворо суд танҳо тибқи аризаи тарафи иштирокчии баҳс, ки то қабул гардидани қарори суд арз шудааст, татбиқ менамояд.
Гузашти мeҳлати даъво, ки аз татбиқи он тарафи иштирокчии баҳс арз кардааст, барои радди даъво қарор қабул кардани суд асос шуда метавонад.
Бо гузашти  мeҳлати  даъво оид ба талаби асосӣ  инчунин  мeҳлати даъво оид ба талаби иловагӣ (дар бораи талаб карда гирифтани xаримаи аҳдшиканӣ, оид ба масъулияти кафил ва ғайра)   низ  хотима меёбад.
 
Моддаи 224. Баҳисобгирӣ ва оғози xараёни мeҳлати даъво
  1. Тартиби баҳисобгирии мeҳлати даъво мутобиқи қоидаҳои умумии баҳисобгирии мeҳлати даъво,  ки ҳамин Кодекс пешбинӣ намудааст, муайян карда мешавад.
  2. Xараёни мeҳлати даъво аз рeзе, ки шахс огоҳ гардидааст ё мебоист аз вайрон гардидани ҳуқуқаш огоҳӣ меёфт, оғоз мегардад. Истиснои ин қоидаро ҳамин  Кодекс  ва  дигар қонунҳо муқаррар мекунанд.
  3. Мутобиқи eҳдадориҳои дорои мeҳлати иxро xараёни мeҳлати иxрои даъво баъди хатми мeҳлати  иxро оғоз меёбад.
Мутобқи eҳдадориҳое, ки мeҳлати иxрои онҳо муайян нашудааст ё бо лаҳзаи пасталабкунӣ муайян гардидааст, xараёни мeҳлати даъво аз лаҳзае оғоз меёбад, ки қарздиҳанда ҳуқуқи пешниҳоди талаботи  иxрои eҳдадориро пайдо мекунад ва агар ба   қарздор барои иxрои  чунин талаб мeҳлати имтиёзнок дода шавад, баҳисобгирии мeҳлати  даъво  пас аз   хатми иxрои мeҳлати мазкур оғоз меёбад.
  1. Дар мавриди eҳдадориҳои акс (регрессивӣ) xараёни мeҳлати даъво аз лаҳзаи иxрои eҳдадориҳои асосӣ оғоз меёбад.
 
Моддаи 225. Мeҳлати даъво ҳангоми иваз шудани шахс дар eҳдадорӣ
Иваз шудани шахс дар eҳдадорӣ боиси тағйир ёфтани мeҳлати даъво ва тартиби баҳисобгирии он шуда наметавонад.
 
Моддаи 226. Боздошти xараёни мeҳлати даъво
  1. Xараёни мeҳлати даъво дар  ҳолатҳои  зайл   боздошта мешаванд:
а) агар барои арзи  даъво  дар  шароити  мавxуда ҳолатҳои фақулодда ё ногувор  (нерeи  бартараф карда нашаванда) халал расонида   бошад;
б) агар  даъвогар ё xавобгар дар ҳайати Қувваҳои Мусаллаҳ дохил шуда бошад,  ки ба  ҳолати  низомӣ  (ҳарбӣ)  гузаронида   шудааст;
в) дар ҳолати дар асоси қонун Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян намудани  ба таъхир гузоштани мeҳлати иxрои eҳдадорӣ (мораторий);
г) ҳангоми боздошти амали қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ, ки муносибатҳои дахлдорро танзим менамояд;
д) агар шахси ғайри  қобили  амал намояндаи қонунӣ надошта бошад;
е) дар дигар ҳолатҳо,  агар он бо қонунҳои махсус  пешбинӣ  гардида бошанд.
  1. Xараёни мeҳлати даъво ба шарте боздошта мешавад, ки агар ҳолатҳои дар ҳамин модда зикршуда дар шаш моҳи охири мeҳлати даъво ба миён омадаанд ё идома доштанд ва агар ин мeҳлат ба шаш моҳ баробар ё аз шаш  моҳ  камтар  бошад,  дар xараёни мeҳлати даъво боздошта мешавад.
  2. Аз рeзи хотима ёфтани ҳолате, ки барои боздошти мeҳлати даъво сабаб гардидааст, xараёни мeҳлати он идома меёбад. Қисми боқимондаи мeҳлат то шаш моҳ дароз карда мешавад ва агар мeҳлати даъво баробари шаш моҳ ё аз ин камтар бошад, он гоҳ то мeҳлати даъво дароз карда мешавад.
 
Моддаи 227.  Канда шудани xараёни мeҳлати даъво
Xараёни мeҳлати даъво ҳангоми тартиби муқарраргардида пешниҳод кардани даъво, инчунин ҳангоми аз xониби шахси  eҳдадор анxом додани амале,  ки оид ба эътирофи қарз ё дигар eҳдадориҳо далолат мекунад, канда мешавад.
Пас аз  канда шудани мeҳлати даъво xараёни он аз нав оғоз меёбад; вақте, ки то канда шудани мeҳлат гузаштааст, ба  мeҳлати нав ҳисоб карда намешавад.
 
Моддаи 228. Xараёни мeҳлати даъво дар мавриди баррасӣ қарор надодани даъво
Агар суд даъворо бе муҳокима  монда  бошад,  пас xараёни мeҳлати даъво, ки  то арзи даъво оғоз ёфта буд,  тибқи тартиби умумӣ идома меёбад.
Агар суд даъворо, ки ба парвандаи xиноятӣ арз шудааст, бидуни муҳокима  монда бошад,  пас xараёни мeҳлати даъво, ки то арзи даъво оғоз шуда буд, то  эътибори қонунӣ пайдо кардани ҳукм, ки мутобиқи он даъво мавриди муҳокима қарор нагирифтааст, боздошта мешавад;  вақте, ки дар давоми  он  мeҳлати даъво боздошта  шуда  буд,  ба  мeҳлати даъво ҳисоб карда намешавад. Дар айни замон агар қисми боқимондаи мeҳлат камтар аз шаш моҳ бошад, он то шаш моҳ дароз карда мешавад.
 
Моддаи 229. Барқарор намудани мeҳлати даъво
  1. Дар ҳолатҳое ки суд сабаби гузаронидани мeҳлати даъворо вобаста ба шахсияти даъвогар (бемории вазнин, ҳолати оxизона, бесаводӣ  ва  ғайра) узрнок  эътироф  кунад,  ҳуқуқи вайронгардидаи шаҳрванд бояд ҳифз гардад. Сабабҳои гузаронидани мeҳлати даъворо ҳангоме  узрнок  эътироф кардан  мумкин аст,  ки агар онҳо дар шаш моҳи охири мeҳлати даъво xой доштанд ва  агар ин мeҳлат баробар  ба шаш моҳ ё аз шаш моҳ камтар бошад, дар xараёни мeҳлати даъво.
 
Моддаи 230. Иxрои eҳдадорӣ пас аз гузашти мeҳлати даъво
Қарздор ё дигар шахси eҳдадор,  ки eҳдадориашро баъди хатми мeҳлати даъво иxро кардааст,  ҳақ  надорад eҳдадории  иxрокардаашро  пас  талаб намояд,  ҳарчанд дар лаҳзаи иxро шахси мазкур аз гузашти мeҳлати даъво огоҳ набошад.
 
Моддаи 231. Талаботе, ки ба онҳо мeҳлати даъво татбиқ намегардад
Ба талаботи зерин мeҳлати даъво татбиқ намегардад:
а) талабот оид ба ҳимояи ҳуқуқи шахсии ғайримолу мулкӣ ва дигар неъматҳои ғайримоддӣ,  ба ғайр  аз ҳолатҳои пешбининамудаи қонун;
б) талаботи амонатгузарон ба бонк оиди  пардохти амонат;
в) талабот  дар  мавриди  товони  зиёне, ки ба ҳаёт  ё саломатии шаҳрванд расонида  шудааст.  Аммо  талаботе,  ки  бо гузашти се  сол  аз лаҳзаи пайдо кардани ҳуқуқ ба товони чунин зиён арз шудааст, барои мeҳлати гузашта, вале на бештар аз се соли аз рeзи арзи  даъво қонеъ карда мешавад;
г) талаботи молик  ё  дигар  соҳиби  молу мулк оид ба рафъи ҳама гуна вайронкунии   ҳуқуқи e, ҳарчанд ин вайронкуниҳо бо маҳрум кардан аз соҳибият алоқаманд  намебошанд   (моддаи 325);
д) талаботи  молик  ё дигар  ашхос дар бораи беэътибор донистани санади мақомоти идораи давлатӣ ва ҳокимиятӣ маҳаллӣ, ки ҳуқуқи шахси зикршударо ба соҳибият истифода ва ихтиёрдории молу мулки марбути онҳо вайрон мекунад;
е) дигар талабот дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун.
 
ФАСЛИ   II
ҲУҚУҚИ МОЛИКИЯТ. ДИГАР ҲУҚУҚҲОИ МОЛУ МУЛКӣ
 
БОБИ  11
МУҚАРРАРОТИ  УМУМӣ
 
Моддаи 232. Мафҳум ва  мазмуни ҳуқуқи моликият
  1. Ҳуқуқи моликият ҳуқуқи қонунан эътирофгардида ва ҳифзшавандаи субъект оид ба тибқи салоҳдиди худ соҳибӣ, истифода ва ихтиёрдорӣ намудани молу мулкаш мебошад.
  2. Молик ҳуқуқ дорад молу мулки худро соҳибӣ, истифода ва ихтиёрдорӣ намояд. Ҳуқуқи соҳибият аз имконияти ҳуқуқии таъминшударо ҳақиқатан татбиқ гардидани моликияти ҳуқуқи молу мулк иборат мебошад.
Ҳуқуқи истифодаи молу мулк имконияти қонунан аз молу мулк ба даст овардани  хосиятҳои табиии фоиданоки он ва ҳамчунин аз он фоида гирифтан аст. Фоида метавонад ба  тариқи даромад, афзоиши самар, насл ё шаклҳои дигар ба даст ояд.
Ҳуқуқи ихтиёрдорӣ — ин имконияти аз xиҳати ҳуқуқӣ таъминшудаи муайян намудани тақдири ҳуқуқии молу мулк иборат мебошад.
  1. Молик ҳақ дорад  мутобиқи  салоҳдиди худ нисбати молу мулкаш ҳама гуна амалро раво бинад,  аз Ҷумла онро ба дигар ашхос фурeшад, худ молик монаду ҳуқуқҳояшро дар мавриди соҳибӣ, истифода ва ихтиёрдорӣ кардани молу мулк ба онҳо вогузорад, молу мулкро ба иxора диҳад ва аз он бо усули дигар истифода барад ё онро ба тарзи дигар ихтиёрдорӣ кунад.
  2. Аз xониби молик татбиқ намудани ҳуқуқҳояш набояд ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунан ҳифзшудаи дигар ашхосро вайрон кунад. Вайронкунии ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунан ҳифзшудаи молик метавонад ҳамзамон бо дигар шаклҳо дар сeиистифода аз вазъияти инҳисорӣ ва бартаридоштаи молик инъикос гардад.
Молик вазифадор аст  барои пешгирии зиёне воқеие, ки ҳангоми татбиқи ҳуқуқҳояш  ба саломатии шаҳрвандон ва муҳити атроф расида метавонад, тадбирҳо андешад.
  1. Ҳуқуқи моликият бемeҳлат мебошад. Ҳуқуқи моликияти молу мулк танҳо дар асоси пешбининамудаи ҳамин Кодекс Маҷбуран қатъ шуданаш мумкин аст.
  2. Тибқи ҳолатҳо, шарт ва ҳадди пешбининамудаи санади қонунӣ молик вазифадор аст ба дигар ашхос ихтиёран истифодаи маҳдуди молу мулки худро вогузорад.
 
Моддаи 233. Масъулияти нигоҳдошти молу мулк
  1. Молик , агар дар санади қонунӣ ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, масъулияти нигоҳдошти молу мулки  худро  ба eҳда дорад ва наметавонад  якxониба  ин  масъулиятро  ба зимаи шахси сеюм вогузорад.
  2. Агар молу мулк ҳаққонӣ дар назди шахси сеюм қарор дошта бошад, пас хароxоти онҳо барои нигоҳдошти молу мулки ғайр бояд аз xониби молик пардохта шавад, ба шарте ки дар шартнома ё қонун тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад.
Ба шахсе, ки молу мулкро бевиxдонона ё ғайриқонунӣ соҳибӣ кардааст, хароxоти нигоҳдошти  он  пардохта намешавад (моддаи   324 ҳамин Кодекс).
 
Моддаи 234. Таваккали тасодуфан нобуд ё вайрон шудани молу мулк
  1. Таваккали тасодуфан нобуд ё вайрон шудани молу мулк, агар дар санади қонунӣ ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ба зимаи молик гузошта мешавад.
  2. Таваккали тасодуфан нобудшавии тасодуфӣ ё ногаҳон вайрон шудани молу мулки бегона карда шуда, агар дар санади қонунӣ ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ҳамзамон бо ҳуқуқдории моликият шудан ба харидор мегузарад.
  3. Агар шахси аз тасарруф бароваранда гунаҳкорона мeҳлати додани молу мулкро гузаронида бошад ё бадастоваранда гунаҳкорона мeҳлати қабули онро гузаронида бошад, таваккали тасодуфан нобуд  ё вайрон шудани молу мулк ба зимаи тарафе гузошта мешавад, ки  мeҳлатро гузаронидааст.
 
Моддаи 235. Субъектҳои ҳуқуқи моликият
  1. Субъекти ҳуқуқи моликият дар Ҷумҳурии Тоҷикистон давлат, шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон, иттињодияњои ҷамъиятї, ташкилотњои динї, дигар иттиҳодияҳои шаҳрвандон ва коллективҳо, воҳидҳои марзию маъмурӣ, давлатҳои хориxӣ, ташкилотҳои байналмилалӣ, дигар шахси ҳуқуқӣ ва воқеии хориxӣ мебошанд.
  2. Ҷумҳурии Тоҷикистон дахлнопазирии молу мулк ва имконоти татбиқи ҳуқуқи моликияти ҳар як моликро таъмин менамояд.
  3. Қонун навъҳои молу мулкеро, ки танҳо дар моликияти давлатӣ буда метавонанд, муайян менамояд.
 
Моддаи 236. Шаклњои моликият
  1. Моликият дар Ҷумњурии Тоҷикистон дар шакли хусусї ва оммавї (давлатї) мавҷуд мебошад.
Дар Ҷумњурии Тоҷикистон моликияти давлатњои хориҷї, ташкилотњои байналмилалї, шахсони
воқеї ва њуқуқии хориҷї метавонад вуҷуд дошта бошад, ба шарте ки дар қонун тартиби дигар
муқаррар нашуда бошад.
  1. Ҷумњурии Тоҷикистон барои рушди шаклњои мухталифи моликият шароити зарурии баробар
фароњам меоварад ва њимояи онњоро таъмин мекунад.
 
Моддаи 237. Мафҳум ва шаклҳои моликияти хусусӣ
  1. Моликияти хусусӣ моликияти шаҳрвандон ё шахси ҳуқуқии ғайридавлатӣ ё иттиҳодияҳои онҳо мебошад.
Моликияти xамъиятӣ, аз Ҷумла ташкилотњои динї, шакли  махсуси моликияти хусусӣ аст.
  1. Ба моликияти хусусӣ метавонад ҳама гуна молу мулк, ба ғайр аз шаклҳои алоҳидаи молу мулк, ки мутобиқи санади қонунӣ наметавонанд марбут ба шаҳрвандон ё шахси ҳуқуқӣ бошанд, дохил шавад.
Теъдод ва арзиши молу мулке, ки моликияти хусусӣ мебошад, маҳдуд карда намешавад.
 
Моддаи 238. Ҳуқуқи моликияти давлатӣ
  1. Моликияти давлатӣ дар шакли моликияти Ҷумҳуриявӣ ва коммуналӣ баромад мекунад.
  2. Моликияти Ҷумҳуриявӣ аз хазинаи Ҷумҳуриявӣ ва молу мулке, ки мутобиқи санади қонунӣ ба шахси ҳуқуқии давлатии Ҷумҳуриявӣ вобаста карда шудааст, иборат мебошад.
Маблағҳои буxети Ҷумҳурӣ, захираи тиллоию асъор ва хазинаи алмос,  объектҳои моликияти истиснои (мутлақ)-и давлатӣ ва дигар молу мулки давлатӣ, ки ба шахси ҳуқуқии давлатӣ вобаста карда нашудаанд, хазинаи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд.
  1. Моликияти коммуналӣ аз хазинаи маҳаллӣ ва молу мулке, ки мутобиқи санади қонунӣ ба шахси ҳуқуқии коммуналӣ вобаста карда шудаанд, иборат мебошад.
Маблағҳои молу мулки буxети маҳаллӣ ва дигар молу мулки коммуналӣ, ки ба шахси  ҳуқуқии коммуналӣ вобаста карда нашудаанд, хазинаи маҳаллиро ташкил медиҳанд.
  1. Молу мулкеро, ки таҳти моликияти давлат қарор дорад, ба шахси ҳуқуқии давлатӣ дар асоси ҳуқуқи хоxагидорӣ ё идораи оперативӣ вобаста кардан мумкин аст.
 
Моддаи 239. Моликияти истиснои давлатӣ
  1. Замин, сарватҳои зеризаминӣ, об, фазои ҳавоӣ ва олами набототу ҳайвонот, дигар боигарии табиӣ  моликияти истиснои давлатӣ мебошанд.
  2. Хусусияти татбиқи ҳуқуқи моликият ба замин ва дигар захираҳои табииро ҳамин Кодекс, қонуни замин ва дигар қонунҳо муқаррар менамоянд.
 
Моддаи 240. Ҳуқуқи моликият ва дигар ҳуқуқҳои молу мулкӣ ба манзил
Хусусияти татбиқи ҳуқуқи моликият ва дигар ҳуқуқҳои молу мулкиро ба манзил Кодекси манзили Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим мекунад.
 
Моддаи 241. Ҳуқуқи молу мулкии ашхосе, ки молик намебошанд
  1. Ба ҳуқуқи молу мулкӣ дар баробари ҳуқуқи моликият инҳо дохил мешаванд:
а) ҳуқуқи истифодаи замин;
б) ҳуқуқи хоxагидорӣ;
в) ҳуқуқи идораи оперативӣ;
г) дигар ҳуқуқҳои молу мулкӣ.
  1. Ҳуқуқи истифодаи замин имконияти қонунии шахси воқеӣ ё ҳуқуқӣ, яъне истифодабарандаи замин xиҳати истифодаи хосиятҳои фоидабахши он вобаста ба мақсади таъиноти он мебошад.  Истифодабарандаи замин инчунин ба молики қитъаи замин, ки таҳти истифодааш мебошад, ҳуқуқ дорад.
Асос ва  тартиби ҳуқуқдор шудан, тағйир ё қатъ ёфтани ҳуқуқи истифодаи замин, ҳуқуқу eҳдадориҳои истифодабарандагони замин, аз Ҷумла ба шахси дигар вогузор кардани ҳуқуқи  истифодаи заминро Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар менамоянд.
 
БОБИ  12
БА ДАСТ ОВАРДАНИ ҲУҚУҚИ МОЛИКИЯТ
 
Моддаи 242.  Асосҳои ба даст овардани ҳуқуқи моликият
  1. Ҳуқуқи моликиятро ба моли наве, ки шахс барои худ, бо риояи қонун ва дигар санади ҳуқуқӣ тайёр кардааст ё сохтааст, аз xониби ҳамин шахс ба даст оварда мешавад.
Ҳуқуқи  моликият ба  самара, маҳсулот, даромадеро, ки аз истифодаи молу мулк ба даст омадааст, дар  асоси  моддаи 149 ҳамин Кодекс соҳиб шудан мумкин аст.
  1. Ҳуқуқи соҳибӣ ба молу мулкеро, ки молик дорад, шахси дигар дар асоси шартномаи хариду фурeш, иваз, тeҳфа кардан ё дигар аҳдҳои аз ихтиёрдорї баровардани молу мулк ба даст оварданаш мумкин аст.
Дар сурати фавти шаҳрванд ҳуқуқи моликият ба молу мулки e тибқи васиятнома ё қонун чун мерос ба дигар ашхос мегузарад.
Дар сурати азнавташкилшавии шахси ҳуқуқӣ ҳуқуқи моликият ба молу мулкаш ба шахси ҳуқуқии он — ворисони ҳуқуқии шахси ҳуқуқии азнавташкилшаванда мегузарад.
Бидуни ихтиёри  молик таҳти ихтиёрдории дигар шахс қарор додани молу мулки e ба ғайр  аз ҳолатҳои  пешбининамудаи  ҳамин Кодекс  манъ аст.
  1. Шахс тибқи ҳолатҳо ва тартиби пешбининамудаи ҳамин Кодекс метавонад ба молу мулке, ки соҳиб надорад, ба молу мулке, ки соҳибаш номаълум аст ё ба молу мулке, ки  соҳибаш аз он даст кашидааст ё бо дигар асосҳои пешбининамудаи қонун ҳуқуқи моликиятро аз даст додааст, ҳуқуқ пайдо кунад.
  2. Аъзои кооперативи манзил, сохтмону манзил, бeстонсаро, гараж ё дигар кооперативи ѓайритиҷоратии дигар ашхосе, ки ба саҳмгузорӣ ҳақ дошта, саҳми худро барои манзил, бeстонсаро, гараж ё дигар бинои аз тарафи ҳамин кооператив ба онҳо xудокарда пурра пардохтаанд, ба молу мулки зикргардида ҳуқуқ пайдо мекунанд.
 
Моддаи 243. Ба миён омадани ҳуқуқи моликият ба молу мулки ғайриманқули аз нав таъсисдодашаванда
Ҳуқуқи моликият ба бино, иншоот ва дигар молу мулки ғайриманқули аз нав таъсисёбанда, ки бояд аз қайди  давлатӣ гузарад, аз лаҳзаи чунин бақайдгирӣ ба миён меояд.
 
Моддаи 244. Коркард
  1. Агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ҳуқуқи моликият ба молу мулки нави манқул, ки шахс бо роҳи коркард аз масолеҳи бегонабуда тайёр кардааст,  аз  тарафи  соҳиби масолеҳ ба даст оварда мешавад.
Вале дар сурати аз арзиши масолеҳ хеле баланд  будани арзиши коркард  ҳуқуқи моликии eро ба молу мулки нав шахсе пайдо мекунад, ки софдилона амал карда,   коркардро ба манфиати худ анxом додааст.
  1. Агар дар созишнома тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, соҳиби масолеҳ, ки ба маҳсулоти аз он тайёркардашуда ҳуқуқи моликият пайдо кардааст, вазифадор аст арзиши коркардро ба шахси ин амалро анxомдода пардозад, дар ҳолати ҳуқуқдор шудани шахс ба моли нав бошад, шахси коркардро анxомдода вазифадор аст ба соҳиби масолеҳ арзиши онро пардозад.
  2. Молики масолеҳ, ки дар натиxаи амали бевиxдононаи шахси коркардро анxомдода аз он маҳрум шудааст, ҳақ дорад масолеҳи нав ва xуброни зиёни расидаро талаб намояд.
 
Моддаи 245. Соҳибӣ кардани моле, ки xамъоварии он дастраси умум мебошад
Дар ҳолатҳое ки мутобиқи қонун, бо иxозати умумие, ки молик додааст ё мутобиқи анъанаҳои маҳаллӣ дар xангалзор, обанбор ё дигар минтақа xамъоварии ҳосили меваxот, сайди моҳӣ, сайди ҳайвонот, xамъоварии дигар  чизҳо дастраси умум   ва дигар  амал  иxозат дода шудааст, ҳуқуқи моликиятро ба моли дахлдор шахсе пайдо мекунад,  ки  онро xамъоварӣ  ё  шикор кардааст.
 
Моддаи 246. Сохтмони худсарона
  1. Сохтмони худсарона — сохтмони хонаи истиқоматӣ, биною иншоот ё дигар молу мулки ғайриманқуле мебошад, ки дар қитъаи замини мутобиқи тартиби муқаррарнамудаи қонун ва дигар  санади ҳуқуқӣ барои чунин мақсад xудонашуда ё бидуни гирифтани иxозати зарурӣ ё ба таври  назаррас вайрон кардани меъёру   қоидаҳои шаҳрсозӣ бунёд шудааст.
  2. Шахсе, ки сохтмони  худсаронаро анxом додааст, ба он ҳуқуқи моликӣ пайдо намекунад. E ҳуқуқ надорад чунин биноро ихтиёрдорӣ кунад, тeҳфа намояд, ба иxора  супорад  ва дигар  аҳдҳоро анxом диҳад.
Иморат бояд аз тарафи шахси онро сохта ё аз ҳисоби e ба ғайр аз ҳолатҳои пешбининамудаи қисми 3   моддаи мазкур, вайрон карда мешавад.
  1. Њуқуқи моликии шахси сохтмони худсаронаро анҷомдода аз ҷониби суд ба шарте эътироф карда мешавад, агар қитъаи замин мутобиқи тартиби пешбининамудаи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон ба ин шахс барои сохтмони иморат дода шуда бошад.
Агар нигоњ доштани сохтмони худсарона њуқуқ ва манфиатњои қонунан њифзшавандаи дигар шахсонро вайрон кунад ё ба њаёт ва саломатии онњо ё бехатарии иншооти дар атрофи ин сохтмон ҷойгиршуда тањдид намояд, њуқуқи моликии ин шахс эътироф карда намешавад.(ҚҶТ аз 22.07.13с.№976)
 
         Моддаи 247. Лањзаи бавуҷудоии њуқуқи соњибмулкии бадастоваранда тибқи шартнома
  1. Њуқуқи соњибмулкии ашёи тибқи шартнома бадастовардашуда аз лањзаи додани он пайдо мешавад,
агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре  пешбинї нашуда бошад.
  1. Агар шартнома оид ба бегона кардани молу мулкро ба қайди давлатї гирифтан даркор бошад,
њуқуқи соњибмулкї ба бадастоварандаи он  аз лањзаи бақайдгирии он ба вуҷуд меояд.
 
Моддаи 248. Супоридани ашёҳо
  1. Супоридан, яъне ба бадастдароваранда додани ашёҳо, ҳамчунин ба боркашонанда супоридани ашёҳо барои фиристонидан ё ба ташкилоти алоқа барои бадастдароваранда ирсол додан, фиристонидани ашёҳои дур карда шуда бидуни eҳдадории бурдарасонӣ эътироф карда мешавад.
Ашё аз лаҳзаи ҳақиқатан ворид шудан ба ихтиёри бадастдароваранда ё шахси таъин кардаи e ба бадастдароваранда супурдашуда ҳисоб мегардад.
  1. Агар дар лаҳзаи бастани шартнома оиди дур кардани ашёҳо он дар ихтиёри бадастдароваранда қарор дошта бошад, аз ҳамин лаҳза ашё ба e супоридашуда эътироф мегардад.
  2. Додани коносамент ё дигар ҳуxxати ихтиёрдорӣ намудани мол бо супоридани ашё баробар дониста мешавад.
 
Моддаи 249. Ашёи бесоҳиб
  1. Ашёе, ки соҳиб надорад ё соҳибаш номаълум аст ё ашёе, ки соҳибаш аз моликии он  даст кашидааст, бесоҳиб дониста мешавад.
  2. Агар он мутобиқи қоидаҳои ба даст овардани ҳуқуқи моликият ба ашёе, ки  аз он  молик даст кашидааст (моддаи 250), дар бораи ёфтан (моддаҳои 251-252),  дар бораи ҳайвоноти беназорат (моддаҳои  254-255)  ва ганxина (257) мустасно набошад,   ҳуқуқи моликият ба молу мулки бесоҳиби манқул мумкин аст  мутобиқи  эътибор (амр)-и   давомнокии  мeҳлати ба даст овардани ашё  (моддаи 258) пайдо карда шавад.
  3. Ашёи ғайриманқули бесоҳиб аз xониби мақоме, ки молу мулки ғайриманқулро ба қайди давлатӣ мегирад, тибқи аризаи  мақоми  дахлдори  давлатӣ ба ҳисоб гирифта   мешавад.
Пас аз гузаштани ду сол аз рeзи ба ҳисоб гирифтани ашёи ғайриманқули бесоҳиб, мақоми ваколатдори идораи молу мулки давлатӣ метавонад ба суд бо талабот дар мавриди ба  моликияти  давлатӣ дохилшуда эътироф кардани ин ашё муроxиат кунад.
Ашёи ғайриманқули бесоҳиб, ки бо қарори суд ба моликияти давлатӣ қабулгардида эътироф нашудааст, метавонад аз тарафи молики онро гузошта аз нав барои соҳибӣ, истифода ва ихтиёрдорӣ қабул гардад ва ё тибқи эътибори давомнокии мeҳлати ба даст овардани ашё (моддаи 258) соҳибӣ карда шавад.
 
Моддаи 250. Ашёи манқуле, ки молик аз онҳо даст кашидааст
  1. Ашёи манқуле, ки молик партофтааст ё ба тарзи дигар бо мақсади даст кашидан аз ҳуқуқи моликӣ ба онҳо вогузоштааст (ашёи партофташуда), шахси дигар метавонад мутобиқи тартиби пешбининамудаи қисми 2 моддаи мазкур моликияти худ гардонад.
  2. Шахсе, ки молик ва истифодабарандаи қитъаи замин, обанбор ё дигар объект мебошад ва дар
он ашёи партофташудаи  дорои арзиши на камтар аз дањ нишондињанда барои њисобњо ё ин ки партовњои партофташудаи металл, мањсулоти нуқсондор, боқимондањои хўла, хоктўдањои кон ё партове, ки њангоми истихроҷи канданињои фоиданок ба вуҷуд омадаанд, партови истењсолот ё дигар партовњо мавҷуд аст,
њуқуқ дорад соњибмулки ашё бошад, ба истифодаи он шурўъ намояд ё дигар амалро анҷом дињад,
ки аз табдилёбии ашё ба моликияти шахсї гувоњї медињад.(ҚҶТ аз 3.07.12с.№850)
Агар мутобиқи аризаи шахс дигар ашёи партофташуда аз xониби суд бесоҳиб эътироф шуда бошад, он моликияти шахсии ашёро соҳибӣ карда мегардад.
 
Моддаи 251. Бозёфт
  1. Шахсе, ки ашёи гумшударо ёфтааст,  вазифадор  аст,  шахси гумкардаи ашё ё дигар шахси  ба  e шиносро, ки ҳуқуқи гирифтани молро доранд, огоҳ созад ва ба ин шахс ашёро баргардонад.
Агар ашё  дар  бино  ё нақлиёт ёфт шуда бошад,  он бояд ба намояндаи соҳиби ин бино  ё  воситаи  нақлиёт  супурда  шавад. Шахсе, ки  ба  e  ашёи ёфтшуда супурда  шудааст,  ҳуқуқ  ва eҳдадории шахси ашёёфтаро пайдо мекунад.
  1. Агар шахсе, ки  дорои  ҳуқуқи  талаб   кардани   ашёи ёфташударо дорад, номаълум  ё маҳалли буду бошаш аниқ набошад,  шахси ашёёфта вазифадор аст, ба милитсия ё  мақоми  дахлдори давлат хабар диҳад.
  2. Шахси ашёёфта ҳақ дорад, онро худаш нигоҳ дорад, барои нигоҳдошт ба милитсия, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатї ё шахси муайяннамудаи онҳо супорад.
Ашёи зуд вайроншаванда ё ашёеро,  ки хароxоти нигоҳдошташ нисбат ба  арзиши он хеле гаронтар аст, шахси ашёёфта метавонад фурeшад ва оид  ба  маблағи  фурeш  далели хаттии тасдиқкунанда гирад. Маблағе,  ки  аз фурeши ашёи ёфташуда ба даст омадааст, бояд ба шахсе,  ки ба  гирифтани  он   ҳақ дорад, баргардонида шавад.
  1. Шахси ашёёфта барои гум кардан ё иллатнок кардани ашё танҳо дар ҳолатҳои ғаразнок ё беэҳтиётии дағал ва ба  андозаи   арзиши ашё масъулият дорад.
 
Моддаи 252. Пайдо кардани ҳуқуқи моликӣ ба ашёи ёфташуда
  1. Агар дар тeли  шаш  моҳи  арз кардан ба милитсия ё мақоми  дахлдори  давлатӣ  (қисми  2,  моддаи 251) оиди ёфтани ашё шахси  ба гирифтани  ашё  ҳақдошта  муайян нагардад ва аз ҳуқуқи худ  ба ашё ба  шахси  ашёро ёфта  ё   милитсия ё  мақоми дахлдор арз накунад, шахси ашёёфта ба он ҳуқуқи моликӣ пайдо мекунад.
  2. Агар шахси ашёёфта онро соҳибӣ кардан нахоҳад, он ба моликияти давлат мегузарад.
 
Моддаи 253. Xуброни хароxоти бозёфт ва подоши ёбандаи ашё
  1. Шахсе, ки ашёро ёфта ба шахси ба гирифтани он ваколатдор супоридааст, барои аз e ва дар ҳолати ба  моликияти давлат гузаштани ашё аз мақоми дахлдори  давлатӣ ба xуброни хароxоти зарурии вобаста ба нигоҳдошт, баргардонидан ё фурeши   ашё, ҳамчунин xуброни хароxоти ёфтани шахси ба  гирифтани мол ваколатдор ҳақ дорад.
  2. Шахси ашё ёфта ҳақ дорад аз шахсе, ки ба гирифтани ашё ваколатдор шудааст, барои  бозёфт  то андозаи бист фоизи   арзиши ашё подош талаб кунад.
Агар ҳуxxат ё ашёи дигари ёфташуда танҳо барои шахси ба гирифтани он ваколатдор дорои арзиш бошад, андозаи подош тибқи созишномаи байни онҳо, дар  ҳолати ба созиш наомадан — аз xониби суд муайян карда мешавад. Агар шахси ба талаб   карда гирифтани ашё ваколатдоршуда ба таври оммавӣ барои баргардонидани ашёи гумшуда мукофот эълон  карда бошад, подош мутобиқи шарти ба таври оммавӣ эълоншуда пардохта мешавад.
Шахси ашёро ёфта ҳақ дорад, то лаҳзаи пардохти  подош ба ғайр аз ҳуxxате, ки танҳо аз xониби шахси ба талаб карда гирифтани он ваколатдор истифода шуданаш мумкин  аст,  ашёи   ёфтаашро нигоҳ дорад (моддаи 388).
Агар шахси ашёро ёфта аз бозёфти он иттилоъ надода бошад ё барои пинҳон доштанаш кeшиш карда бошад,  масъалаи ҳуқуқ ба подош ба миён намеояд.
 
Моддаи 254. Ҳайвоноти беназорат
  1. Шахсе, ки ҳайвоноти беназорат ё бесоҳиб ё дигар ҳайвоноти хонагии бесоҳибро боздоштааст, вазифадор аст онҳоро ба соҳибаш баргардонад ва агар ҳайвонот соҳиб надошта бошад ё xои буду боши e маълум набошад, дар давоми на дертар аз се рeзи боздошти онҳо ба милитсия ё мақоми дахлдори давлатӣ, ки барои кофтукови соҳибаш тадбирҳо меандешанд, иттилоъ диҳад.
  2. Дар тeли кофтукови соҳиби ҳайвонот онро шахси боздоранда метавонад худаш нигоҳбонӣ кунад ва истифода барад ё барои нигоҳбонӣ ба дигар шахсе, ки барои ин шароити мусоид дорад, супорад. Мувофиқи хоҳиши шахсе, ки ҳайвоноти  беназоратро боздоштааст, xустуxeи шахси барои нигоҳдошти он шароити зарурӣ доштаро ва ба e супоридани ҳайвонотро милитсия ё дигар мақоми дахлдори давлатӣ xустуxe мекунад ва месупорад.
  3. Шахсе, ки ҳайвоноти беназоратро боздоштааст ва шахсе, ки ба e ин ҳайвонот барои нигоҳбонӣ ва истифода супорида шудааст, вазифадоранд онҳоро дуруст  нигоҳбонӣ  кунанд  ва ҳангоми бо гуноҳи онҳо мурдан ва иллатнок шудани ҳайвонот арзиши онро ҳайвонотро медиҳанд.
 
Моддаи 255. Ба даст овардани ҳуқуқи моликӣ ба ҳайвоноти беназорат
  1. Агар дар давоми шаш моҳи аз арз кардан аз боздошти ҳайвоноти беназорати хонагӣ соҳиби он пайдо нашавад ва аз ҳуқуқи худ ба онҳо арз накунад, ҳуқуқи молики ин ҳайвонот ба шахсе мегузарад, ки он таҳти нигоҳбонӣ ва истифодааш қарор дорад.
Дар сурати  аз соҳибӣ даст кашидани шахсе, ки ҳайвонот таҳти нигоҳбониаш  қарор дорад, он  ба  моликияти давлат мегузарад ва тибқи тартиби муайяннамудаи  мақоми дахлдори давлатӣ истифода мешавад.
  1. Дар сурати баъди ба моликияти шахси дигар гузаштани ҳайвонот ҳозир  шудани соҳиби аввалини онҳо молик ҳақ дорад, ҳангоми эҳсоси меҳри ҳайвонот нисбат ба e ё огоҳ шудан  аз муносибати бераҳмона ва бевиxдононаи молики нав ба ҳайвонот дар асоси шартҳои дар созишномаи бо молики нав басташуда  баргардонидани ҳайвонот ва агар ба мувофиқа нарасанд, аз тариқи суд баргардонидани онҳоро талаб кунад.
 
Моддаи 256. Xуброни хароxоти нигоҳбонии ҳайвоноти беназорат ва подош  барои онҳо
  1. Дар сурати баргардонидани ҳайвоноти беназорати хонагӣ ба молик, шахсе,  ки ҳайвонотро  боздоштааст  ва шахсе, ки ҳайвонот таҳти нигоҳбонӣ ва истифодааш  қарор  дошт, бо назардошти фоидаи аз  истифодаи  ҳайвонот  ба дастоварда вобаста ба нигоҳбонии ҳайвонот ба  xуброни хароxоти зарурӣ аз xониби молик ҳақ доранд.
  2. Шахсе, ки ҳайвоноти хонагии беназоратро боздоштааст, ҳақ дорад, мутобиқи муқаррароти қисми 2, моддаи 253 ҳамин Кодекс аз молики онҳо подош талаб намояд.
 
Моддаи 257. Ганxина
  1. Ганx яъне пул, ё чизу чораи қиматноке, ки ба замин гeр ё ба шакли дигар пинҳон карда шудаанд, ҳисоб карда мешавад. Дар сурати пайдо кардани он ё ёдгориҳои таърихӣ ва фарҳангӣ аз тарафи истифодабарандаи қитъаи замин, соҳиби иморат ва ғайра, ки ба e марбутанд ва инчунин ашхосе, ки ганx ва ёдгориҳои таърихӣ ва фарҳангиро ёфтаанд, eҳдадоранд ба давлат супоранд.
Дар айни замон истифодабарандаи қитъаи замин ё соҳибмулки молу мулке дигар, ки дар он ганxина пинҳон карда шудааст ва шахсе, ки онро ёфтааст, ба гирифтани подош ба андозаи панxоҳ фоизи арзиши он ҳуқуқ дорад. Подош байни онҳо мутобиқи созишномаи тарафҳо ва дар сурати ба мувофиқа наомаданашон аз тарафи суд тақсим карда мешавад.
  1. Шахсе, ки ганxинаи ба ёдгориҳои таърихӣ ва фарҳангӣ алоқамандро ёфтааст, ҳуқуқ дорад то пардохти подош ин молу мулкро нигоx дорад (моддаи 388).
 
Моддаи 258. Давомнокии мeҳлати ба даст овардан
  1. Шахс – шаҳрванд ё шахси ҳуқуқӣ, ки молики ашё намебошад, вале софдилона, кушоду озод ва ба таври давомдор ба мисли молу мулки худ молу мулки ғайриманқулро дар тeли понздаҳ сол соҳибӣ кардааст ё дигар молу мулкро дар  тeли  панx  сол нигоҳ доштааст, ба ин ашё ҳуқуқи моликӣ пайдо мекунад.  (Давомнокии мeҳлати ба даст овардан).
Ҳуқуқи моликӣ ба ашёи ғайриманқул ё дигар ашёе,  ки   бояд ба  қайди  давлатӣ  гирифта шавад, аз лаҳзаи чунин бақайдгузорӣ аз xониби шахсе, ки ин молу мулкро ба  ҳукми  давомнокии ба даст овардан соҳиб шудааст, ба миён меояд.
  1. То пайдо кардани ҳуқуқи моликӣ ба молу мулки бо ҳукми давомнокии мeҳлат бадастовардашуда шахсе, ки молу мулкро чун моликияти шахсӣ дар ихтиёр дошт, ҳуқуқ   дорад, моликияти марбутаашро аз шахси сеюм, ки соҳиби молу мулк намебошанд,   инчунин ба ин молу мулк ба ҳукми дигар асосҳои пешбининамудаи қонун ё шартнома ҳуқуқ надоранд, ҳифз намояд.
  2. Шахсе, ки бо мурури соњибиаш ҳавола мекунад, метавонад ба мeҳлати соњибии худ тамоми мeҳлати соњибии шахсеро, ки e вориси ҳуқуқии он мебошад, низ ҳамроҳ кунад.
  3. Xараёни мeҳлати давомнокии ба даст овардан нисбат ба молу мулки дар назди шахси қарордошта, ки мутобиқи моддаҳои 322 ва 326 ҳамин Кодекс онҳоро аз соњибии e талаб карда гирифтанашон мумкин буд, аз лаҳзаи на барвақттар аз гузашти мeҳлати даъво мутобиқи талаботи дахлдор оғоз меёбад.
 
БОБИ  13
ҚАТЪИ ҲУҚУҚИ МОЛИКИЯТ
 
Моддаи 259. Асосҳо барои қатъи ҳуқуқи моликият
  1. Ҳуқуқи моликият ҳангоми аз xониби соњибмулк ба шахси дигар додани молу мулк, рад кардани  ҳуқуқи  моликият аз xониби молик, нобуд  ё вайрон  шудани молу мулк ва аз даст додани ҳуқуқи моликият ба молу мулк ва дигар ҳолатҳои пешбининамудаи санади қонунӣ қатъ мегардад.
  2. Маҷбуран гирифтани молу мулки молик ба ғайр аз ҳолатҳои зайл манъ аст:
а) аз ҳисоби молу мулк ситонидани пардохт мутобиқи eҳдадориҳои молик;
б) маҷбуран гирифтани молумулке, ки дар асоси санади  қонунгузорї ба шахси мазкур тааллуқ надорад;
в) реквизитсия;
г) мусодира;
д) гирифтани молу мулки ғайриманқул вобаста ба кашида гирифтани қитъаи замин;
е) харидории сарватҳои фарҳангӣ ё  таърихии бесарусомон нигоҳдошташаванда;
ж) дар дигар ҳолатҳои пешбининамудаи ҳамин Кодекс.
  1. Тибқи ҳолатҳо, шарт ва тартиби пешбининамудаи санади қонунӣ оид ба хусусигардонӣ, молу мулке, ки таҳти моликияти давлатӣ мебошанд, ба моликияти хусусии шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ дода мешаванд.
  2. Дар ҳолати қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар хусуси ба моликияти давлатӣ гардонидани молу мулки хусусии шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ (милликунонӣ) зиёни расида мутобиқи тартиби муқаррарнамудаи қонунҳо пардохта мешавад.
 
Моддаи 260. Даст кашидан аз ҳуқуқи моликият
Шаҳрванд ё шахси ҳуқуқӣ аз ҳуқуқи соҳибӣ намудани молу мулки худ бо эълон кардани ин ё бо амали  дигар, ки аз ошкоро барканор гардидани e аз соҳибӣ, истифода ва ихтиёрдории молу мулк бидуни нияти нигоҳ доштани ягон ҳуқуқ ба молу мулк гувоҳӣ медиҳад, метавонад даст кашад.
Даст кашидан аз моликӣ то лаҳзаи ба ин молу мулк ҳуқуқдор гаштани шахси дахлдор боиси қатъи ҳуқуқу eҳдадориҳои молик нисбат ба молу мулки дахлдор намегардад.
 
Моддаи 261. Аз ҳисоби молу мулк ситонидани қарзи молик
  1. Қарзи молик, агар дар қонун ва шартнома тартиби дигар пешбинӣ нашуда бошад, дар асоси қарори суд аз молу мулки e рeёнида мешавад.
  2. Ҳуқуқи молике, ки қарзаш аз молу мулки e рeёнида мешавад, аз лаҳзаи ба ин молу мулк ҳуқуқдор гаштани шахси дигар, барҳам мехeрад.
 
Моддаи 262. Қатъи ҳуқуқи моликии шахс ба молу мулке, ки аз они e буда наметавонад
  1. Агар дар асосҳои иxозатдодаи қонун шахс соҳиби молу мулке шуда бошад, ки аз рeи қонун аз они e буда наметавонад, ин молу мулк дар давоми як соли ҳуқуқдор гаштани e ба молу мулк, агар қонун мeҳлати дигареро муқаррар накарда бошад, бояд аз он даст кашад.
  2. Агар молик дар мўњлати муайяннамудаи қисми 1 њамин модда аз молу мулк даст кашад, он бо назардошти хусусият ва таъиноташ бо қарори суд, ки мутобиқи аризаи дахлдори мақоми давлатӣ бароварда шудааст, бояд ба таври маҷбурї фурeхта, маблағи он ба молик дода шавад ё молу мулк ба моликияти давлат гузаронида арзиши муайяннамудаи суд ба молики аввал пардохта шавад. Дар ин сурат хароxоти вобаста ба гирифтани молу мулк рeёнида мешавад.
  3. Агар таҳти моликияти шаҳрванд ё шахси юридикӣ дар асоси иxозати қонун молу мулке қарор гирад, ки барои хариданаш иxозати махсус зарур аст, вале барои додани он ба молик рад шудааст, ин молу мулк мутобиқи тартиби барои молу мулк муқарраршуда, ки наметавонад ба молики мазкур тааллуқ дошта бошад, аз ў гирифта мешавад.
 
Моддаи 263. Қатъи ҳуқуқи моликӣ ба молу мулки ғайриманқул бинобар гирифтани замин ва  дигар захираҳои табиӣ
  1. Ҳуқуқи моликӣ ба молу мулки ғайриманқул вобаста ба қарори мақоми давлатӣ, ки мақсади бевосита гирифтани молу мулкро аз молик надорад, аз Ҷумла қарори гирифтани замин, ки дар он хонаи молик, дигар иморату иншоот ва дарахтзор воқеъ аст, танҳо тибқи ҳолати тартиби муқаррарнамудаи санади қонунӣ қатъ гардида, ба молик молу мулки баробарарзиш дода, дигар хароxоти  e xуброн карда ё тамоми зиёне ки вобаста ба қатъи ҳуқуқи моликиаш ба e расидааст пурра баргардонида мешавад.
  2. Ҳангоми норозӣ будани молик аз қароре, ки боиси қатъи ҳуқуқи моликиаш мегардад, он то замони бо тартиби судӣ яктарафа шудани бахс татбиқ карда намешавад. Ҳангоми баррасии баҳс инчунин ҳамаи масъалаҳои пардохтани товони зиёни  расонидашуда ба молик ҳаллу фасл мегарданд.
  3. Қоидаҳои моддаи мазкур мувофиқан ҳангоми қатъи ҳуқуққи моликӣ ба молу мулки ғайриманқул вобаста ба ҳалу фасли қарори мақоми давлатӣ дар мавриди гирифтани қитъаи кeҳӣ, қитъаҳои акваторӣ ва дигар қитъаҳо, ки дар он молу мулк воқеъ аст, татбиқ мегардад.
 
Моддаи 264. Харидории сарватҳои фарҳангии бенизом нигоҳбонишуда
Агар молики сарватҳои фарҳангие, ки мутобиқи қонунҳо ба Ҷумлаи сарватҳои хеле пурарзиш ва аз тарафи қонун ҳифзшуда дохил гардидаанд ин сарватҳоро бенизом нигоҳбонӣ  кунад ва аз ин ба онҳо ҳавфи беаҳамият шудан таҳдид намояд, чунин сарватҳоро давлат тибқи қарори суд метавонад аз e харида гирад ё дар савдои оммавӣ ба фурeш монад.
Ҳангоми харида гирифтани сарватҳои фарҳангӣ ба молик арзиши  он ба андозаи муқаррарнамудаи созишномаи тарафҳо ва  дар сурати баҳс ба андозаи муайяннамудаи суд пардохта  мешавад. Ҳангоми фурeш аз тариқи савдои оммавӣ ба фурeш рафтани онҳо ба молик ба xуз хароxоти савдои оммавӣ тамоми маблағи боқимонда пардохта мешавад.
 
Моддаи 265. Нархгузории молу мулк ҳангоми қатъи ҳуқуқи моликӣ
Ҳангоми қатъи ҳуқуқи моликӣ молу мулк бо назардошти арзиши бозории он нархгузорӣ мешавад.
 
Моддаи 266. Реквизитсия 
  1. Дар ҳолатҳои офати табиӣ, садама, касалиҳои сироятӣ (эпидемия), муромурии ҳайвонот (эпизоотия) ва дигар ҳолатҳои мустасно фавқулода молу мулк тибқи қарори мақомоти ваколатдори давлатӣ метавонад аз молик мутобиқи тартиб ва шартҳои муқаррарнамудаи қонун ба манфиати xомеа реквизитсия карда ба e арзиши молу мулк пардохта шавад.
  2. Оиди нархе, ки мутобиқи он ба молик арзиши молу мулки реквизитсияшуда пардохта мешавад, ба суд эътироз кардан мумкин аст.
  3. Шахсе, ки молу мулки e реквизитсия шудааст, ҳақ дорад, баъди қатъи ҳолат, ки вобаста ба он молу мулкаш реквизитсия анxом дода шуда буд, баргардонидани молу мулки осеб надидаашро талаб намояд ва дар ҳолати радди он ба суд муроxиат кунад.
 
Моддаи 267. Мусодира
  1. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун молу мулки моликро мутобиқи қарори суд ҳамчун чораи xазо барои содир намудани гуноҳ ё дигар њуқуқвайронкунї мусодира кардан мумкин аст.
  2. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун, мусодираро тибқи тартиби маъмурӣ анxом додан мумкин аст. Оид ба қарор дар мавриди мусодира, ки тибқи тартиби маъмурӣ қабул шудааст, ба суд эътироз кардан мумкин аст.
 
Моддаи 268. Милликунонӣ
Бо роҳи милликунонӣ аз моликии шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ ба моликияти давлат даровардани молу мулк танҳо дар асоси қонунҳои мутобиқи Конститутсия қабулгардида оид ба милликунонии ин молу мулк ва пардохти арзиши молу мулк ва xуброни  дигар зиёне, ки вобаста ба миллӣ кунондан ба молик ворид гардидааст, иxозат дода мешавад.
 
Моддаи 269. Қатъи ҳуқуқи молу мулк, ки ба молик тааллуқ надорад
Ҳуқуқи молу мулкӣ, ки ба молик тааллуқ надоранд, мутобиқи тартиби муайяннамудаи қисмҳои 1, 2 моддаи 259 ҳамин Кодекс, инчунин бо қарори молик ва бо тартиби муқаррарнамудаи санади қонунӣ, оинномаи шахси ҳуқуқӣ ё шартномаи молик бо соҳиби молу мулк қатъ мегардад.
 
БОБИ 14. МОЛИКИЯТИ ШАҲРВАНДОН (хориҷ карда шуд бо ҚҶТ аз 12. 05. 2007с,  № 247).
 
Моддаи 270. Муқаррароти умумӣ оид ба моликияти шаҳрвандон
Моддаи 271. Объектҳои ҳуқуқи моликият
Моддаи 272. Моликияти хоxагии  меҳнатӣ
Моддаи 273. Моликияти деҳқонӣ ва хоxагии ёрирасон
 
БОБИ  15. МОЛИКИЯТИ  КОЛЛЕКТИВӣ  (хориҷ карда шуд бо ҚҶТ аз 12. 05. 2007с,  № 247).
(моликияти шахси ҳуқуқӣ)
 
Моддаи 274. Муқаррароти умумӣ оид ба моликияти коллективӣ (шахси ҳуқуқӣ)
Моддаи 275. Моликияти корхонаҳои  коллективӣ
Моддаи 276. Моликияти корхонаи иxоравӣ
Моддаи 277. Моликияти кооператив
Моддаи 278. Моликияти xамъият ва ширкати хоxагидорӣ
Моддаи 279.  Моликияти xамъияти саҳҳомӣ
Моддаи 280.  Моликияти ассотсиатсия ва хоxагидорӣ (иттиҳодияҳо)
Моддаи 281. Моликияти ташкилотҳои xамъиятӣ ва фондҳо
Моддаи 282. Моликияти маҳалла
Моддаи 283. Моликияти ташкилотҳои динӣ
 
БОБИ 16. МОЛИКИЯТИ ДАВЛАТ ВА ВОЊИДЊОИ МАРЗИЮ  МАЪМУРЇ (хориҷ карда шуд бо  ҚҶТ аз 12. 05. 2007с, № 247).
 
  1. Моликияти Ҷумҳурии Тоҷикистон
 
Моддаи 284.  Муқаррароти умумӣ оид ба моликияти давлатӣ
Моддаи 285. Объектҳои моликияти Ҷумҳурии Тоҷикистон
Моддаи 286. Моликияти корхонаи давлатӣ
Моддаи 287. Моликияти аъзои коллективи меҳнатии корхонаи давлатӣ
Моддаи 288. Молу мулки муассисаҳои  давлатӣ
Моддаи 289. Моликият ба замин ва дигар захираҳои табиӣ
 
  1. Моликияти Вилояти Мухтори Кeҳистони Бадахшон ва воҳидҳои марзию маъмурӣ
 
Моддаи 290. Моликияти Вилояти Мухтори Кeҳистони Бадахшон
Моддаи 291. Моликияти воҳидҳои марзию маъмурӣ
 
БОБИ 17
МОЛИКИЯТИ УМУМӣ ВА НАВЪҲОИ  ОН
 
Моддаи 292. Мафҳум ва асосҳои  пайдоиши моликияти умумӣ
  1. Молу мулке, ки таҳти моликияти ду ё якчанд шахс қарор дорад, ҳуқуқи моликияти умумии онҳо мебошад.
  2. Молу мулк метавонад бо муайян намудани саҳми ҳар яке аз молик ба ҳуқуқи моликият (моликияти ҳиссагӣ) ё бидуни муайян намудани чунин саҳм (моликияти якxоя) таҳти моликияти умумӣ қарор гирад.
  3. Моликияти умумӣ ба молу мулк ҳиссагӣ мебошад, ба истиснои ҳолатҳое, ки қонун ба ин молу мулк ташкил намудани моликияти умумиро иxозат медиҳад.
  4. Молу мулк дар сурати моликияти ду ё чанд шахс шудани он бидуни тағйир додани таъинот тақсим кардани он имконнопазир аст (чизи тақсимнашаванда) ё аз рeи қонун онро тақсим кардан мумкин намебошад, умумӣ мегардад.
Молу мулки тақсимшаванда дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ё шартнома моликияти умумӣ мешавад.
  1. Мутобиқи созишномаи иштирокчиёни моликияти якxоя, дар сурати ба мувофиқа нарасидан бошад, бо қарори суд доир ба молу мулки умумӣ моликияти ҳиссагӣ доштани ин шахсан муқаррар кардан  мумкин  аст.
 
Моддаи 293. Муайян намудани ҳисса дар  ҳуқуқи моликияти ҳиссагӣ
  1. Агар андозаи ҳиссаи иштирокчиёни моликияти саҳмӣ дар асоси қонун муқаррар ва бо созишномаи ҳамаи иштирокчиёни он муайян нашуда бошад, ҳисса баробар ҳисобида мешавад.
  2. Бо созишномаи байни ҳамаи иштирокчиёни моликияти ҳиссагӣ тартиби муқаррар кардан ва тағйир додани ҳиссаи ҳар кадоми онҳо дар ташкил, харидорӣ ва афзун гардонидани молу мулки умумӣ муайян кардан мумкин аст.
  3. Иштирокчии моликияти ҳиссагӣ, ки аз ҳисоби худ, бо риояи тартиби муқарраргардидаи истифодаи моликияти умумӣ онро ба таври xудонашаванда беҳбуд бахшидааст, ба андозаи дахлдор зиёд кардани ҳиссаи худ ҳақ дорад.
Беҳбуди xудошавандаи молу мулки умумӣ, агар дар созишномаи  иштирокчиёни моликияти ҳиссагӣ тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ба моликияти иштирокчие мегузарад, ки ин  беҳбудиро анxом додааст.
 
Моддаи 294. Ихтиёрдории молу мулке, ки таҳти моликияти ҳиссагӣ қарор дорад
  1. Ихтиёрдории молу мулки таҳти моликияти ҳиссагӣ қарордошта мутобиқи шартномаи байни ҳамаи иштирокчиёни он ба амал бароварда мешавад.
  2. Иштирокчии моликияти ҳиссагӣ ҳақ дорад, мутобиқи салоҳдиди худ ҳиссаи худро фурeшад, тeҳфа намояд, васият кунад, ҳиссаи худро ба гарав монад ё бо риояи қоидаҳои бамузд, ки моддаи 298 ҳамин Кодекс пешбинӣ намудааст, бегона кунад, ё бо тарзи дигар  муносибат намояд.
 
Моддаи 295. Соҳибӣ ва истифода кардани молу мулке, ки таҳти моликияти ҳиссагӣ қарор дорад
  1. Молу мулке, ки таҳти моликияти ҳиссагӣ қарор дорад, тибқи созиши ҳамаи иштирокчиён ва дар сурати муяссар нагардидани созиш бо тартиби муайяннамудаи суд соҳибӣ ва истифода карда мешавад.
  2. Иштирокчии моликияти ҳиссагӣ ҳақ дорад, аз қисми молу мулки умумӣ ба андозаи ҳиссааш барои соҳибӣ ва истифода ба ихтиёраш вогузошта шудан ва дар ҳолати имконнопазирии он аз дигар иштирокчиён, ки ҳиссаи марбутаашро соҳибӣ ва истифода мебаранд, xубронпулии дахлдорро талаб намояд.
 
Моддаи 296. Самара, маҳсулот ва даромади истифодаи молу мулки  моликияти ҳиссагии бадастомада
Самара, маҳсулот ва даромад аз истифодаи молу мулки моликияти ҳиссагӣ ба таркиби молу мулки умумӣ дохил  мешаванд. Тақсимоти баъдии самара, маҳсулот ва даромад байни  иштирокчиёни моликияти ҳиссагӣ, агар созишномаи байни онҳо тартиби дигареро пешбинӣ накарда бошад, баробар ба андозаи  саҳм сурат мегирад.
 
Моддаи 297. Хароxоти нигаҳдошти молу мулки таҳти моликияти ҳиссагӣ қарордошта
  1. Ҳар як иштирокчии моликияти ҳиссагӣ вазифадор аст ба андозаи ҳиссаи худ дар пардохти андоз, боxу хироx ва дигар пардохтҳо оид ба молу мулки умумӣ, инчунин оид ба хароxоти нигаҳдошт ва муҳофизати онҳо, агар дар қонун ё шартномаҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, иштирок намояд.
  2. Хароxоте, ки зарурӣ намебошанд ва аз xониби яке аз иштирокчиён бидуни ризоияти дигарон масраф шудааст, ба ҳисоби худи e вогузошта мешавад. Баҳсҳое, ки зимни он ба миён  меоянд, бо тартиби судӣ ҳал карда мешаванд.
 
Моддаи 298. Ҳуқуқи афзалиятноки хариди ҳисса дар  доираи ҳуқуқи моликияти умумӣ
  1. Ҳангоми фурeши ҳиссагӣ дар доираи ҳуқуқи моликияти умумӣ ба шахси ғайр иштирокчиёни боқимондаи моликияти ҳиссагӣ барои харидани ҳиссаи фурeш мутобиқи нархе, ки он фурeхта мешавад ва дигар шартҳои баробар, ба ғайр аз фурeш дар савдои оммавӣ, ҳуқуқи афзалиятнок доранд.
Савдои оммавӣ барои фурeши ҳисса дар доираи ҳуқуқи моликияти умумӣ, ҳангоми розӣ набудани ҳамаи иштирокчиёни моликияти ҳиссагӣ метавонад дар ҳолатҳои  пешбининамудаи қисми 2, моддаи 303 ҳамин Кодекс ва дигар ҳолатҳои пешбининамудаи Қонун доир карда шавад.
  1. Фурeшандаи ҳисса вазифадор аст, дигар иштирокчиёни моликияти ҳиссагиро аз нияти худ, ки ҳиссаашро ба шахси ғайр фурeхтанист, хатти огоҳ сохта, нарх ва дигар шартҳои фурeшро ишора намояд. Агар дигар иштирокчиёни моликияти ҳиссагӣ аз харидорӣ даст кашанд ё ҳиссаи  фурeхташавандаро дар доираи моликият ба молу мулки ғайриманқул дар давоми як моҳ ва дар муносибат бо дигар молу мулк  дар давоми  даҳ рeз аз лаҳзаи огоҳӣ ба даст наоранд, фурeшанда ҳақ  дорад, ҳиссаи худро ба ҳар  кадом шахсе фурeшад.
  2. Ҳангоми фурeши ҳисса бо вайрон кардани ҳуқуқи афзалиятнок ҳар кадом иштирокчии моликияти ҳиссагӣ ҳақ дорад, дар давоми се моҳ ба суд дар мавриди ба e гузаронидани ҳуқуқ ва eҳдадориҳои харидор талабот арз намояд.
4.Қоидањои моддаи мазкур, инчунин њангоми ба каси дигар додани њисса аз рўи  шартномаи
мубодила низ татбиқ мегардад.
 
Моддаи 299. Лаҳзаи гузаштани ҳиссаи ҳуқуқи моликияти умумӣ ба шахсе, ки онро тибқи шартнома харидааст
Агар дар  шартномаи байни тарафҳо тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, ҳиссаи ҳуқуқи моликияти умумӣ тибқи шартнома аз лаҳзаи бастани шартнома ба харидор мегузарад.
Лаҳзаи гузариши ҳиссаи ҳуқуқи моликияти умумӣ тибқи шартнома, ки бояд ба қайди давлатӣ гирифта шавад, мутобиқи қисми 2, моддаи 247 ҳамин Кодекс муайян карда мешавад.
 
Моддаи 300. Тақсими молу мулки моликияти ҳиссагӣ ва аз он xудо намудани ҳисса
  1. Молу мулке, ки таҳти моликияти ҳиссагӣ қарор дорад, мутобиқи шартнома байни иштирокчиёни он тақсим шуданаш мумкин аст.
  2. Иштирокчии моликияти ҳиссагӣ ҳақ дорад аз молу мулки умумӣ xудо кардани ҳиссаи худро талаб намояд.
  3. Ҳангоми ба мувофиқа наомадани иштирокчиёни моликияти ҳиссагӣ оид ба усул ва шартҳои тақсими молу мулки умумӣ ё xудо кардани ҳиссаи яке аз онҳо иштирокчии молу мулки ҳиссагӣ ҳақ дорад дар шакли асл (натура) xудо кардани ҳиссаи худро аз тариқи суд талаб намояд.
Агар дар шакли асл (натура) xудо кардани ҳиссаро қонун иxозат надиҳад ё аз сабаби расидани зиёни воқеии беандоза ба молу мулк  имконнопазир бошад, молики xудошаванда  ҳақ дорад, ки арзиши ҳиссаи e аз xониби дигар  иштирокчиёни моликияти ҳиссагӣ  пардохта шавад.
  1. Фарқи арзиши молу мулке, ки дар шакли асл (натура) дар асоси ҳамин модда ба иштирокчии моликияти ҳиссагӣ ба ивази  ҳиссаи e дар доираи ҳуқуқи моликияти ҳиссагӣ дода мешавад, бояд бо маблағи муайян пушонида ё бо роҳи дигар xуброн карда шавад.
Xубронпулӣ ба иштирокчии моликияти ҳиссагӣ ба ивази xудо кардани ҳисса дар шакли асл (натура) аз  xониби дигар моликон бо додани розигии e дода мешавад. Дар ҳолате ки ҳиссаи молик ночиз буда, онро ба таври воқеӣ дар асл xудо кардан имконнопазир  аст, барои истифодаи молу мулки умумӣ дорои манфиати назаррас намебошад, суд метавонад бидуни розигии ин молик низ дигар  иштирокчиёни моликияти ҳиссагиро   вазифадор намояд, ки ҳаққи eро xуброн кунанд.
  1. Молик баъди гирифтани xубронпулӣ мутобиқи ҳамин модда ҳуқуқи худро ба ҳиссаи моликияти умумӣ гум мекунад.
 
Моддаи 301. Соњибї, истифода ва ихтиёрдории молу мулке, ки таҳти моликияти якxоя қарор  дорад
  1. Иштирокчиёни моликияти якxоя, агар дар шартномаи байни онҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, молу мулки умумиро аҳлона соҳибӣ ва истифода мекунанд.
  2. Молу мулки таҳти моликияти якxоя қарордошта бо розигии ҳамаи иштирокчиён, сарфи назар аз он ки кадоме аз иштирокчиён оиди ихтиёрдории молу мулк аҳдҳо анxом додааст, ихтиёрдорӣ карда мешавад.
  3. Ҳар як иштирокчии молу мулки якxоя ҳақ дорад оид ба ихтиёрдории молу мулки умумӣ, агар дар шартномаи ҳамаи иштирокчиён тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад,  аҳдҳоро анxом диҳад. Аҳди ихтиёрдорӣ кардани молу мулки умумӣ, ки яке аз иштирокчиёни моликияти якxоя анxом додааст, метавонад бо талаби иштирокчиёни дигар бинобар ваколати зарурӣ надоштани иштирокчие, ки аҳдҳоро анxом додааст, танҳо дар  сурати исбот гардидани он, ки тарафи  дигари аҳд медонист ё бояд пешакӣ аз  ин  огоҳ мебуд, ғайриқонунӣ ҳисобида  шавад (моддаи 199).
  4. Қисмҳои 1-3 ҳамин модда ҳангоме татбиқ мегарданд, ки агар Кодекси мазкур ва дигар қонунҳо барои навъҳои алоҳидаи моликияти якxоя тартиби дигаре муқаррар накарда бошанд.
 
Моддаи 302. Тақсими молу мулки  моликияти якxоя ва аз он xудо  намудани ҳисса
  1. Молу мулки умумиро байни иштирокчиёни моликияти якxоя тақсим кардан, инчунин аз он xудо кардани ҳиссаи яке аз онҳо бо шарте мумкин аст, ки пешакӣ ҳиссаи ҳар як иштирокчӣ  дар ҳуқуқ ба молу мулки умумӣ муайян карда шавад.
  2. Ҳангоми тақсими молу мулки умумӣ ва аз он xудо кардани ҳисса, агар бо қонун ё шартномаи тарафҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ҳиссаи онҳо баробар дониста мешавад.
  3. Асос ва тартиби тақсими молу мулки умумӣ ва аз он xудо кардани ҳисса мутобиқи  қоидаҳои муайяннамудаи моддаи 300  ҳамин Кодекс муқаррар мегардад, зеро барои намудҳои алоҳидаи  моликияти умумӣ Кодекси мазкур, дигар қонунҳо тартиби дигаре пешбинӣ накардаанд ва он  аз моҳияти муносибати  иштирокчиёни моликияти умумӣ барнамеояд.
 
Моддаи 303. Аз ҳиссаи саҳм дар молу мулки умумӣ нигаронидани рeёниш
  1. Кредитори иштирокчии моликияти ҳиссагӣ ё умумӣ ҳангоми нокифоя будани дигар молу мулки он ҳақ дорад оиди xудо кардани ҳиссаи қарздор аз молу мулки умумӣ барои нигаронидани рeёниш аз он, талабот пешниҳод кунад.
  2. Агар дар чунин ҳолатҳо xудо кардани ҳисса дар шакли асл (натура) ғайриимкон бошад ё аъзоёни дигари моликияти ҳиссагӣ ё умумӣ ба он эътироз кунанд, кредитор ҳақ дорад аз қарздор талаб намояд, ки ҳиссаи худро ба дигар иштирокчиёни моликияти умумӣ бо нархи баробар ба арзиши бозории ин саҳм фурeшад ва маблағи аз фурeш бадастомадаро барои адои қарз супорад.
Дар  сурати аз харидани саҳми қарздор рад намудани аъзоёни  дигари моликияти умумӣ кредитор ҳақ дорад тибқи тартиби судӣ талаб намояд, ки ба саҳми кредитор дар   моликияти умумӣ рeёниш нигаронида шавад.
 
Моддаи 304. Моликияти умумии якxояи зану шавҳар (ҳамсарон)
  1. Молу мулке, ки зану шавҳар дар давоми ҳамзистӣ xамъ овардаанд, агар қонун ё шартномаи байни онҳо тартиби дигари низоми ин молу мулкро муайян накарда бошад, моликияти умумии якxояи онҳо ба ҳисоб меравад.
  2. Молу мулке, ки қабл аз никоҳ ба ҳар кадоме аз онҳо тааллуқ дошт, инчунин молу мулке, ки яке аз онҳо ҳангоми никоҳ чун тeҳфа ё чун мерос гирифтааст, моликияти шахсии e ба шумор меравад.
Молу мулки истифодаи шахсӣ (либос, пойафзол ва ғайра), ба  ғайр аз xавоҳирот ва дигар асбобу анxоми зебу зинат, ҳарчанд дар давраи заношeӣ аз ҳисоби маблағи умумии онҳо харидорӣ шудаанд, моликияти он ҳамсаре ба ҳисоб меравад, ки онро истифода бурдааст.
Молу мулки ҳар як ҳамсар, агар муайян карда шавад, ки дар  давоми  ҳамсарӣ аз ҳисоби молу мулки умумии онҳо ё молу мулки шахсии ҳамсари дигар маблағузорӣ  шудааст, ки арзиши онро хеле баланд кардааст (таъмири асосӣ, азнавсозӣ, азнавтаxҳизонӣ ва ғайра), моликияти   умумии якxояи онҳо эътироф карда шавад. Агар дар шартномаи байни зану шавҳар тартиби дигаре пешбинӣ гардида бошад, ин қоида татбиқ намегардад.
  1. Мутобиқи eҳдадориҳои яке аз ҳамсарон ба молу мулке, ки дар моликияти e мебошад, инчунин ба саҳми e дар молу мулки умумии зану шавҳар, ки ҳангоми тақсим аз они e шуданаш мумкин аст, рeёниш нигаронида мешавад.
  2. Тартиби муайян намудани саҳми ҳамсарон дар молу мулки умумӣ ҳангоми тақсими он ва тартиби чунин тақсимотро Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар қонунҳо муқаррар менамоянд.
 
Моддаи 305. Моликияти хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ)
  1. Молу мулки хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) дар доираи ҳуқуқи моликияти якxояи аъзоёни он мебошад, агар тибқи қонун ё шартномаи байни онҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад.
  2. Ниҳолзори қитъаи замин, иморатҳои хоxагӣ ва дигар иморат, иншоотҳои мелиоративӣ ва дигар иншоотҳо, ҳайвоноти маҳсулдиҳанда ва корӣ, парранда, техникаи кишоварзӣ ва дигар техникаю таxҳизот, воситаҳои нақлиёт, асбобу анxом ва дигар молу мулк, ки аз маблағи умумии аъзоёни он ба даст оварда шудааст, таҳти моликияти якxояи аъзоёни хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) ба ҳисоб мераванд.
  3. Самара, маҳсулот ва даромаде, ки дар натиxаи фаъолияти хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) ба даст омадааст, молу мулки умумии аъзоёни хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) буда, мутобиқи созишномаи байни онҳо истифода мегардад.
 
Моддаи  306. Тақсими молу мулки хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ)
  1. Ҳангоми қатъи фаъолияти хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) вобаста ба хориx шудани ҳама аъзоёни он ё бо асосҳои дигар молу мулки умумӣ бояд тибқи тартиби пешбининамудаи моддаҳои 300 ва 302 ҳамин Кодекс тақсим карда шавад.
  2. Воситаҳои истеҳсолот, ки марбути хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) аст, ҳангоми аз хоxагӣ хориx шудани яке аз узви он тақсим карда намешавад.
Шахсе, ки аз хоxагӣ баромадааст, барои гирифтани xубронпулии баробар ба саҳми e дар моликияти умумӣ ба ин молу мулк ҳуқуқ дорад.
  1. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қисмҳои 1 ва 2 ҳамин модда, агар мутобиқи созишномаи байни онҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, саҳми аъзоёни хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) дар ҳуқуқи моликияти якxояи молу мулки чунин хоxагӣ баробар ҳисобида мешавад.
 
Моддаи 307. Низоми ҳуқуқии молу мулк ҳангоми азнавташкилкунии хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) ва ширкати хоxагидорӣ  ё кооперативӣ
  1. Аъзоёни хоxагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ) дар заминаи молу мулки хоxагӣ метавонанд ширкати хоxагидорӣ ё кооператив таъсис диҳанд. Чунин хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) азнавташкилшуда чун шахси ҳуқуқӣ ба молу мулке, ки онро ҳамчун саҳм ва дигар пардохт аъзоёни хоxагиҳои деҳқонӣ додааст, инчунин молу мулке, ки дар натиxаи фаъолияти он ва дар асосҳои дигаре, ки хилофи қонун намебошанд, ба даст оварда шудааст, дар ҳуқуқи моликяти он мебошад.
  2. Андозаи саҳми аъзои хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ), ки иштирокчии ширкати хоxагидорӣ ё узви кооператив мебошанд, бо назардошти саҳми онҳо дар доираи ҳуқуқи моликияти умумӣ ба молу мулки хоxагии деҳқонӣ (фермерӣ) тибқи тартиби пешбининамудаи қисми 3 моддаи 306 ҳамин Кодекс муқаррар карда мешавад.
 
БОБИ 18
ҲУҚУҚИ  МАҲДУДИ  МОЛУ  МУЛК
 
  • 1. Ҳуқуқи пешбурди хоxагидорӣ
 
Моддаи 308. Ҳуқуқи пешбурди хоxагидорӣ
Корхонаи воњиди давлатии ҷумњуриявї ё коммуналї, ки ба он молу мулк ба њуқуқи пешбурди
хоҷагидорї тааллуқ дорад, ин молу мулкро дар доираи муайяннамудаи Кодекси мазкур соњибї,
истифода ва ихтиёрдорї менамояд.
 
Моддаи 309. Объекти ҳуқуқи пешбурди хоxагидорӣ
Объекти ҳуқуқи пешбурди хоxагидорӣ, агар қонунҳо тартиби дигареро пешбинӣ накарда бошанд, ҳама гуна  молу мулк буда метавонад.
 
Моддаи 310. Ба  даст овардан  ва қатъи ҳуқуқи пешбурди хоxагидорӣ
  1. Ҳуқуқи пешбурди хоxагидорӣ ба молу мулке, ки моликаш дар мавриди ба ихтиёри корхонаи қаблан таъсисёфтаи давлатӣ додани он қарор қабул кардааст, агар дар қонунҳо ё қарори молик тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, аз xониби ин корхона, аз лаҳзаи ба баланси мустақимаш гузаронидани молу мулк пайдо мешавад.
  2. Самара, махсулот ва даромад аз истифодаи молу мулк, ки корхона мутобиқи шартнома ё дар асосҳои дигар ба даст овардааст, мувофиқи тартиби муқаррарнамудаи қонунҳо барои ба даст овардани ҳуқуқи моликият ба хоxагидории корхона дохил мешавад.
  3. Ҳуқуқи пешбурди хоxагидорӣ ба молу мулк бо асос ва тартиби пешбининамудаи қонунҳо барои қатъи ҳуқуқи моликият, инчунин дар ҳолати қонунан мусодира намудани молу мулкии корхона бо қарори молик қатъ мегардад.
 
Моддаи 311. Ҳуқуқи молик нисбати молу мулки таҳти пешбурди хоxагидорӣ қарор дошта
  1. Молики молу мулки таҳти пешбурди хоxагидорӣ қарордошта, мутобиқи қонун масъалаҳои таъсиси корхона, муайян намудани мақсаду мароми фаъолияти он, азнавташкилкунӣ ва барҳам додани онро ҳал намуда, роҳбари корхонаро таъин менамояд, мутобиқи мақсад истифода ва ҳифз шудани молу мулки марбути корхонаро таҳти назорат мегирад.
  2. Молик ба гирифтани як қисми фоида аз истифодаи молу мулки таҳти пешбурди хоxагидории корхона қарордошта ҳуқуқ дорад.
 
Моддаи 312. Шартҳои амали гардонидани ҳуқуқҳои молу мулки корхонаи  воњиди давлатӣ
  1. Корхонаи воњиди давлатӣ, ки дар асоси ҳуқуқи хоxагидорӣ фаъолият мекунад, ҳақ  надорад бидуни розигии молик ё мақоми давлатии  аз xониби он ваколатдоршуда шаклҳои зерини фаъолияти соҳибкориро анxом диҳад:
а) биною иншоот, таxҳизот ва дигар фондҳои асосии корхонаро фурeшад ё ба ихтиёри дигар ашхос супорад, иваз намояд, ба иxораи дарозмуддат (беш аз се сол), муваққатан ба истифодаи бепул  диҳад. Њукумати Ҷумњурии Тоҷикистон метавонад рўйхати биною иншоот, таҷхизот ва дигар фондњои асосии корхонањои воњиди давлатиро, ки иҷораашон новобаста аз мўњлати иҷора  дар мувофиқа бо мақомоти  ваколатдори давлатї  амалї  мегардад, муайян намояд;
б) филиалҳо ва корхонаҳои фаръӣ созад, якxоя бо соҳибкорони хусусӣ корхонаҳо ва истеҳсолоти муштарак таъсис  диҳад, сармояи истеҳсолӣ ва пулии худро  дар онњо гузорад;
в) ба соҳибкорони хусусӣ қарз диҳад, ки фоизи он аз андозаи фоизи кредити тасдиқнамудаи Бонки миллии Тоҷикистон поинтар бошад.
  1. Корхонаи воњиди давлатӣ, агар дар қонунҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, метавонад мустақилона молу мулки манқули дар асоси ҳуқуқи хоxагидорӣ ба он вобаста шударо ихтиёрдорӣ кунад.
 
  • 2. Ҳуқуқи идораи оперативӣ
 
Моддаи 313. Ҳуқуқи идораи оперативӣ
  1. Корхонаи махсуси (казонии) давлатӣ, инчунин муассиса ба молу мулки дар ихтиёраш гузошташуда дар доираи муайяннамудаи қонун, мутобиқи мақсади фаъолияти хеш супоришҳои молик ва таъиноти молу мулк ҳуқуқи соњибї истифода ва ихтиёрдориро доранд.
  2. Молики молу мулке, ки ба ихтиёри корхонаи давлатӣ ё муассиса дода шудааст, ҳақ дорад молу мулки зиёдатӣ, таҳти истифода қарор надошта ва ё мутобиқи мақсад истифоданашударо пас гирад ва мутобиқи салоҳдиди худ истифода барад.
 
Моддаи 314. Ихтиёрдории молу мулки корхонаи махсуси давлатӣ
  1. Корхонаи махсуси давлатӣ танҳо бо розигии молики ин молу мулк ҳақ дорад молу мулкро бегона кунад ё бо молу мулки марбутааш бо усули дигар муносибат кунад.
Корхонаи махсуси давлатӣ махсулоти истеҳсолкардаашро, агар қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ тартиби дигаре пешбинӣ накарда  бошанд, мустақилона мефурeшад.
  1. Тартиби тақсими даромади корхонаи махсуси давлатиро молики молу мулки он муайян мекунад.
 
Моддаи 315. Ихтиёрдории молу мулки муассиса
  1. Муассиса ҳақ надорад молу мулки ба ихтиёраш гузошташуда ё аз ҳисоби маблағи мутобиқи харxномаи (сметаи) барои хариданаш xудокардашударо, фурeшад, ё онро бо усули дигар соҳибӣ намояд.
  2. Агар мутобиқи санади таъсисоти ба муассиса иxозат дода шуда бошад, ки бо фаъолияти даромаднок машғул шавад, дар он сурат даромад ва молу мулки аз ин даромад бадастовардашуда пурра ба ихтиёри муассиса гузашта, дар баланси алоҳида ба ҳисоб гирифта мешавад.
 
Моддаи 316. Ба даст овардан ва қатъ намудани њуқуқи идораи оперативии молу мулк
  1. Њуқуқи идораи оперативии молу мулке, ки соњибмулк онњоро ба корхонаи махсуси (казонии)
давлатї ё муассиса вобаста намудааст, агар дар қонун ё санади дигари меъёрии њуқуқї ё қарори
соњибмулк тартиби дигаре пешбинї нашуда бошад, аз лањзаи ба ин корхона ё муассиса супоридани
он ба миён меояд.
  1. Самара, мањсулот ва даромад аз истифодаи молу мулки тањти идораи оперативї қарордошта,
инчунин молу мулке, ки корхонаи махсуси (казонии) давлатї ё муассиса мувофиқи шартнома ё дигар
асосњо ба даст овардааст, тибқи тартиби муайянкардаи њамин Кодекс ва дигар санадњои меъёрии
њуқуқї оид ба даст овардани моликият ба њуқуқи оперативии идоракунии корхона дохил мешавад.
3.Њуқуқи идораи оперативии молу мулк мутобиқи асос ва тартиби пешбининамудаи њамин Кодекс
ва дигар санадњои меъёрии њуқуқї оид ба қатъ намудани њуқуқи моликият, инчунин дар њолатњои
бо қарори соњибмулк ба таври қонунї пас гирифтани молу мулк аз корхонаи махсуси давлатї ё
муассиса қатъ мегардад.
 
Моддаи 317. Ҳуқуқи  молик  ба пас гирифтан ва азнавтақсимкунии молу мулке, ки ба идораи оперативӣ дода шудааст
Молике, ки молу мулки ба ихтиёри муассиса ё корхонаи махсуси давлатӣ додааст, ҳақ дорад онро пас гирад ё байни дигар шахси ҳуқуқии таъсисдодааш, агар дар санади қонунӣ тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, бо салоҳдиди худ аз нав тақсим кунад.
 
Моддаи 318. Ба молу мулки ба идораи оперативӣ додашуда нигаронидани рeёниш
  1. Рeёниш аз молу мулке, ки таҳти идораи оперативии муассиса ё корхонаи махсуси давлатӣ қарор дорад, дар асоси тартиби умумӣ мутобиқи қонунҳо, агар ҳамин Кодекс ва санади қонунӣ тартиби дигареро пешбинӣ накарда бошанд, анxом дода мешавад.
  2. Агар муассиса аз фаъолияти хоxагӣ даромад ба даст оварда бошад, рeёниш аз молу мулки вобастакардаи молик, ки таҳти идораи оперативӣ қарор дорад, пас аз ситонидани пардохт аз даромаде, ки аз фаъолияти хоxагӣ гирифтааст ва молу мулке, ки аз  ҳисоби даромад ба даст овардааст, анxом дода мешавад.
  3. Муассиса ва корхонаи махсуси давлатӣ мутобиқи eҳдадориҳояшон оиди маблағи дар ихтиёрашон қарордошта xавобгар мебошанд.
Дар сурати нокифоя будани маблағи муассиса ё корхонаи махсуси давлатӣ масъулияти eҳдадориҳо  ба зиммаи молики  муассиса ё корхонаи махсуси давлатӣ гузошта мешавад.
 
Моддаи 319. Нигоҳ доштани ҳуқуқ ба молу мулк ҳангоми ба дигар молик гузаштани корхона ё муассиса
  1. Њангоми чун комплекси молумулкї гузоштани њуқуқи соњибмулкии корхонаи воњиди
давлатии ҷумњуриявї ё коммуналї ба соњибмулкии дигари давлатї ё коммуналї, чунин корхона
њуқуқи пешбурди  хоҷагидориро ба молу мулки худ нигоњ медорад.
  1. Ҳангоми ба дигар шахс гузаштани ҳуқуқи моликият ба муассиса ин муассиса ҳуқуқи идораи оперативиро ба молу мулки худ нигоҳ медорад.
 
  1. Ҳуқуқҳои дигари ашёӣ
 
Моддаи 320. Ҳуқуқҳои  маҳдуди ашёӣ ба соҳибӣ, истифода ва ихтиёрдорӣ  кардани ашё
Ҳуқуқҳои маҳдуди ашёӣ ба соҳибӣ, истифода ва ихтиёрдорӣ кардани ашё, инчунин дар натиxаи eҳдадориҳои шартномавӣ, ба монанди шартномаи кирои ашё, иxора, қарз ва дигар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ба миён меоянд.
 
БОБИ 19
ҲИФЗИ ҲУҚУҚИ МОЛИКИЯТ ВА ДИГАР ҲУҚУҚҲОИ АШЁӣ
 
Моддаи 321. Эътирофи ҳуқуқи моликият
Молик ҳақ дорад эътирофи ҳуқуқи моликияташро талаб намояд.
 
Моддаи 322. Талаб карда гирифтани молу мулк аз ба дастоварандаи ғайриқонунӣ
Молик ҳуқуқ дорад аз ба дастоварандаи  ғайриқонунӣ молу мулкашро талаб карда гирад.
 
Моддаи 323. Талаб карда гирифтани молу мулк аз бадастоварандаи бовиxдон
  1. Агар молу мулки музднок аз шахсе ба даст оварда шуда бошад, ки ҳуқуқи бегона кардани онро надошт ва ба дастдароваранда аз ин огоҳ набуд ва огоҳ буда ҳам наметавонист (бадастоварандаи бовиxдон), ин молу мулкро  молик ё шахсе, ки молик барои соҳибӣ дода гум карда бошад ё аз яки онҳо дуздида шуда бошад ё бо усули дигар, бидуни  ихтиёри онҳо аз тасарруфашон баромада бошад, молик ҳақ дорад онро аз бадастоваранда талаб карда гирад.
  2. Агар молу мулк аз шахсе, ки ба бегона кардани он ҳуқуқ надошт, бе пул гирифта шуда бошад, молик дар ҳама ҳолат ба талаб карда гирифтани молу мулк ҳақ дорад.
  3. Аз бадастдароварандаи бовиxдон талаб карда гирифтани пул, инчунин коғазҳои қиматноки манзурӣ мумкин нест.
 
Моддаи 324. Ҳисоббаробаркунӣ ҳангоми баргардонидани молу мулк аз бадастдароварандаи ғайриқонунӣ
Ҳангоми талаб карда гирифтани молу мулк аз ба дастдароварандаи  ғайриқонунии ғайр молик инчунин ҳақ дорад аз шахсе, ки  медонист ё бояд медонист, ки соҳибии e ғайриқонунӣ мебошад (ба дастдароварандаи бевиxдон) баргардонидан ё xуброни ҳамаи даромадеро, ки  ин шахс ба даст овардааст ё мебоист дар тамоми давраи соҳибиаш ба даст орад, талаб намояд; бадастдароварандаи бовиxдон бошад, тамоми  даромадеро, ки e ба даст овардааст ё мебоист аз лаҳзае, ки e огоҳ гардид ё мебоист аз соҳибияти ғайриқонуниаш ё дар мавриди даъвои молик дар мавриди баргардонидани молу мулк огоҳинома  гирифта буд,  талаб намояд.
Ба дастдароварандаи бовиxдон дар  навбати худ ҳақ дорад аз молик xуброни  хароxоти  заруриашро нисбати  молу мулк аз вақте, ки ба молик пардохтани  даромад аз молу мулк ба ҳисоб рафтааст, талаб намояд.
Ба дастдароварандаи бовиxдон инчунин ҳақ дорад беҳбудиҳои анxомдодаашро, агар xудо карда гирифтан онҳо бидуни ворид намудани зиён ба молу мулк имконпазир бошад, дар ихтиёри худ нигоҳ дорад. Агар чунин тарзи xудо карда гирифтани беҳбудиҳо имконнопазир бошад, соҳиби бовиxдон ҳақ дорад xуброни хароxоти  барои беҳбудӣ масрафшударо, вале на бештар аз арзиши аз нархи зиёдкардашудаи молу мулк талаб намояд.
 
Моддаи 325. Ҳифзи ҳуқуқи молик аз вайронкуниҳое, ки ба маҳрум кардан аз соҳибӣ алоқаманд намебошанд
Молик метавонад рафъи ҳама гуна вайронкуниҳои ҳуқуқашро талаб намояд, ҳарчанд ин вайронкуниҳо ба маҳрум кардан аз ҳуқуқи соҳибӣ алоқаманд намебошанд.
 
Моддаи 326. Ҳифзи ҳуқуқи соҳибе, ки молик  намебошад
Ҳуқуқҳои пешбининамудаи моддаҳои 322-325 ҳамин Кодекс инчунин ба шахсе тааллуқ доранд, ки ҳарчанд молик набошад ҳам, дар асоси соҳибияти умрбоди меросӣ, пешбурди хоxагидорӣ, идораи оперативӣ ё дигар асосҳои пешбининамудаи қонун ё шартнома   молу мулкро соҳибӣ мекунад.
Ин шахс ҳуқуқ дорад молу мулки дар ихтиёраш бударо аз молик низ ҳифз кунад.
 
Моддаи 327. Беэътибории санади мақомоти њокимияти давлатї, мақомоти мањаллии њокимияти
давлатї, мақомоти худидоракунии мањаллї ва шахсони мансабдоре, ки њуқуқи соњибмулк ва дигар
 њуқуқњои ашёиро вайрон мекунанд
  1. Агар дар натиxаи аз xониби мақомоти њокимияти давлатї, мақомоти мањаллии њокимияти давлатї ва мақомоти худидоракунии мањаллї ё шахси мансабдор баровардани санади меъёрӣ ё инфиродї , ки ба қонунҳо мутобиқ нестанд ва  ҳуқуқи молик ва дигар шахсро оид ба соҳибӣ, истифода ва ихтиёрдорӣ кардани  молу мулки марбутаашон вайрон мекунанд, чунин санад тибқи  тартиби судӣ мутобиқи эътирози молик ё шахсе, ки ҳуқуқаш вайрон шудааст, беэътибор дониста мешавад.
  2. Товони зиёне, ки дар натиxаи қабули чунин аснод ба молик расидааст, аз xониби мақомоти њокимияти давлатї, мақомоти мањаллии њокимияти давлатї ва мақомоти худидоракунии мањаллї бояд аз ҳисоби буxети дахлдор пурра пардохта шавад.
 
ФАСЛИ  III
ҲУҚУҚИ EҲДАДОРӣ
 
ЗЕРФАСЛИ 1
МУҚАРРАРОТИ УМУМӣ ОИД БА EҲДАДОРИҲО
 
БОБИ 20
МАФҲУМ, АСОСҲОИ БА МИЁН ОМАДАНИ EҲДАДОРӣ ВА ТАРАФҲОИ EҲДАДОРӣ
 
Моддаи 328. Мафҳуми eҳдадорӣ ва асосҳои ба миён омадани он
  1. Аз рeи eҳдадорӣ як шахс (қарздор) бояд ба фоидаи шахси дигар (кредитор) амали муайянеро анxом диҳад. Масалан, молу мулкашро ба e диҳад, корро иxро кунад, пул супорад ва ғайра ё аз иxрои ягон амал худдорӣ намояд. Кредитор бошад, ҳақ дорад аз қарздор иxрои eҳдадориҳояшро талаб намояд.
  2. Eҳдадорӣ аз шартномаҳо, дар натиxаи расонидани зарар ва дар асосҳои дигари дар санадҳои қонунӣ нишондодашуда, бармеояд.
 
Моддаи 329. Тарафҳои eҳдадорӣ
  1. Дар eҳдадорӣ ба сифати ҳар кадом тарафи он — кредитор ё қарздор — метавонанд як ё ҳамзамон якчанд шахс иштирок намоянд.
Талаботи кредитор ба яке аз ашхосе, ки  дар eҳдадорӣ аз xониби қарздор иштирок мекунад, ба монанди гузашти мeҳлати даъво мутобиқи талаб вобаста ба он шахс беэътибор аст, худ аз худ талаботи e ба шахси дигар дахл надоранд.
  1. Агар ҳар кадоме аз тарафҳо мутобиқи шартнома ба манфиати xониби дигар eҳдадор бошанд, он тараф барояшон қарздори тарафи дигар ҳисобида шуда вазифадор аст ба манфиати тарафи дигар амале анxом диҳад ва ҳамзамон кредитори он ҳисоб меёбад, ки ҳуқуқ дорад аз тарафи дигар  талаб намояд.
  2. Eҳдадорӣ барои ашхосе, ки дар он ҳамчун тарафҳо иштирок надоранд (шахси сеюм) масъулияте ба вуxуд намеоварад.
Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ ё созишномаи тарафҳо eҳдадорӣ метавонад барои шахси сеюм дар  муносибат ба як ё ҳар ду тараф ҳуқуқи eҳдадорӣ ба вуxуд орад.
  1. Кредиторе, ки талаботи ў ба қарздор бо гарав, нигоњ доштан ё дигар усулњое, ки афзалиятро дар назди дигар кредиторон оид ба таъмини талаботи худ аз њисоби молу мулки муайяни қарздор ё шахсони сеюм медињад, таъмин шудааст, кредитори таъминшуда мебошад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
БОБИ 21
ИXРОИ  EҲДАДОРИҲО
 
Моддаи 330. Муeаррароти умумӣ
Eҳдадориҳо бояд ба таври дахлдор мутобиқи шартҳои eҳдадорӣ ва талаботи қонун, дигар санади ҳуқуқӣ иxро карда шаванд ва ҳангоми набудани чунин шарт ва талабот мутобиқи анъанаҳои муомилоти корӣ ё талаботи муқаррарии пешниҳодгардида анxом дода шаванд.
 
Моддаи 331. Номумкин будани радди яктарафаи иxрои eҳдадорӣ
Радди яктарафаи иxрои eҳдадорӣ ва яктарафа тағйир додани шартҳои он, ба ғайр аз ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ё шартнома иxозат дода намешавад. Радди яктарафаи иxрои eҳдадорӣ, ки ба ба амал баровардани фаъолияти соҳибкории тарафҳо алоқаманд аст, инчунин яктарафа тағйир додани шартҳои чунин eҳдадорӣ танҳо дар ҳолатҳои  пешбининамудаи шартнома, агар дар қонун ё моҳияти eҳдадорӣ тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, иxозат дода мешавад.
 
Моддаи 332. Иxрои қисм ба қисми eҳдадорӣ
Кредитор ҳақ дорад иxрои қисм ба қисми eҳдадориро қабул  накунад, ба шарте ки дар қонун, санади дигари ҳуқуқӣ, шартҳои eҳдадорӣ тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад ва аз анъанаҳои  муомилоти корӣ ва ё аз моҳияти eҳдадорӣ барнаояд.
 
Моддаи 333. Иxрои eҳдадорӣ ба шахси матлуб
Агар дар созишномаи тарафҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад ё аз анъанаҳои муомилоти корӣ ё моҳияти eҳдадорӣ барнаояд, қарздор ҳангоми иxрои eҳдадорӣ ҳақ дорад дар мавриди он, ки eҳдадориро маҳз кредитор ё шахси  ваколатдори e қабул мекунад, далел талаб намояд ва барои пешниҳод накардани чунин талабот таваккали оқибати онро ба eҳда дорад.
 
Моддаи 334. Иxрои eҳдадорӣ аз xониби  шахси сеюм
  1. Агар аз қонун, дигар санади ҳуқуқӣ, шарти eҳдадорӣ ё моҳияти он аз xониби қарздор вазифаи шахсан иxро намудани eҳдадорӣ барнаояд қарздор иxрои eҳдадориро ба зиммаи шахси сеюм вогузошта метавонад. Дар ин ҳолат кредитор иxрои eҳдадориро, ки ба xои қарздор шахси сеюм пешниҳод  кардааст, бояд қабул кунад.
  2. Шахси сеюм, таҳти хатари аз даст додани ҳуқуқи худ ба молу мулки қарздор (ҳуқуқи иxора, гарав ва ғайра) бо сабаби талаб намудани рeёниш аз xониби кредитор аз ин молу мулк метавонад аз ҳисоби худ бидуни иxозати қарздор талаби кредиторро қонеъ гардонад. Дар ин ҳолат мутобиқи моддаҳои 411-416 ҳамин Кодекс ҳуқуқи кредитор оид ба eҳдадорӣ ба шахси сеюм мегузарад.
 
Моддаи 335. Мeҳлати иxрои eҳдадорӣ
  1. Агар eҳдадорӣ рeзи иxро ё давраи мeҳлатеро, ки дар xараёни он eҳдадорӣ бояд иxро шавад, пешбинӣ намуда бошад ё имкон медиҳад, ки муайян карда шавад, eҳдадорӣ бояд дар ҳамон рeз ё дар ҳар давраи ҳамон мeҳлат иxро карда шавад.
  2. Дар ҳолатҳое, ки eҳдадорӣ мeҳлати иxроро пешбинӣ накунад ва дар он шарти муайян кардани ин мeҳлат ғайриимкон бошад бояд дар мeҳлати оқилонаи баъди ба миён омадани eҳдадорӣ, иxро карда шавад.
Eҳдадорие, ки дар мeҳлати муносиб иxро карда нашудааст, ҳамчунин eҳдадорие, ки мeҳлати иxрои он бо лаҳзаи пасталабӣ муайян шудааст, агар дар мeҳлати дигар иxро кардани eҳдадорӣ аз қонун, санади ҳуқуқии дигар, шарти eҳдадорӣ, анъанаҳои муомилоти корӣ ё моҳияти eҳдадорӣ барнаояд, қарздор вазифадор аст дар давоми ҳафт рeз иxрои eҳдадориро талаб кардани кредитор иxро намояд.
 
Моддаи 336. Талаби иxрои мунтазам
Eҳдадорие, ки иxрояш дар мeҳлати тулонӣ  пешбинӣ шудааст, агар дар қонунҳо ё шартҳои eҳдадорӣ тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад ё аз анъанаҳои муомилоти корӣ ё моҳияти eҳдадорӣ барнаояд, бояд ба таври мунтазам, бо  назардошти давраи барои иxрои чунин eҳдадорӣ мувофиқ (рeз, даҳа, моҳ, семоҳа ва ғайра) иxро карда шаванд.
 
Моддаи 337. Иxрои eҳдадорӣ пеш аз мeҳлат
Агар дар қонун, санади дигари ҳуқуқӣ, ё шартҳои eҳдадорӣ тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад ё аз моҳияти он барнаояд, қарздор ҳақ дорад eҳдадории худро то фаро расидани мeҳлат  иxро намояд. Вале иxрои пеш аз мeҳлати eҳдадорӣ, ки бо фаъолияти соҳибкории тарафҳои он алоқаманд мебошад, танҳо дар сурате иxозат дода мешавад, ки имконияти пеш аз мeҳлат иxро намудани eҳдадориро қонун, дигар санади ҳуқуқӣ ё шарти eҳдадорӣ пешбинӣ намуда бошанд ё аз анъанаҳои муомилоти корӣ ё моҳияти eҳдадорӣ бармеояд.
 
Моддаи 338. Иттилоот оид ба xараёни иxрои eҳдадорӣ
Дар қонунҳо ё шартҳои eҳдадорӣ вазифаи қарздор дар мавриди иxрои eҳдадорӣ ба кредитор ё  шахси муайяннамудаи e хабар додан мумкин аст, пешбинӣ карда шавад.
 
Моддаи 339.  Xои иxрои eҳдадорӣ
  1. Eҳдадорӣ бояд дар xое, ки бо созишномаи тарафҳо муайян карда шудааст ё аз анъанаи муомилоти корӣ ё моҳияти eҳдадорӣ бармеояд, иxро карда шавад.
  2. Агар xои иxрои eҳдадорӣ муайян нагардида бошад, он бояд ба тариқи зайл иxро карда шавад:
а)  аз рeи eҳдадории додани молу мулки ғайриманқул — дар  xои мавxудияти молу мулк;
б) аз рeи eҳдадории додани мол ё дигар молу мулке, ки  интиқоли онро пешбинӣ мекунад — дар xои супоридани молу мулк ба  боркашони якум xиҳати расонидани он ба кредитор;
в) аз рeи дигар eҳдадориҳои қарздор xиҳати додани мол ё дигар молу мулк — дар xои тайёр намудани он ё нигоҳдошти молу мулк, ба шарте, ки ин маҳал дар рeзи eҳдадоршудан ба  кредитор маълум бошад;
г) аз рeи eҳдадории пулӣ — дар xои истиқомати  кредитор ё агар кредитор шахси ҳуқуқӣ бошад,  дар xои xойгиршавии он дар лаҳзаи ба миён омадани eҳдадорӣ; агар кредитор то лаҳзаи иxрои eҳдадорӣ xои истиқомат ё буду бошашро иваз карда, қарздорро аз ин огоҳонида бошад, пас дар xои нави истиқомат ё буду боши кредитор ва аз ҳисоби кредитор баровардани ҳамаи хароxоти вобаста ба  ивази xои иxро;
д)  аз рeи eҳдадориҳои дигар — дар xои зисти  қарздор ва агар қарздор шахси ҳуқуқӣ бошад — дар xои буду боши он.
 
Моддаи 340. Иҷрои ўњдадорињои пулї
  1. Истифодаи асъори хориҷї, инчунин њуҷҷати пардохт бо асъори хориҷї њангоми анҷом додани њисоббаробаркунї дар қаламрави Ҷумњурии Тоҷикистон мутобиқи ўњдадорињо мувофиқи њолат, тартиб ва шартњои муайяннамудаи қонун иҷозат дода мешавад.
  2. Ўњдадории пулї бояд бо пули миллї ифода ва пардохт карда шавад.
  3. Дар њолати мавҷуд будани шубња оид ба мањалли иҷрои ўњдадории пулї, ўњдадорї бояд дар мањалли ҷойгиршавии кредитор (мањалли зисти шахси воқеї ё мањалли ҷойгиршавии шахси њуқуқї) ба иҷро расад.
  4. Агар дар мањал ё мамлакате, ки маблаѓ пардохта мешавад, кредитор суратњисоби бонкї барои гузаронидани маблаѓ дошта бошад, қарздор њақ дорад дар мавриди эътироз надоштани кредитор ўњдадории пулии худро бо роњи ба ин суратњисоб гузаронидани маблаѓ иҷро намояд.
  5. Агар то фаро расидани мўњлати пардохт арзиши (қурби) воњидии пул боло рафта ё паст шуда ё ин ки асъор таѓйир ёфта бошад, қарздор аз рўи нархе (қурбе) маблаѓро пардохт менамояд, ки ба мўњлати ба вуҷуд омадани ўњдадорї мувофиқ бошад, агар дар Кодекси мазкур ё шартнома тартиби дигаре пешбинї нашуда бошад. Њангоми дигар шудани асъор муносибатњои мубодилавї бояд бо нархи (қурби) дар рўзи таѓйирёбии асъор мавҷудбудаи воњидњои пулї анҷом дода шаванд.
 
Моддаи 341. Зиёд кардани маблағе, ки барои таъминоти шаҳрванд пардохта мешавад
Маблағе, ки аз рeи eҳдадории пулӣ бевосита барои таъмини  шаҳрванд xиҳати xуброни зиёни ба ҳаёт ва саломатиаш расида пардохта мешавад, тибқи шартномаи таъминоти умрбод ва дигар ҳолатҳо бо зиёд шудани нишондињанда барои њисобњои муқаррарнамудаи қонун мутаносибан меафзояд. (ҚҶТ аз 3.07.12с.№850)
 
Моддаи 342. Навбати пардохти талаб аз рeи eҳдадории пулӣ
Маблағи пардохтшуда, ки барои иxрои пурраи eҳдадории пулӣ нокифоя мебошад, ҳангоми мавxуд набудани созишномаи дигар, пеш аз ҳама барои пeшонидани хароxоти кредитор оиди гирифтани иxро, сипас барои пeшонидани маблағи асосии қарз, сипас —  фоизи он равона карда мешавад.
 
Моддаи 343. Иxрои eҳдадории алтернативӣ
Қарздоре, ки вазифадор аст ба кредитор ин ё он молу мулкро диҳад, аз ду ё якчанд амал якеро анxом диҳад, агар аз қонун, санади дигари ҳуқуқӣ ё шарти eҳдадорӣ тартиби дигаре барнаояд, ҳуқуқи  интихоб карданро дорад.
 
Моддаи 344. Иxрои eҳдадорие, ки дар он якчанд кредитор ё якчанд қарздор иштирок  доранд
Агар дар eҳдадорӣ якчанд кредитор ё якчанд қарздор иштирок намоянд, пас ҳар яке аз кредитор ҳақ дорад иxрои eҳдадориро талаб намояд ва ҳар кадоме аз қарздор вазифадор аст eҳдадориро баробар ба саҳми дигарон ба андозае иxро кунад, ки аз қонун, дигар санади ҳуқуқӣ ё шарти eҳдадорӣ тартиби  дигаре барнаояд.
 
Моддаи 345. Eҳдадориҳои муштарак
  1. Ўњдадории (ҷавобгарии) муштарак ё талаби муштарак ҳангоме ба миён меояд, ки агар ўњдадории муштарак ё талаби муштарак дар созишнома ё дар қонун, аз Ҷумла дар қисмати тақсимнопазирии мавзўи eҳдадорӣ муқаррар шуда бошад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  2. Ўњдадории якчанд қарздор оид ба eҳдадорие, ки ба фаъолияти соҳибкорӣ алоқаманд аст, ҳамчунин талаби якчанд кредиторон дар чунин eҳдадорӣ, агар дар қонун, санади дигари меъёрӣ ё шартҳои eҳдадорӣ тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, eҳдадории муштарак мебошад.
 
Моддаи 346. Ҳуқуқи кредитор ҳангоми eҳдадории муштарак
  1. Ҳангоми eҳдадории муштараки қарздорон кредитор ҳақ дорад иxрои онро аз ҳамаи қарздорон дар якxоягӣ ё аз ҳар кадоми онҳо дар алоҳидагӣ, аз Ҷумла ба таври пурра ё оид ба як қисми қарз, талаб намояд.
  2. Кредиторе, ки аз xониби яке аз қарздорони муштарак талаби худро пурра қонеъ накардааст, ҳақ дорад иxрои қисми қонеънашударо аз дигар қарздорони муштарак талаб намояд. Қарздорони муштарак то лаҳзаи пурра иxро намудани eҳдадорӣ масъул боқӣ мемонанд.
 
Моддаи 347. Эътироз муқобили талаботи кредитор ҳангоми eҳдадории  муштарак
Дар ҳолати eҳдадории муштарак қарздор ҳуқуқ надорад ба муқобили талаби кредитор, ки  чунин муносибат  байни дигар қарздорон бо кредитор асос ёфтааст ва қарздори мазкур дар он иштирок надорад, эътироз баён кунад.
 
Моддаи 348. Иxрои eҳдадории муштарак аз xониби яке аз қарздорон
  1. Аз xониби яке аз қарздорон пурра иxро намудани eҳдадории муштарак қарздорони дигарро аз иxрои eҳдадорӣ дар назди кредитор озод мекунад.
  2. Агар аз муносибати байни қарздорони муштарак тартиби дигаре барнаояд:
а) қарздоре, ки eҳдадории муштаракро иxро кардааст ҳақ  дорад нисбат ба дигар қарздорон талаби пастдошт регрессӣ,  бо ҳиссаи баробар, бо аз ҳисоб баровардани ҳиссаи худ, пешниҳод намояд.
б) қисми напардохтаи яке аз қарздорони муштарак ба қарздоре, ки eҳдадории муштаракро иxро кардааст, ба таври баробар ба зиммаи ҳамон қарздор ва қарздорони дигар гузошта мешавад.
  1. Қоидаҳои ҳамин модда мутаносибан ҳангоми қатъи eҳдадории муштарак бо баҳисобгирии даъвои мутақобилаи яке аз қарздорон татбиқ мегарданд.
 
Моддаи 349. Талаботи муштарак
  1. Ҳангоми талаби муштарак ҳар кадоме аз кредиторони муштарак ҳақ дорад ба қарздор дар ҳаxми пурра талаб пешниҳод кунад.
То пешниҳод гардидани талаб аз xониби яке аз кредиторони муштарак қарздор ҳақ дорад мутобиқи салоҳдиди худ eҳдадории ҳар кадоме аз онҳоро иxро кунад.
  1. Қарздор ҳақ надорад ба муқобили талаби яке аз кредиторони муштарак, ки ба чунин муносибати қарздор бо дигар кредиторони муштарак асос ёфтааст ва дар он кредитори мазкур  иштирок надорад, эътироз намояд.
  2. Аз xониби қарздор пурра иxро намудани eҳдадории яке аз кредиторони муштарак eро аз иxрои eҳдадории кредиторони боқимонда озод мекунад.
  3. Кредитори муштарак, ки иxрои eҳдадории қарздорро қабул кардааст, вазифадор аст қарзи ба дигар кредиторон тааллуқдоштаро, агар аз  муносибати байни онҳо тартиби дигаре барнаояд, ба андозаи баробар xуброн намояд.
 
Моддаи 350. Иxрои eҳдадориҳои иловагӣ
Мутобиқи санади қонунӣ ё шартҳои eҳдадории байни  кредитору қарздор пешбинӣ шуданаш мумкин аст, ки ҳангоми аз тарафи қарздори асосӣ қонеъ нанамудани талаби кредитор оид ба  иxрои eҳдадорӣ, чунин талаби дар қисмати иxронашуда ба  қарздори дигар (қарздори иловагӣ) арз карда мешавад.
 
Моддаи 351. Тасдиқи иxрои eҳдадорӣ
  1. Кредитор иxрои eҳдадориро қабул намуда, вазифадор аст бо талаби қарздор ба e оид ба пурра ё қисман иxро шудани eҳдадори забонхат диҳад.
Агар қарздор ба кредитор барои тасдиқи eҳдадорӣ ҳуxxати қарздориро дода бошад, пас кредитор иxрои eҳдадориро қабул намуда, бояд ҳуxxатро ба қарздор баргардонад. Ҳангоми имконнопазирии  баргардонидани он кредитор вазифадор аст дар маврид дар  забонхати додааш ба он ишора кунад.
Забонхатро бо сабт дар ҳуxxати қарздорӣ, ки ба қарздор баргардонида   мешавад, иваз намудан мумкин аст.
  1. Дар ихтиёри қарздор қарор доштани ҳуxxати қарздорӣ қатъи eҳдадориро, то лаҳзаи исбот нагардидани тартиби дигар, тасдиқ мекунад.
  2. Ҳангоми аз тарафи кредитор надодани забонхати иxрои eҳдадории анxомдодашуда, баргардонидани ҳуxxат ё сабти имконнопазирии баргардонидани он дар забонхат қарздор ҳақ дорад иxроро ба таъхир гузорад. Дар ин ҳолат кредитор мeҳлатро гузаронида  ҳисобида  мешавад.
 
Моддаи 352. Иxрои eҳдадорӣ бо усули ба депозит гузаронидани қарз
  1. Қарздор ҳақ дорад пули қарз гирифтааш ё коғазҳои қиматнокашро ба депозити нотариус ва дар ҳолатҳои муқаррарнамудаи суд ба депозити суд гузаронад, ба шарте ки қарздор бо сабабҳои зайл eҳдадориро иxро карда натавонад:
а) агар дар маҳалле, ки eҳдадорӣ иxро мегардад, кредитор ё шахси ба қабули иxрои eҳдадорӣ ваколатдоршудаи он ҳузур надошта бошад;
б) ғайри қобили амал будани кредитор ва набудани  намояндаи он;
в) баръало аён набудани он, ки кадом шахс оид ба eҳдадорӣ кредитор мебошад, аз Ҷумла вобаста ба  баҳси байни кредитор ва дигар ашхос дар ҳамин маврид;
г) саркашӣ намудани кредитор аз қабули иxрои eҳдадорӣ ё ба тарзи дигар гузаронидани мeҳлат аз xониби он.
  1. Ба депозити нотариус ё суд гузаронидани маблағ ё коғазҳои қиматнок иxрои eҳдадорӣ ҳисобида мешавад.
Нотариус ё суде, ки ба депозиташон маблағи пулӣ ё коғазҳои қиматнок гузаронида шудааст, дар ин ибора кредиторро огоҳ  менамоянд.
 
Моддаи 353. Иxрои мутақобилаи eҳдадорӣ
  1. Иxрои мутақобила аз xониби яке аз тарафҳо иxро намудани eҳдадорие ба ҳисоб меравад, ки мутобиқи шартнома шарти иxрои eҳдадорӣ аз xониби тарафи дигар гузошта шудааст.
  2. Дар ҳолати аз тарафи вазифадоршуда пешниҳод нагардидани иxрои eҳдадории шартшуда ё мавxуд будани eҳдадорие, ки ошкоро аз иxро нашудани он дар мeҳлати муайян гувоҳӣ медиҳад, тарафи мутақобила иxрои eҳдадориро ба зимадошта ҳақ дорад иxрои eҳдадории худро боздорад ё аз иxрои он даст кашад ва товони зиёнро талаб намояд.
Агар шарти иxрои eҳдадории дар шартнома зикршуда дар  ҳаxми пурра  иxро нашуда бошад, тарафи мутақобилаи иxрои eҳдадорӣ ба зимма дошта ҳақ дорад иxрои eҳдадориашро боздорад ё аз иxрои қисми он рад кунад, ки баробар ба ҳаxми иxрои  пешниҳоднашудаи он аст.
  1. Агар иxрои мутақобилаи eҳдадорӣ xой дошта бошад, сарфи назар аз пешниҳод накардани шарти иxрои eҳдадории дар шартнома зикргардида аз тарафи дигар, тарафи дигар  вазифадор аст чунин иxрои eҳдадориро пешниҳод кунад.
  2. Агар дар шартнома ё қонун тартиби дигаре муайян нашуда бошад, қоидаҳои пешбининамудаи қисми 2 ва 3 ҳамин модда татбиқ карда мешавад.
 
БОБИ 22
ТАЪМИНИ ИXРОИ EҲДАДОРӣ
 
  • 1. МУҚАРРАРОТИ УМУМӣ
 
Моддаи 354. Усулҳои таъмини иxрои eҳдадорӣ
  1. Иxрои eҳдадорӣ ба воситаи ноустуворона, гарав, нигоҳ доштани  молу мулки қарздор, замонат, кафолати бонкӣ, байъона ва дигар усулҳои пешбининамудаи қонун ё шартнома таъмин  карда шуданаш мумкин аст.
  2. Беэътибории созишнома оид ба таъмини иxрои eҳдадорӣ боиси беэътибор гардидани ин eҳдадорӣ (eҳдадории асосӣ) шуда наметавонад.
  3. Агар дар қонун тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, беэътибори eҳдадории асосӣ боиси беэътибор гардидани eҳдадории таъминкунандаи он мегардад.
  4. Дар њолати ба таъминот супоридани молу мулк аз ҷониби шахсе, ки ин ҳуқуқро надошт, чунин таъминот нисбати ҳамин молу мулк:
а) қатъ мегардад,  агар кредитор медонист ё мебоист донад, ки таъминот аз ҷониби шахси ваколатдорнашуда пешниҳод шудааст. Дар баробари ин кредитор пас аз эътибори қонунӣ пайдо намудани њалномаи суд оид ба гирифтани чунин молу мулк ҳуқуқи талаб кардани иҷрои пеш аз мўҳлати   ўҳдадориҳо  ва ё  иваз кардани  мавзўи таъминотро дорад;
б) то иҷрои ўҳдадории таъминшуда нигоҳ дошта мешавад, агар кредитор намедонист ё намебоист донад, ки молу мулк аз ҷониби шахси ваколатдорнашуда (кредитори бовиҷдон) пешниҳод шудааст. Дар ин маврид молик дар назди кредитор танҳо бо молу мулки зикршуда ҷавоб медињад.
Дар Феҳристи ягонаи давлатии ўҳдадориҳои таъминшуда мавҷуд набудани маълумот дар бораи ҳуқуқи шахси дигар ба молу мулк барои бовиҷдон эътироф кардани кредитор асос дониста мешавад, ба истиснои ҳолатҳое, ки ин молу мулкро молик ё шахсе, ки молик барои соҳибӣ додааст, гум карда бошад ё аз яке аз онҳо дуздида шуда бошад ё бо усули дигар бе ихтиёри онҳо аз  соҳибиашон баромада бошад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
  • 2. НОУСТУВОРОНА
 
Моддаи 355. Мафҳуми ноустуворона
  1. Ноустуворона (xарима, пеня) маблағе мебошад, ки тибқи қонун ё шартнома муайян гардидааст ва қарздор вазифадор аст ҳангоми иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадорӣ, аз Ҷумла дар ҳолати гузаронидани мeҳлати иxро, онро ба кредитор пардозад. Тибқи талаби   пардохти ноустуворона кредитор ба исботи зиёни ба e расонидашуда вазифадор  намебошад.
  2. Андозаи ноустуворона дар маблаѓи пули аниқ ё дар фоиз ба маблаѓи иҷрокарданашуда ё ин ки
ба таври номатлуб иҷрокардашуда муайян карда мешавад.
 
Моддаи 356. Шакли созишнома оид ба ноустуворона
Созишнома оиди ба ноустуворона сарфи назар аз  шакли eҳдадории асосӣ, бояд ба тарзи хаттӣ баста шавад.
Риоя накардани ин талаб боиси ғайриқонунӣ шудани созишнома оид ба ноустуворона мегардад.
 
Моддаи 357. Ноустуворонаи қонунӣ
  1. Кредитор ҳақ дорад пардохти ноустуворонаи муайяннамудаи қонун (ноустуворонаи қонунӣ) –ро сарфи назар  аз он ки дар созишнома eҳдадории пардохти он пешбинӣ шудааст ё на, талаб  намояд.
  2. Андозаи ноустуворонаи қонунӣ, агар қонун онро манъ накунад, бо созишномаи тарафҳо зиёд карда шуданаш мумкин аст.
 
Моддаи 358. Кам кардани ноустуворона
Агар ноустуворонаи пардохтшаванда ошкоро ба оқибати вайрон кардани eҳдадорӣ баробар набошад, суд ҳақ  дорад ноустуворонаро кам кунад.
Қоидаҳои ҳамин модда ба ҳуқуқи қарздор xиҳати кам кардани андозаи масъулияти e дар асоси моддаи 435 ҳамин Кодекс ва  ҳуқуқи кредитор барои рeёнидани товони зиён дар ҳолатҳои пешбининамудаи моддаи 424 ҳамин Кодекс дахл надоранд.
 
  • 3. ГАРАВ
 
Моддаи 359. Мафҳум ва асосҳои ба миён омадани гарав
  1. Гарав  усули таъмини иҷрои ўњдадорї, ки тибқи он кредитор дар ўњдадории бо гарав таъминшуда (гаравгир) ҳангоми аз ҷониби қарздор иҷро нашудани чунин ўњдадорї, барои қонеъ намудани талаботаш, аз арзиши молу мулки ба гаравгузоштаи шахсе, ки ин молу мулк ба ў тааллуқ дорад (гаравдењ) нисбат ба дигар кредиторон њуқуқи афзалиятнокро доро мебошад, ба истиснои њолатњои дар қонун муқарраршуда. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  2. Ба гарав гузоштани корхона, бино, иншоот, манзил (квартира) ва дигар молу мулки ғайри манқул (ипотека) бо қонуни ипотека танзим карда мешавад. Қоидаҳои умумӣ оид ба гарав, ки дар ҳамин Кодекс зикр шудаанд, дар ҳолате татбиқ карда мешаванд, ки дар ҳамин Кодекс ё қонун дар бораи ипотека ва қоидаҳои дигаре муқаррар нагардида бошанд.
  3. Гарав дар асоси шартнома ба миён меояд. Гарав инчунин дар асоси қонун, ҳангоми фарорасидани ҳолатҳои  муайяннамудаи он ба миён меояд, ба шарте ки агар дар қонун пешбинӣ гардида бошад, ки  кадом молу мулк ва  барои таъмини иxрои кадом eҳдадорӣ ба гарав монда шудани он пешбинӣ шуда бошад.
Қоидаҳои ҳамин Кодекс оид ба гарав, ки дар асоси  шартнома ба миён меоянд, мувофиқан нисбат ба гараве татбиқ мегардад, ки  дар асоси қонун ба миён омадааст, ба шарте ки  дар қонун тартиби дигаре муайян нашуда бошад.
 
Моддаи 360. Предмети гарав
  1. Предмети гарав ҳама гуна молу мулк, аз Ҷумла мол ва ҳуқуқи молу мулкӣ (талабот), ба истиснои молу мулке, ки аз муомилот барварда шудаанд (қисми 2 моддаи 141 ҳамин Кодекс) талаботе, ки бо шахсияти қарздор сахт алоқаманд аст, аз Ҷумла талабот оид ба алимент, товони зиёне, ки ба ҳаёт ва саломатӣ расонида шудааст ва дигар ҳуқуқҳое буда метавонад, ки гузашт кардани онҳо ба  дигар  ашхос тибқи санади қонунӣ манъ шудааст.
  2. Ҳуқуқи гаравро бо шартнома ба молу мулке, ки минбаъд ба моликияти гаравдеҳ ё хоxагидории e ворид мешавад, низ татбиқ кардан мумкин аст.
  3. Гарави навъҳои алоҳидаи молу мулк, аз Ҷумла молу мулки шаҳрвандоне, ки аз ҳисоби он ситонидан иxозат дода намешавад, тибқи санади қонунӣ манъ ё маҳдуд карда шуданашон мумкин аст.
  4. Гарави қоғазҳои қиматноки xамъиятҳои саҳҳомӣ, аз Ҷумла бонкҳо, дигар субъектҳои хоxагӣ бо назардошти санади қонунӣ оид ба қоғазҳои қиматнок дода мешавад.
 
Мoддаи 361. Талаботе, ки бо гарав таъмин  карда мешавад
  1. Агар дар шартнома ё санади қонунӣ тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, гарав талаботро танҳо дар ҳаxме таъмин мекунад, ки он дар лаҳзаи воқеан қонеъ намудани он мавxуд аст, аз Ҷумла фоизҳо, xуброни зиёне, ки аз гузаронидани мeҳлат расидааст, ноустуворона (xарима, пеня), хароxоти зарурӣ барои нигаҳдошти молу мулки ба гарав гузошта шуда,  инчунин товони зиёне, ки ситонида мешавад.
  2. Гарав нисбати талаботе, ки метавонад дар оянда пеш ояд муқаррар шуданаш мумкин аст, ба шарте, ки тарафҳо оиди андозаи ба гарав таъмин намудани чунин eҳдадорӣ ба мувофиқа расанд.
 
Моддаи 362. Навъҳои гарав
  1. Гарав мумкин аст дар навъњои ипотека, гарави додашуда (заклад), гарави њуқуқ, гарави воситањои
пулї ва гарави молу мулк дар гаравхона (ломбард) баромад намояд.»;
  1. Ипотека — навъи гаравест, ки молу мулки ба гарав гузошташуда тасарруфӣ ва истифодаи гаравдеҳ ё шахси сеюм боқӣ мемонад.
Предмети ипотека корхонаҳо, иморатҳо, бино, иншоот, манзил  (квартира) – ҳои дар биноҳои бисёрҳexрагӣ, объектҳои кайҳонӣ, ва дигар молу мулкие, ки  аз муомилоти гражданӣ гирифта нашудааст, буда метавонанд.
Самараи xудошаванда танҳо дар ҳолатҳое мавзўи ипотека буда метавонад, ки он аз лаҳзаи xудо намудан объекти ҳуқуқии шахси сеюм нагардад. Ипотекаи корхона, иморат, бино, иншоот, манзил (квартира)-ҳои дар бинои бисёрҳexра, воситаҳои нақлиёт ва  объектҳои кайҳонӣ бояд дар мақомоти дахлдор объектҳо ба қайд гирифта шаванд.
  1. Гарави додашуда (заклад) — навъи гараве мебошад, ки ҳангоми он молу мулки ба гарав гузошташуда аз xониби гаравдеҳ ба соњибии гаравгир дода мешавад.
Бо розигии гаравгир мавзўи гарав метавонад дар ихтиёри гаравдеҳ таҳти қулф ва мeҳри гаравгир вогузошта шавад. Предмети гаравро дар ихтиёри гаравдеҳ бо сабти аломате, ки таҳти гарав будани онро тасдиқ мекунад (гарави устувор) вогузоштан мумкин аст.
  1. Ҳангоми гарави ҳуқуқ мавзўи гарав ҳуқуқи молу мулкие мебошад, ки метавонад аз соњибї бароварда шавад, аз Ҷумла ҳуқуқи иxораи корхона, иморат, бино, иншоот, ҳуқуқи саҳм дар молу мулки ширкати хоxагидорӣ, талаби қарзӣ, ҳуқуқҳои молу мулкии муаллифӣ, ихтироъкорӣ ва  дигар ҳуқуқҳои молу мулкӣ.
Ҳуқуқи ба мeҳлат танҳо то лаҳзаи гузаштани мeҳлати амали он мавзўи гарав буда метавонад.
Агар ҳуқyқи ба гарав гузошташуда бо ҳуxxат тасдиқ карда  шавад, шартномаи гарав мумкин аст бо додани ҳуxxати муқарраркунандаи ҳуқуқ ба расмият дароварда шавад.
  1. Ҳангоми ба гарав гузоштани ҳуқуқи молу мулке, ки бо қоғази қиматнок тасдиқ карда шудааст, он ба гаравгир супурда мешавад ё агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ба депозити бонк ё идораи нотариалӣ гузаронда мешавад.
Маблағи пулие, ки мавзўи гарав аст, дар ҳисоби депозити бонк ё идораи нотариалӣ нигоҳ дошта мешавад. Фоизе, ки ба ин маблағ зам мегардад, ба гаравдеҳ тааллуқ дорад.
  1. Гарави маблаѓњои пулї бо роњи ба соњибии гаравгир додани онњо сурат мегирад, агар дар
қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинї нашуда бошад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
 
Моддаи 363. Гарави молу мулке, ки таҳти моликияти умумӣ қарор дорад
Молу мулке, ки моликияти умумӣ мебошад, танҳо бо  розигии ҳамаи моликон ба гарав гузошта шуданаш мумкин аст. Ҳуқуқ ба ҳисса дар молу мулки умумӣ метавонад мавзўи мустақили гарав  бошад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 364. Гаравдеҳ
  1. Гаравдеҳ метавонад ҳам худи қарздор ва ҳам шахси сеюм бошад.
  2. Гаравдеҳи ашё молики он ё шахсе буда метавонанд, ки ҳуқуқи хоxагидории ашёро дорад.
Шахсе, ки ашё тибқи ҳуқуқи   хоxагидорӣ ба e тааллуқ  дорад, дар ҳолатҳои пешбининамудаи қисми 2 моддаи 312 ҳамин Кодекс ҳақ дорад онро бидуни розигии молик ба гарав гузорад.
  1. Ба гаравдеҳи ҳуқуқ шахсе буда метавонад, ки ҳуқуқи ба гарав гузоранда ба e тааллуқ дорад.
Ба гарав гузоштани ҳуқуқи иxора ё дигар ҳуқyқ ба молу мулки  бегона бидуни иxозати молики он ё шахсе, ки ҳуқуқи хоxагидориро дорад, роҳ дода намешавад, агар дар қонун ё шартнома  бегона кардани  ин ҳуқуқ бе розигии ин ашхос манъ карда шуда бошад.
 
Моддаи 365. Гаравгир
Мутобиқи ҳамин Кодекс, ки муносибати гаравро танзим менамояд, ҳам шаҳрвандон ва ҳам шахси ҳуқуқӣ гаравгир буда метавонанд.
 
Моддаи 366. Суѓуртаи молу мулки ба гарав гузошташуда
  1. Мутобиқи шартнома ё қонун вазифаи суѓурта кардани молу мулки ба гарав гузошташударо ба зиммаи шахсони зерин вогузоштан мумкин аст:
— ба зиммаи гаравгир, ба шарте ки молу мулки ба гарав гузошташуда ба ихтиёраш дода шуда бошад;
— ба зиммаи гаравдењ, ба шарте ки молу мулки ба гарав гузошташуда тањти истифодаи ў қарор дошта бошад.
  1. Агар шартномаи гарав ба зиммаи гаравдењ вазифаи суѓуртаи молу мулки ба гарав гузошташударо вогузорад, гарав ба њама гуна њуқуқи гаравдењ аз рўи њамин суѓуртанома пањн мегардад ва нигоњдорандаи гарав барои қонеъ гардонидани талаботи таъминшудааш аз њама гуна маблаѓи минбаъдаи рўёнидани суѓурта, новобаста ба суѓуртакунанда ва бе розигии гаравдењ њуқуқи имтиёзнок дорад.
  2. Њангоми фаро расидани њодисаи суѓурта њуқуқи талабкунї аз рўи шартномаи суѓуртаи молу мулки ба гаравгузоштаи гаравдењ танњо дар сурати аз њуқуқи худ мутобиқи қисми 2 њамин модда даст кашидани гаравгир ба миён меояд.
Агар маблаѓи пардохти суѓурта аз маблаѓи ўњдадорие, ки бо гарав таъмин гардидааст, бештар бошад, нигоњдорандаи гарав ўњдадор аст дар давоми се рўзи бонкї аз лањзаи гирифтани он фарқияти маблаѓро ба њисоби гаравдењ гузаронад.
  1. Агар молу мулк бо гуноњи нигоњдорандаи гарав гум шуда ё осеб дида бошад, ў аз њуқуқи аз њисоби пардохти суѓурта қонеъ намудани талаботи худ мањрум мегардад.
 
Моддаи 367. Гарави насупоридан ва супоридани молу мулк ба гаравгир
  1. Молу мулки ба гарав гузошташуда, дар назди гаравдеҳ боқӣ мемонад.
Молу мулке, ки таҳти ипотека қарор дорад, ба гаравгир дода намешавад.
  1. Предмети ба гарав гузошташуда мумкин аст дар назди гаравдеҳ бояд зери қулф ва мeҳри гаравгир вогузошта шавад.
Предмети ба гарав гузошташударо  метавон дар назди гаравгир бо сабти нишона гузошт, ки ба гарав гузоштани молу мулк далолат мекунад (гарави қатъӣ).
  1. Предмети гарав, ки аз тарафи гаравдеҳ муваққатан барои соњибї ё истифода ба шахси сеюм дода шудааст, дар назди гаравдеҳ қарордошта ба ҳисоб меравад.
  2. Мавзўи гарав метавонад аз ҷониби гаравгир муваққатан барои соњибї ё истифода ба шахси сеюм дода шавад. Дар ин маврид мавзўи гарав дар назди гаравгир қарордошта ба њисоб меравад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  3. Ҳaнгоми ба гарав гузоштани ҳуқуқи молу мулке, ки бо қоғази қиматнок собит шудааст, агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, ба гаравгир ё депозити нотариус дода мешавад.
 
Моддаи 368. Шартномаи гарав, шакл ва бақайдгирии он
1.Дар шартномаи гарав бояд мавзўи гарав, моҳият, андоза ва мeҳлати иxpои eҳдадорӣ, ки бо гарав таъмин шудааст, баён гардад. Дар он инчунин бояд ифода гардад, ки молу мулки ба гарав гузошташуда дар назди кадоме аз тарафҳо қарор дорад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  1. Шартномаи гарав бояд дар шакли хаттї баста шавад. Шартномањои омехтае, ки мутобиқи қисми 3 моддаи 453 Кодекси мазкур баста шудаанд ва унсурњои шартномаи гаравро дар бар гирифтаанд, бояд ба талаботи моддаи мазкур мувофиқат намоянд.
Шартнома оид ба ипотека, инчунин шартнома дар бораи гарави молу мулки манқул ё ҳуқуқ ба молу мулк xиҳати таъмини eҳдадорӣ аз рeи шартнома, ки дар идораи нотариалӣ тасдиқ шуданаш зарур аст, бояд аз xониби идораи нотариалӣ тасдиқ карда шавад.
  1. Шартномаи ипотека бояд мутобиқи тартиби ба қайд гирифтани аҳдҳои барои молу мулки дахлдор муқарраргардида ба қайд гирифта шавад. Тартиби ба қайд гирифтани гарави молу мулки манқулро қонун муқаррар менамояд.
  2. Риоя накардани қоидаҳои дар қисмҳои 2 ва 3 ҳамин модда зикршуда шартномаи гаравро беэътибор мегардонад.
 
Моддаи 369. Молу мулке, ки ба он ҳуқуқи гаравгир  паҳн мегардад
  1. Агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ҳуқуқи гаравгир (ҳуқуқи гарав) ба ашёе, ки мавзўи гарав қарор дорад, ба марбутияти он паҳн мегардад, агар дар шартнома тарзи дигар пешбинӣ нашуда бошад.
Њуқуқи гарав ба самара, мањсулот ва даромаде, ки дар натиҷаи истифодаи молу мулки ба гарав гузошташуда ба даст оварда шудааст, татбиқ мегардад, агар шартнома њолатњои дигареро пешбинї накарда бошад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  1. Ҳангоми ипотекаи корхона ё дигар комплекси молу мулки дар Маҷмeъ ҳуқуқи гарав ба тамоми молу мулки ба он дохилшаванда молу мулки манқул ва ғайриманқул, масалан ҳуқуқи талаб ва ҳуқуқи истисно, аз Ҷумла ҳуқуқе, ки дар давраи ипотека ба даст оварда шудааст, агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, паҳн мегардад.
  2. Мутобиқи шартномаи гарав ва нисбат ба гараве, ки аз асоси қонун бармеояд, мумкин аст гарави ашё ва ҳуқуқи молу мулкиро, ки гаравдеҳ дар оянда ба даст меорад, дар қонун  пешбинӣ карда шавад.
 
       Моддаи 370. Ба  миён омадани њуқуқи гарав
  1. Њуқуқи гарав њангоми дар як вақт мавҷуд будани шартњои зерин ба миён меояд:
— соњиб будани гаравдењ ба њуқуқи моликият ё дигар њуқуқи ашёї ба мавзўи гарав ва ё њуқуқи дигари молу мулкї;
— мавҷуд будани шартнома дар бораи гарав мутобиқи талаботи моддаи 368 Кодекси мазкур ё дигар асосњои пешбининамудаи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон.
  1. Агар дар шартномаи гарав тартиби дигаре пешбинї нашуда бошад, њуқуқи гарав нисбат ба гарави молу мулке, ки бояд ба гаравгир супорида шавад, аз лањзаи супоридани ин молу мулк ба миён меояд.
  2. Њуқуқи гарав ба молҳои дар муомилотбуда мутобиқи қоидањои қисми 2 моддаи 386 Кодекси мазкур ба миён меояд.
  3. Њуқуқи гарав ба молу мулке, ки гаравдењ дар оянда ба даст меорад, аз лањзаи ба даст овардани њуқуқи дахлдор ё ворид шудани ашёи дахлдор ба моликияти гаравдењ ба миён меояд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 371. Гарави минбаъда ва муайян кардани навбати гаравгирон
  1. Молу мулке, ки аз рўи шартномаи гарав ҷињати таъмини иҷрои як ўњдадорї (гарави ибтидої) ба гарав гузошта шудааст, метавонад барои таъмини иҷрои ўњдадории дигар (гарави минбаъда) ба гарав гузошта шавад.
  2. Гарави минбаъда, агар бо шартномањои ибтидоии гарави њамон молу мулк манъ нашуда бошад, ба истиснои њолатњои пешбининамудаи қонун иҷозат дода мешавад.
  3. Навбати гаравгирон ба њамон як молу мулки мавзўи гарав аз рўи санаи дар Фењристи ягонаи давлатии ўњдадорињои таъминшуда ё Фењристи ягонаи давлатии молу мулки ѓайриманқул ва њуқуқњо ба он бақайдгирифташуда, ба истиснои њолатњои пешбининамудаи қонун муқаррар карда мешавад.
  4. Гаравгире, ки дар навбат бартарї дорад, кредитори таъминшудаи ибтидої номида мешавад. Гаравгирони дигар кредиторони таъминшудаи минбаъда мебошанд.
  5. Гаравдењ ўњдадор аст ба њар як гаравгири минбаъда оид ба њамаи гаравњои молу мулки мазкур, ки дар қисми 1 моддаи 368 Кодекси мазкур пешбинї шудааст, маълумот дињад ва ў барои зиёне, ки ба гаравгирон бинобар иҷро накардани ин ўњдадорї расонидааст, ба истиснои њолатњои пешбининамудаи қонун ҷавобгар мебошад.
  6. Талаботи гаравгири минбаъда аз арзиши мавзўи ба гарав гузошташуда баъди қонеъ гардонидани талаботи кредиторони таъминшудаи ибтидої қонеъ карда мешавад.
  7. Навбати қонеъ гардонидани талабот мумкин аст бо созишномаи хаттии кредиторони таъминшуда таѓйир дода шавад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 372. Нигоҳубин ва эҳтиёти молу мулки  ба гарав гузошташуда
  1. Гаравдеҳ ё гаравгир вобаста ба он ки молу мулки гарав дар дасти кадоми аз онҳо қарор дорад (моддаи 367), агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, вазифадор аст:
а) молу мулки гаравро аз ҳисоби гаравдеҳ бо арзиши пуррааш аз хавфи гум шудан ё осеб дидан суғурта намояд ва агар арзиши пурраи молу мулк аз андозаи талаботи бо гарав таъмингардида зиёд шавад, ба маблағи на камтар аз андозаи талаб суғурта кунад;
б) барои эҳтиёт кардани молу мулк ки ба гарав гузоштаашро, аз Ҷумла барои ҳимояи он аз сeиқасд ва талабҳои xониби шахси сеюм тадбирҳои зарурӣ андешад;
в) тарафи дигарро дар мавриди омадани хавфи гумшавӣ ё осеб дидани молу мулки ба гарав гузошта шуда фавран огоҳ созад.
  1. Гаравгир ва гаравдеҳ ҳақ доранд тибқи ҳуxxат ва воқеан мавxуд будани молу мулк, миқдор, вазъ ва шароити нигаҳдошти молу мулки ба гарав гузоштаашро, ки дар ихтиёри тарафи дигар аст, тафтиш кунанд.
  2. Ҳангоми аз xониби гаравгир дағалона вайрон кардани eҳдадориҳое, ки дар қисми 1 ҳамин модда зикр ёфтаанд ва ин ба молу мулки ба гарав гузошташуда хавфи гумшавӣ ё осеб таҳдид мекунад, гаравдеҳ ҳақ дорад қатъи пеш аз мeҳлати гаравро талаб намояд.
 
Моддаи 373. Оқибатҳои гум кардан ё осеб дидани молу мулки ба гарав гузошташуда
  1. Гаравдеҳ, агар дар шартномаи гарав тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, таваккали ногаҳон нобуд гардидан ё ногаҳон осеб дидани молу мулки ба гарав гузошташударо ба eҳда дорад.
  2. Агар гаравгир мутобиқи моддаи 432 ҳамин Кодекс аз xавобгарӣ озод шуданашро исбот карда натавонад, барои пурра ё қисман гум шудан ё осеб дидани молу мулки ҳамчун мавзўи гарав ба e супоридашуда, xавобгар мебошад.
Гаравгир барои гум кардани молу мулки гарав ба андозаи арзиши воқеии он ва барои осеб расидан ба андозаи маблағе, ки арзиши он поин фаромадааст, сарфи назар аз он ки ҳангоми супоридани он ба гаравдеҳ чӣ қадар  нархгузорӣ шуда буд, xавобгар мебошад.
Агар дар натиxаи осеб мавзўи гарав он қадар тағйир ёфта бошад, ки мутобиқи таъиноти аслиаш истифода бурдани он имконнопазир аст, гаравдеҳ ҳақ дорад аз он даст кашад ва барои аз даст додани он товон талаб кунад.
Дар шартнома eҳдадории гаравгир оид ба xуброни дигар зиёне, ки дар натиxаи гум шудан ё осеб дидани молу мулки гарав ба гаравдеҳ ворид мегардад, пешбинӣ шуданаш мумкин аст.
Гаравдиҳанда, ки доир ба eҳдадорие, ки бо гарав таъмин шудааст қaрздор мебошад, ҳақ дорад талаби гаравгирро оид ба пардохти товони зиёне, ки аз сабаби гум шудан ё осеб дидани  мавзўи гарав расонида шудааст, ба ҳисоби eҳдадории бо гарав таъминшуда ба ҳисоб гирад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 374. Иваз ва барқарор намудани мавзўи гарав
  1. Иваз намудани мавзўи гарав, агар дар шартнома ё қонун тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, бо розигии гаравгир иxозат дода мешавад.
  2. Агар мавзўи гарав нобуд шуда ё осеб дида бошад ё ҳуқуқи моликият ба он ё ҳуқуқи пешбурди хоxагидории он дар асоси пешбининамудаи қонун қатъ гардида бошад, гаравдеҳ ҳақ дорад дар мeҳлати мусоид предмети гаравро барқарор кунад ё, онро бо молу мулки баробарарзиш иваз намояд, ба шарте ки дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
Моддаи 375. Истифода ва ихтиёрдории мавзўи гарав
  1. Агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад ё аз моҳияти гарав барнаояд, гаравдеҳ ҳақ дорад мавзўи гаравро тибқи таъиноташ истифода барад, аз Ҷумла аз самара ва даромади он баҳравар гардад.
  2. Агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад ва аз моҳияти гарав барнаояд, гаравдеҳ танҳо бо розигии гаравгиранда ҳақ дорад мавзўи гаравро бегона кунад, онро ба иxора диҳад ё ба дигар шахс ба истифодаи бемузд супорад ё онро бо усули дигар ихтиёрдорӣ намояд.
Шартномае, ки ҳуқуқи гаравдиҳандаро барои васият намудани  молу мулки гарав гузошташудааш маҳдуд месозад,  тамоман эътибор надорад.
  1. Гаравгир ҳақ дорад танҳо дар ҳолатҳои пешбининамудаи шартнома аз молу мулки ба гарав супурдашуда истифода барад ва мунтазам ба гаравдиҳанда оид ба истифодаи он ҳисобот диҳад. Мутобиқи шартнома гаравдеҳ мумкин аст вазифадор карда шавад, ки самара ва даромад аз молу мулки гарав гузошташударо ба мақсади иxрои eҳдадории асосӣ ё ба манфиати гаравдеҳ истифода намояд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 376. Аз xониби гаравгир ҳифз намудани ҳуқуқҳои худ оиди мавзўи  гарав
  1. Гаравгир, ки молу мулки ба гарав гузошташударо дар ихтиёр дорад ё мебоист дар ихтиёраш қарор дошта бошад, ба талаб карда гирифтани он аз тасарруфи ғайриқонунии шахси бегона, аз Ҷумла аз соњибии гаравдеҳ (моддаҳои 322, 323, 326), ҳуқуқ дорад
  2. Дар ҳолате, ки тибқи шартҳои шартнома ба гаравгир ҳуқуқ дода шудааст аз молу мулки ба гарав гузошташудаи дар ихтиёраш қарор дошта истифода барад, e метавонад аз шахси дигар, аз Ҷумла аз гаравдеҳ рафъи ҳама гуна вайрон кардани ҳуқуқҳояшро талаб намояд, ҳарчанд ин вайронкуниҳо бо маҳрум сохтан аз соҳибияти молу мулкӣ алоқаманд набошанд ҳам (моддаҳои 325, 326). (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 377. Асоси рeёниш аз молу мулки  ба гарав гузошташуда
  1. Рeёниш аз молу мулки ба гарав гузошташуда xиҳати қонеъ намудани талаботи гаравгир (кредитор) дар сурати иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадории бо гарав таъминшуда аз тарафи гаравдеҳ вобаста ба ҳолатҳое, ки барои онҳо e xавобгар намебошад, ситонидан мумкин аст.
  2. Агар хатои роҳдодаи қарздор оиди eҳдадории ба гарав таъминшуда хеле ночиз бошад ва андозаи талаби гаравгир дар натиxаи он ба арзиши молу мулки ба гарав гузошташуда тамоман номутаносиб гардад, талаби ситонидан молу мулки ба гарав гузошташуда рад карда шуданаш мумкин аст.
 
Моддаи 378. Рўёнидан аз њисоби мавзўи гарав
Тартиб ва шартњои рўёнидан аз  њисоби  мавзўи гарав бо қонун муқаррар карда мешаванд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 379. Фурўши молу мулки ба гарав гузошташуда
Тартиб ва шартњои фурўши мавзўи гарав бо қонун муқаррар карда мешаванд.  (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 380. Пеш аз мeҳлати иxро намудани eҳдадорие, ки бо гарав таъмин шудааст ва рeёниш аз молу мулки ба гарав гузошташуда
  1. Гаравгир дар ҳолатҳои зайл барои пеш аз мeҳлат иxро намудани eҳдадории бо гарав таъминшуда ҳақ дорад:
а) агар мавзўи гарав аз ихтиёри гаравдеҳ баромада бошад, ки дар он xо монда шуда буд, хилофи шартҳои шартнома бошад;
б) аз xониби гаравдеҳ вайрон карда шудани қоидаҳои иваз намудани мавзўи гарав (моддаи 374);
в) гум кардани мавзўи гарав, мутобиқи ҳолатҳое, ки барои он гаравгир xавобгар намебошад, агар гаравдеҳ аз ҳуқуқи пешбининамудаи қисми 2 моддаи 374 ҳамин Кодекс истифода набурда бошад;
г) агар арзиши мавзўи гарав хеле паст шавад ва гаравдењ талаботи иваз намудани мавзўи гаравро иҷро накунад;
д) дар  њолатњои дигари пешбининамудаи қонун ё шартнома.
  1. Гаравгир ҳақ дорад иxрои пеш аз мeҳлати eҳдадории бо гарав таъминшударо талаб кунад ва агар талаби e қонеъ карда нашавад, дар ҳолатҳои зайл рeёнишро аз мавзўи гарав истифода барад:
а) ҳангоми аз xониби гаравдеҳ иxро нашудани вазифаҳои пешбининамудаи зербандҳои а) ва б) қисми 1 ва қисми 2 моддаи 372 ҳамин Кодекс;
б) дар сурати аз xониби гаравдеҳ вайрон кардани қоидаҳои ихтиёрдории молу мулки ба гарав гузошташуда (қисми 2 моддаи 375). (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 381. Қатъи гарав
  1. Гарав дар ҳолатҳои зайл қатъ мегардад:
а) бо қатъи eҳдадории бо гарав таъминшуда;
б) тибқи талаби гаравдеҳ, ҳангоми мавxуд будани ҳолатҳои пешбининамудаи ҳисми 3 моддаи 372 ҳамин Кодекс;
в) дар сурати нобуд шудани ашёи ба гарав гузошташуда ё қатъи ҳуқуқи ба гарав, агар гаравдеҳ аз ҳуқуқҳои пешбининамудаи қисми 2 моддаи 374 ҳамин Кодекс истифода набурда бошад;
г) њангоми фурўши молу мулки ба гарав гузошташуда;
д) бо асосњои дигари пешбининамудаи қонун ё шартнома.
  1. Қатъи гарав бояд дар феҳрасте сабт гардад, ки дар он шартномаи гарав ба қайд гирифта шуда буд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  2. Ҳангоми қатъи гарав дар натиxаи иxро намудани eҳдадории бо гарав таъминшуда ё мувофиқи талаби гаравдеҳ (қисми 3 моддаи 372) гаравгир, ки ашёи ба гарав гузошташуда дар ихтиёраш буд, бояд фавран онро ба гаравдеҳ баргардонад.
 
Моддаи 382. Нигоҳ доштани гарав ҳангоми ба шахси  дигар гузаштани ҳуқуқи ба гарав гузошташуда
  1. Дар сурати гузаштани њуқуқи моликият ба молу мулки ба гарав гузошташуда ё њуқуқи хоҷагидории он аз гаравдењ ба шахси дигар дар натиҷаи бо музд ё бемузд бегона кардани ин молу мулк, ё ин ки тибқи тартиби ворисии умумии (универсалии) ҳуқуқ, њуқуқи гарав қобили эътибор аст, ба истиснои њолатњое, ки кредитор барои гузаштани њуқуқи моликият ба молу мулки ба гарав гузошташуда бе нигоњ доштани гарав розї мебошад.
Ба њамаи молу мулке, ки гаравдењ дар натиҷаи бегона кардани молу мулки ба гарав гузошташуда ба даст овардааст, њуқуқи гаравии гаравгир татбиқ мегардад, агар дар қонун ва шартнома њолати дигар пешбинї нашуда бошад.
Дар мавриди нигоњ доштани гарав, вориси гаравдењ ҷои гаравдењро ишѓол менамояд ва тамоми ўњдадорињои гаравдењро ба зимма мегирад, агар дар созишнома бо гаравгир тартиби дигар пешбинї нашуда бошад.
  1. Агар молу мулки гаравдеҳ, ки мавзўи гарав мебошад, тибқи тартиби вориси ҳуқуқи ба якчанд шахс гузашта бошад, ҳар як ворис (бадастоварандагони молу мулк) оқибатҳоеро, ки аз натиxаи бо гарав таъмин намудани eҳдадорӣ бармеоянд, ба андозаи баробар ба мисли молу мулки зикргардидаи ба онҳо гузашта, ба зимма доранд. Аммо ҳангоме, ки мавзeи гарав тақсимнашаванда аст ё бо асосҳои дигар таҳти моликияти умумии ворисони умумӣ мебошад, онҳо ба гаравдеҳони муштарак табдил меёбанд.
    (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 383. Оқибати маҷбуран гирифтани молу мулки ба гарав  гузошташуда
Агар ҳуқуқи моликияти гаравдеҳ ба молу мулке, ки мавзўи гарав қарор дорад дар натиxаи гирифтан (харида гирифтан) барои эҳтиёxоти давлатӣ, реквизитсия ё милликунонӣ тибқи тартиби пешбининамудаи қонун қатъ гардад ва ба гаравдеҳ молу мулки дигар дода шавад ё xуброни дахлдор сурат гирад, ҳуқуқи гарав ба молу мулке, ки ба ивази он дода мешавад татбиқ гардида, мувофиқан гаравгир барои қонеъ намудани талаботи худ аз маблағи барои xуброни гаравдеҳ додашаванда ҳуқуқи афзалиятнок пайдо мекунад. Гаравгир инчунин ҳақ дорад иxрои пеш аз мeҳлати eҳдадории бо гарав таъминшудааро талаб намояд.  (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 384. Гузашт кардани ҳуқуқ оид ба шартномаи гарав
  1. Гаравгир ҳақ дорад ҳуқуқи худро оид ба шартномаи гарав бо риояи қоидаҳои додани ҳуқуқи кредитор, бо роҳи гузашти талабот (моддаҳои 411-419) ба дигар шахс диҳад.
2.Аз xониби гаравгир гузашт кардани ҳуқуқи худ оид ба шартномаи гарав ба шахси дигар ҳангоме қобили эътибор аст, ки агар ба ҳамон шахс ҳуқуқи талабот ба қарздор оид ба eҳдадории асосии бо гарав таъминшуда низ гузашт карда шуда бошад.
3.Агар амали дигаре исбот нашуда бошад, гузашти ҳуқуқ оид ба шартнома дар мавриди ипотека инчунин маънои гузашти ҳуқуқ ба eҳдадории бо ипотека таъминшударо дорад.
 
Моддаи 385. Гузаронидани қарзи eҳдадорие, ки бо гарав таъмин шудааст
Бо гузаронидани қарзи eҳдадории бо гарав таъминшуда ба шахси дигар, агар гаравдеҳ ба кредитор дар мавриди ба зимма гирифтани масъулияти қарздори нав розигӣ надода бошад, гарав қатъ мегардад.
 
Моддаи 386. Ба гарав гузоштани моли дар  муомилот буда
  1. Моли дар муомилотбудаи ба гарав гузошташуда моле эътироф карда мешавад, ки дар ихтиёри гаравдеҳ буда, ба e ҳуқуқ дода шудааст таркиб ва шакли табии молу мулки ба гарав гузошташударо (захираҳои мол, ашё, мавод, маҳсулоти нимтайёр, маҳсулоти тайёр ва ғайра) тағйир диҳад ба шарте, ки арзиши умумии онҳо аз арзиши дар шартнома муайяншудаи ин молу мулки гарав камтар нагардад.
Агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, арзиши моли ба муомилот гузошташударо, баробари андозаи қисми eҳдадории бо гарав таъминшуда кам кардан мумкин аст.
  1. Моли дар муомилотбуда, ки аз ҷониби гаравдењ бегона карда шудааст, аз лањзаи ба соњибмулкї, пешбурди хоҷагидорї ё идораи оперативии бадастоваранда гузаштанаш дигар мавзўи гарав шуда наметавонад. То рўзи пурра кардани мавзўи гарав, ки моли дар муомилотбуда аз ҷумлаи он аст, маблаѓи аз фурўши ин мол ба дастомада ба сифати мавзўи гарав њисоб карда мешавад.
Моли дар муомилотбудае, ки гаравдењ онро аз рўи шартњои шартномаи гарави моли дар муомилотбуда харидааст, аз лањзаи бо њуқуқи моликият ё њуқуқи дигари ашёи ба ихтиёри гаравдењ гузаштанаш мавзўи гарав қарор мегирад.
  1. Гаравдеҳи моли дар муомилотбуда бояд дафтари сабти гаравҳоеро дошта бошад, ки дар он шарти ба гарав гузоштани мол, дигар амале, ки боиси тағйир додани таркиб ва ё шакли табиии моли ба гарав гузошташуда гардидаанд, аз Ҷумла коркарди онро дар рeзи охирини амалиёт инъикос намояд.
  2. Ҳангоми аз xониби гаравдеҳ вайрон карда шудани шарти ба гарав гузоштани моли дар муомилотбуда гаравгир ҳақ дорад ба рeи он нишонаву мeҳри худро гузошта, то бартараф намудани норасоиҳо, амалиётро бо ин молу мулк боздорад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 387. Ба гарав гузоштани мол дар гаравхона (ломбард)
  1. Аз шаҳрвандон ба гарав қабул кардани молу мулки манқуле, ки барои истеъмоли шахсӣ, кандани қарзи кeтоҳмуддат таъин шудаанд, ба сифати фаъолияти соҳибкорӣ аз xониби ташкилотҳои махсусгардонидашуда – гаравхона (ломбард)-ҳо, ки ба ин фаъолият иxозатнома (лицензия) доранд, анxом дода шуданаш мумкин аст.
  2. Шартномаи ба гарав гузоштани мол дар гаравхона (ломбард) бо додани чипта (билет) -и гарав аз тарафи гаравхона (ломбард) ба расмият дароварда мешавад.
  3. Молҳои багаравгузошта ба гаравхона (ломбард) супорида мешаванд. Гаравхона (ломбард) вазифадор аст моли ба гарав гирифтаашро ба манфиати гаравдеҳ аз ҳисоби худ, бо арзиши пуррааш мутобиқи нархи чунин мол ва чунин сифат, ки одатан дар муассисаҳои савдо ҳангоми ба гарав гирифтан муайян карда мешавад, суғурта намояд.
Гаравхона (ломбард) ҳақ надорад моли ба гарав гузошташударо истифода ва ихтиёрдорӣ намояд.
  1. Гаравхона (ломбард) барои гум ё осеб дидани моли ба гарав гузошташуда, агар исбот карда натавонад, ки гум ё осеб ёфтани мол ба қувваи рафънопазир вобаста аст, масъулият дорад.
  2. Ҳангоми дар мeҳлати муайяншуда барнагардонидани қарзи моли ба гаравхона (ломбард) супурда, гарави он аст, ки гаравхона (ломбард) ҳақ дорад дар асоси иxроварақаи нотариус бо гузаштани як моҳи имтиёзнок, ин молро бо тартиби барои фурeши молу мулки ба гарав гузошташуда (қисмҳои 3, 4, 6 ва 7 моддаи 379) муқарраргардида фурeшад. Пас аз ин талаботи гаравхона (ломбард) нисбати гаравдеҳ (қарздор), ҳарчанд маблағи фурeши моли ба гарав гузошташуда барои пурра қонеъ намудани талабот нокифоя бошад ҳам қонеъ гашта ҳисоб мешавад.
  3. Қоидаҳои ба шаҳрвандон мувофиқи молу мулки ба гарав гузоштаашон қарздодани гаравхона (ломбард) -ро мутобиқи ҳамин Кодекс қонун муайян мекунанд.
  4. Шартҳои шартномаи дар гаравхона (ломбард) гарав гузоштани мол, ки ҳуқуқи гаравдеҳро дар муқоиса ба ҳуқуқҳои додаи ҳамин Кодекс ё дигар қонунҳо маҳдуд месозад, эътибор надоранд. Бар ивази чунин шартҳо муқаррароти дахлдори қонун татбиқ карда мешаванд.
 
  • 4. НИГОҲ ДОШТАН
 
Моддаи 388. Асосҳо барои нигоҳ доштан
  1. Кредитор молу мулкеро, ки дар ихтиёр дорад ва онро бояд ба қарздор ва ё шахси муайяннамудаи қарздор супорад, дар сурати аз xониби қарздор дар мeҳлати муайяншуда иxро накардани eҳдадории пардохти ҳаққи мол ё xуброни хароxоти қарзҳо вобаста ба ин ё зиёни дигар ҳақ дорад то иxро гардидани eҳдадориҳои дахлдор, онро нигоҳ дорад.
 
  1. Кредитор, сарфи назар аз он, ки баъди соҳиб шуданаш ба ин мол шахси сеюм ба он ҳуқуқ пайдо кардааст, молро нигоҳ дошта метавонад.
  2. Агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, қоидаҳои моддаи мазкур татбиқ мегарданд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 389. Қонеъ намудани талабот аз њисоби ашёи нигоњдошташуда
Талаботи кредиторе, ки бо нигоњдории ашё таъмин шудааст, аз њисоби арзиши он бо бартарї  аз тамоми талаботи боқимондае, ки иҷрои онњо бо худи њамин ашё таъмин шудааст, қонеъ гардонида мешавад.
(Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  • 5. ЗАМОНАТ
 
Моддаи 390. Шартномаи замонат
  1. Тибқи шартномаи замонат зомин eҳдадор мешавад, ки дар назди кредитори дигар шахс барои пурра ё қисман иxро намудани eҳдадориҳои он xавобгар бошад.
  2. Шартномаи замонат инчунин xиҳати таъмини eҳдадории минъбада, низ баста шуданаш мумкин аст.
Танҳо талаботи ҳақконӣ метавонад бо замонат таъмин карда шавад.
 
Моддаи 391. Шакли шартномаи замонат
Шартномаи замонат бояд хаттӣ тартиб дода шавад. Дар сурати ба тарзи хатти тартиб надодани он шартномаи замонат беэътибор мегардад.
 
Моддаи 392. Масъулияти зомин
  1. Ҳангоми иxро нанамудан ё иxрои номатлуби бо замонат таъмин кардани eҳдадорӣ зомин ва қарздор, агар қонун ва ё шартномаи замонат масъулияти субсидарии зоминро пешбинӣ накарда бошанд, дар назди кредитор муштарак xавобгар мебошанд.
  2. Агар дар шартномаи замонат тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, зомин дар назди кредитор баробари қарздор, аз Ҷумла дар пардохти фоиз, xуброни хароxоти судӣ оид ба руёнидани қарз ва дигар зиёни ба кредитор дар натиxаи eҳдадориро иxро нанамудан ё номатлуб иxро кардани қарздор расидааст, xавобгар мебошад.
  3. Ашхосе, ки якxоя замонат додаанд, агар дар шартномаи замонат тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, дар назди кредитор якxоя xавобгаранд.
  4. Агар замонати аз xониби қарздор иxро кардани eҳдадориро бонк ё дигар муассисаи кредитӣ, шахси суғуртакунанда ё дигар шахсе, ки зоминиро ба сифати фаъолияти касбии соҳибкорӣ анxом медиҳад, ба eҳда гирифта, агар дар шартҳои шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, зомин дар назди кредитор дар доираи маблағи дар замонатнома зикршуда масъулият дорад.
 
Моддаи 393. Ҳуқуқи зомин xиҳати эътирози талаботи кредитор
  1. Агар аз шартномаи замонат тартиби дигаре барнаояд, кафил ҳақ дорад ба кредитор оид ба талаботаш, ки нисбат ба он қарздор метавонист арз кунад, эътироз намояд.
Зомин ҳатто дар ҳолате, ки қарздор аз эътироз даст кашидааст ё қарзи худро эътироф кардааст, ҳуқуқи эътироз карданро нигоҳ медорад.
  1. Зомин то қонеъ намудани талаботи кредитор eҳдадор аст қарздорро аз ин огоҳ намояд ва агар нисбат ба зомин даъво пешниҳод шуда бошад, қарздорро ба муҳокимаи парванда xалб намояд.
3.Агар зомин eҳдадориҳои дар қисми 2 ҳамин модда нишондодашударо иxро накарда бошад, қарздор ҳақ дорад ба муқобили талаботи акс (регресивӣ)-и зомин, ки e ба муқобили кредитор дошт, эътироз намояд.
 
Моддаи 394. Ҳуқуқи зомине, ки eҳдадориашро иxро кардааст
  1. Ба зомини eҳдадориашро иxронамуда ҳуқуқи кредитор оид ба ин eҳдадорӣ ва ҳуқуқи марбути кредитор ҳамчун гаравгир, дар он ҳаxме, ки зомин талаботи кредиторро қонеъ намудааст, мегузарад. Зомин ҳамчунин ҳақ дорад аз қарздор пардохти фоизи маблағи ба кредитор додашуда ва xуброни дигар зиёнеро талаб намояд, ки бинобар масъулияти назди қарздор расидааст.
  2. Ҳангоми аз xониби зомин иxро гардидани eҳдадорӣ кредитор бояд ба қарздор аснодеро супорад, ки ин талаботро ба қарздор тасдиқ мекунад, инчунин eро ҳуқуқдор созад, ки ин талаботро таъмин мекунад.
  3. Агар дар қонун, дигар санади ҳуқуқӣ ё шартномаи байни зомин ва қарздор тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад ва аз муносибати байни онҳо барнаояд, қоидаҳои муайяннамудаи моддаи мазкур, татбиқ карда мешавад.
 
Моддаи 395. Огоҳонидани зомин дар мавриди аз xониби қарздор иxро шудани eҳдадорӣ
Қарздоре, ки eҳдадории бо замонат таъминшударо иxро кардааст, вазифадор аст фавран зоминро аз ин огоҳ созад. Дар акси ҳол, зомине ки eҳдадориҳояшро дар навбати худ иxро кардааст, ҳақ дорад аз кредитор маблағи беасос гирифтаашро рeёнад ё ба қарздор талаботи  акс (регресивӣ) арз намояд. Дар ҳолати ба қарздор арз намудани талаботи акс (регресивӣ) қарздор ҳақ дорад аз кредитор танҳо маблағи беасос гирифтаашро рeёнад.
 
Моддаи 396. Қатъи зоминат
  1. Замонат бо қатъи eҳдадории таъминнамудааш, инчунин дар ҳолати тағйир ёфтани ин eҳдадорӣ, ки боиси афзудани масъулият ё бидуни розигии зомин ба e дигар оқибатҳои номусоид меоранд, қатъ мегардад.
  2. Агар зомин ба кредитор дар мавриди xавобгарӣ оид ба масъулияти қарздори нав розигӣ надода бошад, зоминат ҳангоми ба шахси дигар гузаронидани қарзи бо замонат таъминшудаи eҳдадорӣ, қатъ мегардад.
  3. Замонат ҳангоме, ки кредитор қабули иxрои дурусти пешниҳоднамудаи қарздор ё зоминро рад мекунад, қатъ мегардад.
  4. Замонат бо гузашти мeҳлати дар шартномаи замонат зикршуда, ки барои ҳамин мeҳлат дода шудааст, қатъ мегардад. Агар мeҳлат муайян нашуда бошад он ҳангоме қатъ мегардад, ки кредитор дар xараёни як сол аз рeзи фаро расидани иxрои eҳдадории бо замонат таъминшуда ба зомин арзи даъво накарда бошад. Ҳангоме, ки мeҳлати иxрои eҳдадории асосӣ муайян карда нашудааст ва муайян шуданаш ҳам номумкин аст ё бо лаҳзаи пасталабкунӣ муайян карда шуда бошад, агар кредитор ба зомин дар тeли ду сол аз рeзи бастани шартномаи замонат арзи даъво накарда бошад, замонат қатъ мегардад.
 
  • 6. КАФОЛАТ
 
Моддаи 397. Мафҳуми кафолат
1.Дар асоси кафолат бонк, дигар муассисаи кредитӣ ё ташкилоти суғурта (кафил) бо хоҳиши шахси дигар (принсипал) ба кредитори принсипал (бенефитсиар) мутобиқи шарти eҳдадории бо кафолат таъминшуда, бо пешниҳоди талабномаи бенефитсиар оид ба пардохти маблағ eҳдадории хаттӣ  медиҳанд.
  1.   Шартнома дар бораи додани кафолат байни субъектњое, ки дар қисми 1 њамин модда зикр шудаанд ва принсипал дар шакли хаттї баста мешавад. Риоя накардани шакли хаттии шартномаи кафолат онро беэътибор мегардонад.
  2.    Дар кафолатнома бояд шахсе, ки бо хоњиши ў кафолат дода мешавад, маблаѓ ва мўњлати кафолат, номи кредитор оид ба кафолат, ўњдадорие, ки таъмин карда мешавад, шартњои пешнињоди талабот, мўњлати иҷрои кафолат, масъулияти кафил ва дигар шартњои зарурї зикр карда шуда бошад.
 
Моддаи 398. Бо кафолат таъмин намудани eҳдадории принсипал
1.Кафолат аз xониби принсипал иxрои матлуби eҳдадориашро нисбат ба бенефитсиар (eҳдадории асосӣ) таъмин мекунад.
  1. Принсипал ба кафил барои додани кафолат подош медињад. Андозаи подош бо мувофиқаи тарафњои шартнома муайян карда мешавад.
 
Моддаи 399. Мустақилияти кафолат аз eҳдадории асосӣ
Eҳдадории пешбининамудаи кафолати кафил назди бенефитсиар дар муносибати байни онҳо ба eҳдадории асосие вобаста намебошад, ки xиҳати  иxрои он дода шудааст, ҳатто агар дар кафолат нисбати ин eҳдадорӣ ишора шуда бошад ҳам, вобаста намебошад.
 
Моддаи 400. Бебозхост будани кафолат
Агар дар кафолат  тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, он аз xониби кафил бозхост карда намешавад.
 
Моддаи 401. Гузаранда набудани ҳуқуқи кафолат
Агар дар кафолат тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ҳуқуқи тибқи кафолат ба бенефитсиар марбути  талабот ба кафил, ба дигар шахс вогузошта намешавад.
Бенефитсиар метавонад њуқуқњои худро барои гирифтани пардохт аз кафил дар сурати қонеъ гардонидани талаботи бенефитсиар аз рўи кафолат гузашт намояд, ба гарав гузорад ё ба тариқи дигар ихтиёрдорї намояд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
Моддаи 402. Эътибор пайдо кардани кафолат
Агар дар кафолат тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, кафолат аз рeзи додашуданаш  эътибор пайдо мекунад.
 
Моддаи 403. Пешниҳоди талабномаи  кафолат
  1. Талабномаи бенефитсиар дар мавриди пардохти маблағи кафолат бояд ба кафил, бо замимаи санади дар кафолат зикргардида пешниҳод карда шавад. Дар талабнома ё замимаи он бенефитсиар бояд зикр кунад, ки аз xониби принсипал риоя накардани eҳдадории асосӣ, ки xиҳати таъмини он кафолат дода шудааст, аз чӣ иборат аст.
  2. Талабномаи бенефитсиар ба кафил бояд то қатъи мeҳлати дар кафолат муайяншуда, ки барои ҳамон мeҳлат дода шудааст, пешниҳод гардад.
 
Моддаи 404. Eҳдадории кафил ҳангоми баррасии талабномаи бенефитсиар
  1. Ҳангоми гирифтани талабномаи бенефитсиар кафил вазифадор аст фавран аз ин принсипалро огоҳ намояд ва ба e нусхаи талабномаро бо ҳамаи санади марбут ба он диҳад.
  2. Кафил бояд талабномаи бенефитсиарро бо ҳама санади замимагардида дар мeҳлати мувофиқ баррасӣ намуда, барои муайян кардани он, ки ин талабнома ва санади замимашуда ба шартҳои кафолат мутобиқанд, ғамхории оқилона зоҳир намояд.
 
Моддаи 405. Иxрои талабномаи бенефитсиарро рад намудани кафил
  1. Агар талабномаи бенефитсиар ё санади ба он замимашуда ба шарти кафолат мутобиқ набошанд ё ба кафил пас аз хотимаи мeҳлати дар кафолат муайяншуда пешниҳод гардида бошанд, кафил қонеъ намудани талабномаи бенефитсиарро рад мекунад.
Кафил бояд бенефитсиарро аз қонеъ накардани ин талабнома  фавран огоҳ созад.
  1. Агар то қонеъ намудани талабномаи бенефитсиар ба кафил маълум гардида бошад, ки eҳдадории асосии бо кафолат таъминшуда пурра ё як қисми дахлдори он иxро шудааст, аз рeи дигар асосҳо қатъ ёфтааст ё худ беэътибор мебошад, e бояд аз ин бенефитсиар ва принсипалро фавран огоҳ созад.
Агар баъди чунин огоҳсозӣ кафил талабномаи такрории бенефитсиарро гирифта бошад, бояд онро қонеъ гардонад.
 
Моддаи 406. Ҳадди eҳдадориҳои кафил
  1. Eҳдадории пешбининамудаи кафил дар назди бенефитсиар бо пардохти маблағе, ки ба он кафолат дода шудааст, маҳдуд карда мешавад.
2.Масъулияти кафил дар назди бенефитсиар барои иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадории бо кафолат таъминшуда аз xониби кафил, агар дар кафолат тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, бо маблағи  кафолат додашуда маҳдуд карда намешавад.
 
Моддаи 407. Қатъи кафолат
  1. Eҳдадории кафил дар назди бенефитсиар оид ба кафолат дар ҳолатҳои зайл қатъ мегардад:
а) ба бенефитсиар пардохтани маблағе, ки ба он кафолат дода шудааст;
б) бо хотима мeҳлати дар кафолат муайяншуда, ки барои ҳамон мeҳлат дода шудааст;
в) дар натиxаи даст кашидани бенефитсиар аз ҳуқуқи худ оид ба кафолат ва ба кафил баргардонидани ин ҳуқуқ;
г) дар натиxаи аз ҳуқуқи оид ба кафолат бенефитсиар даст кашидан бо усули изҳороти хаттӣ дар мавриди аз eҳдадорӣ озод кардани кафил.
Қатъи eҳдадории кафил бошад асосҳои дар зербандҳои а), б) ва г) ҳамин қисм зикргардида ба он вобаста намебошад, ки оё кафолат ба e баргардонида шудааст.
  1. Кафиле, ки барояш қатъи кафолат маълум шудааст, бояд фавран аз ин принсипалро огоҳ созад.
 
Моддаи 408. Талаботи акси кафил ба принсипал
  1. Ҳуқуқи кафил дар мавриди аз принсипал мутобиқи тартиби даъвои акс (регресивӣ) талаб кардани xуброни маблағе, ки ба бенефитсиар дар асоси кафолат дода шудааст, тибқи созишномаи кафил бо принсипал, ки xиҳати иxрои он кафолат дода шуда буд, муайян мегардад.
  2. Агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, кафил ҳақ надорад аз принсипал xуброни маблағеро, ки ба бенефитсиар бидуни риояи шарти кафолат ё бо вайрон кардани eҳдадории кафил дар назди бенефитсиар пардохта шудааст, талаб намояд.
  • 7. БАЙЪОНА
 
Моддаи 409. Мафҳуми байъона. Шакли шартномаи байъона
  1. Байъона маблағе эътироф карда мешавад, ки як тарафи имзокунандаи шартнома мутобиқи маблағи тибқи шартнома пардохташаванда барои исботи бастани шартнома ва таъмини иxрои он ба ҳисоби тарафи дигар мегузаронад.
  2. Шартнома дар бораи байъона, сарфи назар аз маблағи байъ, бояд дар шакли хаттӣ баста шавад.
  3. Ҳангоми шубҳа кардан ба он, ки оё маблағи аз xониби дигар ба ҳисоби шартномаи пардохт гузаронидашуда байъона аст ё на, аз Ҷумла дар натиxаи риоя накардани қоидаҳои муайяннамудаи қисми 2 ҳамин модда, ин маблағ, агар тартиби дигаре исбот нашуда бошад, ба сифати пешпардохт эътироф карда мешавад.
 
Моддаи 410. Оқибати қатъ ёфтан ва иxро накардани eҳдадории бо байъона таъминшуда
  1. Агар eҳдадорӣ то оғози иxрояш бо созишномаи тарафҳо ё дар натиxаи имконнопазирии иxро (моддаи 448) қатъ ёбад, байъона бояд баргардонида шавад.
  2. Агар барои иxро нашудани шартнома тарафе, ки байъона додааст масъулият дошта бошад, байъона дар ихтиёри тарафи дигар мемонад. Агар барои иxро нашудани шартнома тарафе xавобгар бошад, ки байъона гирифтааст, он бояд ба тарафи дигар маблағи дукаратаи байъонаро супорад.
Бар замми ин тарафе, ки барои иxро нашудани шартнома xавобгар аст, агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, бояд ба тарафи дигар товони зиёнро бо баҳисобгирии маблағи байъона пардозад.
 
БОБИ 23
ИВАЗ ШУДАНИ ШАХС ДАР EҲДАДОРӣ
 
  • 1. ГУЗАШТАНИ ҲУҚУҚИ КРЕДИТОР БА ШАХСИ ДИГАР
 
Моддаи 411. Асос ва тартиби гузаштани ҳуқуқи кредитор ба шахси дигар
  1. Ҳуқуқе (талаботе), ки дар асоси eҳдадорӣ ба кредитор тааллуқ дорад тибқи аҳд ба дигар шахс (гузашт кардани талабот) дода шуданаш мумкин аст ё дар асоси қонун метавонад ба дигар шахс гузарад.
Қоидаҳои гузаштани ҳуқуқи кредитор ба шахси дигар дар мавриди талаботи акс (регресивӣ) татбиқ карда намешаванд.
  1. Агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, барои гузаштани ҳуқуқи кредитор ба шахси дигар, розигии қарздор талаб карда намешавад.
Дар њолати гарав, гузашти њуқуқ (талабот) ё ба тариқи дигар додани он ба якчанд шахсон, навбати қонеъгардонии талаботи онњо мутобиқи қонунгузории Ҷумњурии Тоҷикистон муайян карда мешавад. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
  1. Агар қарздор ба таври хаттӣ дар мавриди амали анxомдодашудаи ба шахси дигар гузаштани ҳуқуқи кредитор огоҳ нашуда бошад, кредитори нав вобаста ба ин таваккали сар задани оқибати номусоидро ба eҳда мегирад. Дар чунин ҳолат иxрои eҳдадории кредитори ибтидоӣ иxрои eҳдадории кредитори муносиб эътироф карда мешавад.
 
Моддаи 412. Ҳуқуқҳое, ки ба дигар шахс гузашта наметавонанд
Ба дигар шахс гузаштани ҳуқуқи кредитор, ки ба таври ногусастанӣ ба шахсияти e алоқаманд мебошад, аз Ҷумла талабот оид ба алимент ва xуброни зиёне, ки ба ҳаёт ва саломатӣ расидааст, иxозат дода намешавад.
 
Моддаи 413. Андозаи ҳуқуқи кредитор, ки ба шахси дигар мегузарад
Агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ҳуқуқи кредитори ибтидоӣ ба кредитори нав дар ҳaxм ва мутобиқи шарте мегузарад, ки то лаҳзаи гузаштани ҳуқу мавxуд буд. Аз Ҷумла ба кредитори нав ҳуқуқе, ки иxрои eҳдадориро таъмин мекунад, ҳамчунин дигар ҳуқуқҳои вобаста ба талабот, аз Ҷумла ҳуқуқ ба фоизҳои пардохтнашуда низ мегузарад.
 
Моддаи 414. Далелҳои ҳуқуқи кредитори нав
  1. Қарздор ҳақ дорад то аз xониби кредитори нав пешниҳод кардани далелҳо оид ба гузаштани ҳуқуқи талабот eҳдадориашро нисбати ин шахс иxро накунад.
  2. Кредитори талаботашро ба шахси дигар гузашткарда вазифадор аст ба e санади тасдиқкунандаи ҳуқуқи талабашро диҳад ва маълумоти барои татбиқи eҳдадорӣ муҳимро ба e расонад.
 
Моддаи 415. Эътирози қарздор нисбати талаботи кредитори нав
Қарздор ҳақ дорад ба муқобили талаботи кредитори нав эътирозеро, ки ба e нисбат ба кредитори ибтидоӣ то лаҳзаи гирифтани огоҳинома оид ба гузаштани ҳуқуқи eҳдадорӣ ба кредитори нав дошт, арз намояд.
 
Моддаи 416. Дар асоси қонун ба шахси дигар гузаштани ҳуқуқи кредитор
Ҳуқуқи кредитор оид ба eҳдадорӣ ба шахси дигар дар асоси қонун ва фаро расидани ҳолатҳои дар он нишондодашуда мегузарад:
а) дар натиxаи  гузаштани ҳуқуқҳои умумии вориси ҳуқуқи кредитор;
б) бо қарори суд дар мавриди ба дигар шахс гузаронидани ҳуқуқи кредитор, дар сурате ки имконияти чунин гузаронидан дар қонун пешбинӣ гардида бошад;
в) дар натиxаи иxро намудани eҳдадории қарздор аз xониби зомин ё гаравдеҳ, ки аз рeи ин eҳдадорӣ қарздор намебошанд;
г) ҳангоми суброгация кардани ҳуқуқи кредитор аз тарафи суғуртакунанда ба қарздоре, ки барои фаро расидани ходисаи суғурта масъулият дорад;
д) дар дигар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун.
 
Моддаи 417. Шарти гузашт кардани талабот
  1. Ба дигар шахс гузашт кардани талабот аз xониби кредитор дар ҳолате, ки он хилофи қонун, дигар санади ҳуқуқӣ ё шартнома набошад, иxозат дода мешавад.
  2. Гузашт кардани талабот аз рeи eҳдадорӣ, ҳангоме ки шахсияти кредитор барои қарздор дорои аҳамияти назаррас мебошад: бидуни розигии қарздор, иxозат дода намешавад.
  3. Бе розигии қарздор гузашт кардани талабот аз рўи ўњдадории дар қисми 2 моддаи мазкур пешбинишуда ўро аз иҷрои ин талабот, ки ба ин шахс гузашт карда шудааст, озод наменамояд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
Моддаи 418. Шакли гузашт кардани талабот
  1. Талаботе, ки ба аҳди оддии хаттӣ ё нотариалӣ асос ёфтааст, бояд ба тарзи дахлдори хаттӣ гузашт карда шавад.
  2. Агар дар қонун тартиби дигаре муқаррар нашуда бошад гузашт кардани талабот аз рeи аҳде, ки бақайдгирии давлатиро тақозо мекунад, бояд мутобиқи тартиби барои бақайдгирии чунин аҳд пешбинишуда, ба қайд гирифта шавад.
  3. Талабот аз рeи коғази қиматноки ордерӣ бо роҳи индоссамент (навиштаxоти таҳлилӣ)-и ин коғази қиматнок (қисми 3 моддаи 160) гузашт карда мешавад.
 
Моддаи 419.  Масъулияти кредиторе, ки талабашро гузашт кардааст
Кредитори ибтидоӣ, ки талабашро гузашт кардааст, дар назди кредитори нав барои нодуруст будани талаботи ба e додааш xавобгар буда, вале барои иxро нагардидани ин талаб аз xониби қарздор, ба ғайр аз ҳолате, ки кредитори ибтидоӣ дар назди кредитори нав  кафилии қарздорро ба eҳда гирифтааст, xавобгар намебошад.
 
  • 2. ГУЗАРОНИДАНИ ҚАРЗ
 
Моддаи 420. Шарт ва шакли гузаронидани қарз
  1. Аз xониби қарздор ба дигар шахс гузаронидани қарз танҳо бо розигии кредитор иxозат дода мешавад.
  2. Ба шакли гузаронидани қарз мувофиқан қоидаҳои оид ба шакли гузашти талабот татбиқ мегарданд.
 
Моддаи 421. Эътирози қарздори нав ба муқобили талаби кредитор
Қарздори нав ҳақ дорад ба талаби кредитор, ки ба муносибати байни e ва қарздори ибтидоӣ асос ёфтаанд, эътироз кунад.
 
БОБИ 24
МАСЪУЛИЯТИ ВАЙРОН КАРДАНИ EҲДАДОРӣ
 
Моддаи 422. Мафҳуми вайрон кардани eҳдадорӣ
  1. Таҳти мафҳуми вайрон кардани eҳдадорӣ иxро накардан ё иxрои номатлуб (сари вақт иxро накардан, норасоиҳои мол ва корҳо, вайрон кардани дигар шартҳо ё ки аз моҳияти eҳдадорӣ бармеояд) дар назар дошта шудааст (иxрои номатлуб). Дар сурати пеш омадани ҳолати ғайриимкони иxрои матлуб қарздор бояд фавран кредиторро огоҳ созад.
  2. Ба xавобгарӣ кашидани қарздор барои вайрон кардани eҳдадорӣ тибқи талаби кредитор анxом дода мешавад.
 
Моддаи 423. Товони зиёне, ки дар натиxаи вайрон кардани eҳдадорӣ расонида шудааст
  1. Қарздоре, ки eҳдадориро вайрон кардааст, вазифадор аст ба кредитор товони зиёни дар натиxаи вайрон кардани eҳдадорӣ расидаро пардозад (моддаи 15 ҳамин Кодекс). Xуброни зиён оид ба eҳдадориҳое, ки бо xаримаи аҳдшиканӣ таъмин шудааст, мутобиқи қоидаҳои пешбининамудаи моддаи 424 ҳамин Кодекс муайян карда мешавад.
  2. Созишномаи то вайрон кардани eҳдадорӣ қабулнамудаи тарафҳо дар мавриди озод кардани қарздор аз товони зиёни аз вайрон кардан расонидашаванда беэътибор буда, вале тарафҳо бо розигии ҳамдигар метавонанд танҳо рeёнидани зиёни воқеии ба молу мулк расонидашударо пешбинӣ намоянд.
  3. Агар дар қонунҳо ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ҳангоми муайян кардани зиён нархҳои маҳалле, ки eҳдадорӣ мебоист дар он xо ба иxро расонда шавад, дар рeзи ихтиёран қонеъ намудани талаби кредитор аз xониби қарздор ба эътибор гирифта мешавад, вале агар талабот ихтиёран қонеъ карда нашуда бошад – нархҳои дар рeзи арз шудани даъво амалкунанда ба инобат гирифта мешаванд. Бо назардошти ҳолатҳо, суд метавонад талаби товони зиёнро бо ба инобат гирифтани нархҳое, ки дар рeзи баровардани қарор амал мекунанда ё дар рeзи пардохти воқеӣ xорӣ мебошанд, қонеъ намояд.
  4. Ҳангоми муайян кардани андозаи даромади аздастрафта, тадбирҳои андешидаи кредитор барои гирифтани ин даромад ва барои ин мақсад омодагӣ дидани e ба инобат гирифта мешавад.
  5. Агар кредитор, исбот карда тавонад, ки ҳамагуна амали қарздор, бо мақсади саркашӣ аз масъулият барои вайрон кардани eҳдадорӣ анxом дода шудааст, оид ба беэътибор донистани ин амалҳо ҳақ дорад, талабот арз намояд.
 
Моддаи 424. Зиён ва  ноустуворона
  1. Агар барои иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадорӣ ноустуворона муқаррар гардида бошад, пас зиён дар қисми бо ноустуворона таъминнашуда рeёнида мешавад.
Қонунҳо ва ё шартнома ҳолатҳои зайлро пешбинӣ намуданашон мумкин аст: ҳангоме, ки танҳо рeёнидани ноустуворона иxозат дода мешавад, вале на товони зиён; ҳангоме, ки товони зиён метавонад ба маблағи пурра бар замми xаримаи ахдшиканӣ руёнида шавад; ҳангоме, ки мутобиқи интихоби кредитор ё xаримаи ахдшиканӣ ё товони зиён руёнида мешавад.
  1. Дар ҳолатҳое, ки барои иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадорӣ масъулияти маҳдуд муайян карда шудааст, товони зиёне, ки бояд дар қисми бо xаримаи аҳдшиканӣ таъминнашуда ё бар замми он ё бар ивази он руёнида шаванд, то ҳадде бо чунин маҳдудсозӣ муқарраргардида, xуброн шуданашон мумкин аст.
 
Моддаи 425. Xуброни зиёни маънавӣ, ки дар натиxаи вайрон кардани eҳдадорӣ расонида шудааст
Зиёни маънавӣ (азоби xисмонӣ ё рeҳӣ), ки  ба шаҳрванд дар натиxаи вайрон кардани eҳдадорӣ расонида шудааст, бар замми товони зиёни пешбининамудаи моддаи 423 ҳамин Кодекс xуброн карда мешавад.
 
Моддаи 426. Масъулият барои ғайриқонунӣ истифода бурдани маблағи ғайр
  1. Барои ғайриқонунӣ истифода бурдани маблағи ғайр дар натиxаи иxро накардани eҳдадории пулӣ, ё гузаронидани мeҳлати пардохти он ё бидуни асос гирифтани он ё ба амонат гузоштан аз ҳисоби шахси дигар бояд ба андозаи ин маблағ фоиз пардохта шавад. Андозаи фоиз бо назардошти ставкаи миёнаи фоизи бонк, ки Бонки миллии Тоҷикистон дар рeзи иxрои eҳдадории пулӣ ё қисми дахлдори ин eҳдадорӣ муайян кардааст, ба ҳисоб гирифта мешавад. Ҳангоми аз тариқи суд руёнидани қарз суд метавонад талаботи кредиторро бо дарназардошти ставкаи миёнаи баҳисобгирии фоизи бонк дар рeзи пешниҳоди даъво ё дар рeзи баровардани қарор ё дар рeзи пардохти воқеӣ қонеъ намояд. Ин қоидаҳо, агар дар санади қонунӣ ё шартнома фоизи дигар муқаррар нашуда бошад, татбиқ мегарданд.
  2. Агар дар қонунҳо ва ё шартнома барои ҳисоби фоиз мeҳлати нисбатан кeтоҳтар муайян нагардида бошад, фоизи истифодаи маблағи ғайр то рeзи пардохти ин маблағ ба кредитор руёнида мешавад.
  3. Агар зиёни ба кредитор расонида шуда дар натиxаи истифодаи ғайриқонунии маблағҳои пулии e аз маблағи фоизи дар асоси қисми 1 ҳамин модда додашаванда бештар бошад, e ҳақ дорад аз қарздор товони зиёнро ба ҳамон андозаи қисме, ки аз он маблағ бештар аст, талаб намояд.
  4. Зам кардани фоиз ба фоиз, ба ғайр аз ҳолатҳое, ки қонун дохил кардани фоизи соли гузаштаро ба маблағи асосии қарз пешбинӣ намудааст, манъ мебошад.
  5. Барои ғайриқонунӣ истифода бурдани маблағи пулии ғайр аз рeи eҳдадории пулӣ, ки бо фаъолияти соҳибкорӣ алоқаманд мебошад, бар замми маблағи дар қисми 1 ҳамин модда нишондодашуда ба андозаи панx фоизи маблағи солонае, ки мeҳлати пардохташ гузаштааст, агар дар шартнома фоизи нисбатан баландтари xарима муқаррар нагардида бошад, xарима руёнида мешавад.
 
Моддаи 427. Масъулият ва иxрои eҳдадорӣ дар шакли асл (натура)
  1. Агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, пардохти ноустуворона ва товони зиён дар сурати иxрои номатлуби eҳдадорӣ қарздорро аз иxрои eҳдадорӣ дар шакли асл (натура), озод намекунад.
  2. Агар дар қонун ва ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, товони зиён дар ҳолати иxро накардани eҳдадорӣ ва пардохти ноустуворона барои иxро накардани он, қарздорро аз иxрои eҳдадорӣ дар шакли асл (натура) озод мекунад.
  3. Аз xониби кредитор рад карда шудани қабули иxрои eҳдадорӣ, ки дар натиxаи гузаронидани мeҳлат барои e аҳамияташро (қисми 2 моддаи 436) гум кардааст, инчунин пардохти ноустуворона, ки ба сифати ҳуқуқи даст кашидан (моддаи 441) муқаррар гардидааст, қарздорро аз иxрои eҳдадорӣ дар шакли асл (натура) озод мекунад.
 
Моддаи 428. Иxрои eҳдадорӣ аз ҳисоби қарздор
Ҳангоми аз xониби қарздор иxро накардани eҳдадорӣ оид ба тайёр кардан ва ба моликияти хусусӣ, пешбурди хоxагидорӣ ё дигар идораи оперативӣ супоридан ё инки додани мол ба истифодаи кредитор, ё барои e иxро намудани кори муайян ё расонидани ҳизмат ба e кредитор ҳақ дорад иxрои eҳдадориро дар мeҳлати мувофиқ, бо нархи муносиб ба шахси сеюм супорад ё онро бо қувваи худ иxро кунад ва агар аз қонун, дигар санади ҳуқуқӣ, шартнома ё моҳияти eҳдадорӣ тартиби дигаре барнаояд, аз қарздор xуброни хароxоти зарурии масрафшуда ва дигар зиёнро талаб намояд.
 
Моддаи 429. Оқибати иxро накардани eҳдадорӣ оид ба додани моли муайяни инфиродӣ
Дар сурати иxро накардани eҳдадорӣ оиди ба моликияти хусусӣ, пешбурди хоxагидорӣ, идораи оперативӣ ё истифодаи боподоши ба кредитор додани моли муайяни инфиродӣ,  охирин ҳақ дорад дар асоси шартҳои пешбининамудаи eҳдадорӣ аз қарздор кашида гирифтани ин мол ва ба кредитор додани онро талаб намояд. Агар мол қаблан ба шахси сеюме дода шуда бошад, ки ҳуқуқи моликият, пешбурди хоxагидорӣ ё идораи оперативӣ дорад, ин ҳуқуқ беэътибор аст. Агар мол ҳанeз ба кредитор дода нашуда бошад, он кредиторе дорои афзалият мебошад, ки ба манфиати e eҳдадорӣ пештар ба миён омадааст ва агар муайян намудани ин ғайриимкон бошад, оне ки барвақттар даъво арз кардааст, афзалият дорад.
Бар ивази талаби ба e додани моле, ки мавзeи eҳдадорӣ мебошад, кредитор ҳақ дорад, xуброни зиёнро талаб намояд.
 
Моддаи 430. Масъулияти  иловагӣ
  1. То арзи талабот ба шахсе, ки мутобиқи қонун ё шарти eҳдадорӣ иловатан ба масъулияти шахси дигар, ки қарздори асосӣ мебошад, масъулият дорад (масъулияти иловагӣ), кредитор бояд ба қарздори асосӣ талабот арз кунад.
Агар қарздори асосӣ  талаботи кредиторро қонеъ  нанамояд ё аз қонеъгардонии он саркашӣ кунад ин талаботро ба шахсе, ки масъулияти иловагиро (субсидариро) ба зимма дорад, арз кардан мумкин аст.
  1. Агар талаботи кредитор бо роҳи баҳисобгирии даъвои акс ба қарздори асосӣ ё бидуни баҳс руёнидани маблағ аз ҳисоби қарздори асосӣ гардонида шавад, e ҳақ надорад қонеъ намудани талаботи худро ба қарздори асосӣ аз шахсе талаб кунад, ки масъулияти иловагиро ба зимма дорад.
  2. Агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, шахсе, ки масъулияти иловагиро ба зимма дорад, метавонад нисбат ба қарздори асосӣ талабот арз намояд.
  3. Шахсе, ки масъулияти иловагиро ба зимма дорад, бояд то қонеъ намудани талаботи аз xониби кредитор гузошташуда дар маврид қарздори асосиро огоҳ созад ва агар ба чунин шахс даъво арз шуда бошад, қарздори асосиро барои иштирок дар парванда xалб намояд.
Дар акси ҳол қарздори асосӣ ҳақ дорад ба муқобили талаботи акс (регрес) — и шахси ба таври иловагӣ масъулиятдошта эътирозеро, ки e нисбат ба кредитор дошт, арз намояд.
 
Моддаи 431. Маҳдуд сохтани андозаи масъулият оид ба eҳдадорӣ
  1. Аз рeи навъҳои алоҳидаи eҳдадорӣ ва eҳдадорие, ки ба шаклҳои муайяни фаъолият алоқаманд мебошанд, қонун ҳуқуқи xуброни пурраи зиёнро маҳдуд сохтанаш мумкин аст (масъулияти маҳдуд).
  2. Созишномаи маҳдуд сохтани андозаи масъулияти қарздор оид ба шартномаи ҳамроҳшавӣ ё дигар шартномае, ки дар он шаҳрванди кредитор истеъмолкунанда мебошад, эътибор надорад, ба шарте ки андозаи масъулиятро барои ҳамин навъи eҳдадорӣ ё ҳамин қонуншиканиро қонун муайян карда, созишнома то фаро расидани ҳолате, ки барои иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадорӣ боиси xавобгарӣ мегардад, баста шуда бошад.
 
Моддаи 432. Асосҳои масъулият барои вайрон кардани eҳдадорӣ
  1. Шахсе, ки eҳдадориро иxро накардааст ё онро номатлуб иxро кардааст, ҳангоми мавxуд будани гуноҳ (қасдан ё аз сабаби беэҳтиётӣ), ба ғайр аз ҳолатҳое, ки қонун ё шартнома дигар асосҳои масъулиятро пешбинӣ намудаанд, xавобгар мебошад.
Шахс ҳангоме бегуноҳ дониста мешавад, ки агар бо вуxуди ҳама гуна ғамхорӣ ва мулоҳизакорие, ки вобаста ба хусусиёти eҳдадорӣ ва шарти аҳд аз e талаб кардашуда буд, xиҳати иxрои матлуби eҳдадорӣ ҳамаи тадбирҳоро андешида бошад.
  1. Бе гуноҳии худро шахсе, ки eҳдадориро вайрон кардааст, исбот мекунад.
  2. Агар дар қонун ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, шахсе, ки ҳангоми анxом додани фаъолияти соҳибкорӣ eҳдадориро иxро накардааст ё номатлуб иxро кардааст, агар исбот накунад, ки иxрои матлуби eҳдадорӣ дар натиxаи қувваи рафънопазир, яъне дар ҳамон шароит фавқулодда ва ногузир имконнопазир гаштааст, масъулият ба зимма дорад. Ба чунин ҳолатҳо, аз Ҷумла вайрон кардани eҳдадорӣ аз тарафи контрагентҳои қарздор, дар бозор мавxуд набудани молҳои барои иxро зарурӣ, маблағи зарурӣ надоштани қарздор дохил намешаванд. Мутобиқи шартнома ё қонун шартҳои дигари аз масъулият озод кардани субъектҳои фаъолияти соҳибкорӣ низ пешбинӣ шуданашон мумкин аст.
  3. Созишномаи қаблан басташуда дар мавриди бартараф намудан ё маҳдуд сохтани масъулияти қасдан вайрон кардани eҳдадорӣ эътибор надорад.
 
Моддаи 433. Масъулияти қарздор барои кормандони худ
Амали кормандони қарздор xиҳати иxрои eҳдадориҳояш амали қарздорӣ эътироф карда мешавад. Агар ин амал боиси иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадорӣ гардида бошад, қарздор барои ин амал xавобгар аст.
 
Моддаи 434. Масъулияти қарздор оид ба амали шахси сеюм
  1. Қарздор инчунин дар ҳoлатҳое, ки сабаби риоя накардани eҳдадорӣ амал ё беамалии шахси сеюм оид ба eҳдадориҳояшон дар назди қарздор гаштааст, дар назди кредитор масъулият дорад.
Агар дар қонун муайян нашуда бошад, ки масъулият ба зиммаи иxрокунандаи бевосита гузошта мешавад, қарздор инчунин барои амал ё беамалии шахси сеюм, ки ба онҳо қарздор иxрои eҳдадориашро дар назди кредитор вогузошта буд, дар назди кредитор xавобгар аст.
  1. Қарздор аз масъулияти вайрон кардани eҳдадорӣ, ки аз амал ё беамалии шахси сеюм бармеояд, озод карда шуданаш мумкин аст, ба шарте ки бегуноҳии онҳоро исбот карда тавонад.
Ҳангоми анxом додани фаъолияти соҳибкорӣ қарздор аз масъулияти вайрон кардани eҳдадорӣ, ки аз амал ё беамалии шахси сеюм бармеояд, озод карда шуданаш мумкин аст, ба шарте ки он бо қувваи рафънопазир алоқаманд бошад (қисми 3 моддаи 432 ҳамин Кодекс).
  1. Ҳангоми вайрон кардани eҳдадорӣ, ки бо мушкил гардидани мавзeи eҳдадорӣ бо ҳуқуқҳои шахси сеюм алоқаманд аст, қарздор танҳо дар сурате аз масъулият озод карда мешавад, ки агар чунин мушкилот то бастани шартнома бо кредитор пеш омада бошад ва кредитор ҳангоми бастани шартнома аз ин огоҳонида шуда буд.
  2. Қонунҳо ё шартнома шартҳои дигари xавобгарии қарздорро барои амали шахси сеюм пешбинӣ карда метавонанд.
 
Моддаи 435. Оқибатҳои вайрон кардани eҳдадорӣ бо гуноҳи ҳар ду тараф
  1. Агар иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадорӣ бо гуноҳи хар ду тараф содир шуда бошад, суд мувофиқан андозаи масъулияти қарздорро камтар мекунад. Агар касдан ё аз беэҳтиётӣ кредитор дар натиxаи иxро накардан ё иxрои номатлуб ба зиёд шудани ҳаxми зиён мусоидат карда бошад ё барои кам кардани ҳаxми он тадбирҳои оқилона наандешида бошад, суд инчунин ҳақ дорад андозаи масъулияти қарздорро кам кунад.
  2. Қоидаҳои қисми 1 ҳамин модда мувофиқан инчунин дар ҳолатҳое низ татбиқ мегарданд, ки қарздор дар асоси қонун ё шартнома, сарфи назар аз гуноҳи худ, барои иxро накардан ё иxрои номатлуби eҳдадорӣ масъулият дошта бошад.
 
Моддаи 436. Аз xониби қарздор гузаронидани мeҳлат
  1. Дар мўњлати муқаррарнамуда аз ҷониби қарздор иҷро накардани ўњдадорї мўњлатгузаронии қарздор эътироф карда мешавад.
  2. Қарздоре, ки мeҳлати иxрои eҳдадариро гузаронидааст, дар назди кредитор барои зиёни аз гузаронидани мeҳлат расида ва барои оқибати тасоддуфе xавобгар мебошад, ки аз гузаронидани мeҳлат фаро расидааст.
  3. Агар дар натиxаи гузаронидани мeҳлат аз xониби қарздор иxрои eҳдадорӣ барои кредитор манфиаташро гум карда бошад, e метавонад қабули иxрои eҳдадориро рад кунад ва xуброни зиёнро талаб намояд.
  4. То замоне, ки eҳдадорӣ бо сабаби мeҳлатро гузаронидани кредитор иxро нагардад қарздор мeҳлатро гузаронида ҳисоб намеёбад.
 
Моддаи 437. Аз xониби кредитор гузаронидани мeҳлат
  1. Агар кредитор қабули иxрои матлуби пешниҳоднамудаи қарздорро рад карда бошад ё амали дар қонунҳо ё созишнома пешбинишуда ё аз анъанаҳои аҳдҳои корӣ ё аз моҳияти eҳдадорӣ бармеомадаро иxро накарда бошад, ки то анxом додани он қарздор наметавонист eҳдадории худро иxро кунад, e мeҳлатро гузаронида ба ҳисоб меравад.
Кредитор инчунин дар ҳолатҳои пешбининамудаи қисми 2 моддаи 440 ҳамин Кодекс мeҳлатро гузаронида ба ҳисоб меравад.
  1. Аз xониби кредитор гузаронидани мeҳлат, агар кредитор исбот карда натавонад, ки гузаронидани мeҳлат мутобиқи ҳолатҳое ба миён омадааст, ки барои он ҳолат на e шахсан ва на дигар шахси ба зиммаашон бо амри қонун ё супориши кредитор қабули иxрои eҳдадорӣ вогузошташуда xавобгар намебошанд, ба қарздор ҳуқуқ медиҳад, ки зиёни аз сабаби гузаронидани мeҳлат расонидашударо талаб намояд.
Ба зиммаи кредиторе, ки ба гузаронидани мeҳлат роҳ додааст, ҳамаи оқибатҳои номусоиди дар давраи гузаронидани мeҳлат бамиёномадаи имконнопазирии ногаҳонии иxрои eҳдадорӣ гузошта мешавад.
  1. Мутобиқи eҳдадории пулӣ барои пардохти фоиз дар давраи гузаронидани мeҳлат аз тарафи кредитор қарздор масъул намебошад.
 
Моддаи 438. Таваккали соҳибкорӣ дар eҳдадорӣ
Агар дар eҳдадорӣ иxрои ягон коре бо фармоиши соҳибкор пешбинӣ гардида бошад, таваккали имконнопазирӣ ё мувофиқи мақсад набудани истифодаи натиxаи кор ба зиммаи соҳибкор гузошта мешавад. Шахсе, ки корро матлуб анxом додааст, ҳақ дорад баробари дараxаи иxро ҳаққи корашро гирад, ба ғайр аз ҳолатҳое, ки дар шартнома тақсими дигари таваккали соҳибкорӣ пешбинӣ нагардида бошад.
 
БОБИ 25
ҚАТЪИ  EҲДАДОРӣ
 
Моддаи 439. Асосҳо барои қатъи eҳдадорӣ
  1. Eҳдадорӣ аз рeи асосҳои пешбининамудаи ҳамин Кодекс, дигар қонунҳо ва санади ҳуқуқӣ ё шартнома қисман ё пурра қатъ мегардад.
  2. Қатъи eҳдадорӣ бо талаби яке аз тарафҳо танҳо дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ё шартнома равост.
 
Моддаи 440. Қатъи eҳдадорӣ бо иxрои он
  1. Иxрои матлуб eҳдадориро қатъ месозад.
  2. Кредитор иxрои eҳдадориро қабул намуда, вазифадор аст бо талаби қарздор ба e дар мавриди пурра ё қисми дахлдорро қабул кардани он забонхат диҳад.
Агар қарздор барои тасдиқи eҳдадорӣ ба кредитор ҳуxxти қарзро супорида бошад, пас кредитор иxроро қабул карда, бояд ин ҳуxxатро пас диҳад ва ҳангоми набудани имконияти баргардонидани он дар забонхат дар ин маврид сабт кунад. Забонхатро бо сабти рeзи дар ҳуxxати қарзи баргардонидашаванда иваз кардан мумкин аст. Дар дасти қарздор будани ҳуxxати қарз, агар далели дигаре исбот нашуда бошад, қатъи eҳдадориро тасдиқ мекунад.
Ҳангоми забонхат надодан, ҳуxxати қарзро барнагардондани кредитор ё дар забонхат сабт намудани имконнопазирии баргардонидани он қарздор ҳақ дорад иxрои eҳдадориро боздорад. Дар ин ҳолат кредитор мeҳлатро гузаронида меҳисобад.
 
Моддаи 441. Ҳаққи дасткашӣ
Мутобиқи созишномаи байни тарафҳо eҳдадорӣ бо додани ҳаққи дасткашӣ (пардохти пул, додани молу мулк ва ғайра) бар ивази иxро метавонад қатъ гардад. Андоза, мeҳлат ва тартиби додани ҳаққи дасткашӣ аз xониби тарафҳо муайян карда мешавад.
 
Моддаи 442. Қатъи eҳдадорӣ бо баҳисобгирӣ
Eҳдадорӣ бо баҳисобгирии талаботи якхелаи мутақобил, ки мeҳлаташ фаро расидааст ё мeҳлаташ муайян нашудааст ё бо лаҳзаи талабидан муқаррар карда шудааст, пурра ё қисман қатъ мегардад. Барои баҳисобгирӣ аризаи як тараф кифоя аст.
 
Моддаи 443. Ҳолатҳои номумкин будани баҳисобгирӣ
Дар ҳолатҳои зайл баҳисобгирӣ номумкин аст:
а) агар тибқи аризаи тарафи дигар ба талабот мeҳлати даъво истифода шуда ва ин мeҳлат гузашта бошад;
б) ҳангоми xуброни зиёни ба ҳаёт ё саломатӣ расонидашуда;
в) ҳангоми руёнидани алимент;
г) ҳангоми таъмини умрбод;
д) дар ҳолатҳои дигари пешбининамудаи қонун ё шартнома.
 
Моддаи 444. Баҳисобгирӣ ҳангоми гузашт кардани талабот
  1. Дар ҳолати гузашт кардани талабот қарздор ба муқобили талаботи кредитори нав ҳақ дорад талаботи мутақобили худро ба кредитори ибтидоӣ ба ҳисоб гирад.
  2. Агар талабот ба қарздор тибқи асосҳои то гирифтани огоҳинома дар бораи гузашт карда шудани талабот зарур шуда, мeҳлати талабот то гирифтани он фаро расида бошад ё ин мeҳлат нишон дода нашуда бошад ё бо лаҳзаи дархост муайян гардида бошад, талаб ба ҳисоб гирифта мешавад.
 
Моддаи 445. Қатъи eҳдадорӣ ҳангоми чун як шахс мувофиқ омадани қарздор ва кредитор
Агар қарздор ва кредитор чун як шахс мувофиқ оянд, eҳдадорӣ қатъ мегардад.
 
Моддаи 446. Қатъи eҳдадорӣ бо сабаби нав шудани он (новатсия)
  1. Eҳдадорӣ бо созишномаи байни тарафҳо дар мавриди ивази eҳдадории ибтидоии байни онҳо мавxудбуда бо дигар eҳдадории дигари байни ҳамон ашхосе, ки мавзўи дигар ва усули дигари (новатсия) иxрои eҳдадориро талаб мекунад, қатъ мегардад.
  2. Дар муносибат ба eҳдадорӣ оид ба xуброни зиёне, ки ба ҳаёт ва саломатӣ расонидааст ва оид ба пардохти алимент навоварӣ (новатсия) иxозат дода намешавад.
  3. Навоварӣ (новатсия), агар дар созишномаи байни тарафҳо тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, eҳдадории иловагиро, ки ба eҳдадории ибтидоӣ алоқаманд аст, қатъ менамояд. (Қ ҶТ аз 02.01.2019с. №1557)
 
Моддаи 447. Бахшидани қарз
Ҳангоми аз xониби кредитор озод кардани қарздор аз eҳдадориҳои ба зиммааш гузошташуда, агар ин ҳуқуқи дигар ашхосро дар муносибат ба молу мулки кредитор вайрон накунад, eҳдадорӣ қатъ мегардад.
 
Моддаи 448. Қатъи eҳдадорӣ ҳангоми имконнопазирии иxро
  1. Агар иxрои eҳдадори бо ҳолатҳое имконнопазир бошад, ки барояш қарздор масъулият надорад, он қатъ мегардад. Амали қоидаҳои мазкур ба eҳдадориҳои пулӣ татбиқ карда намешавад.
  2. Дар сурати имконнопазир будани иxро аз xониби тарафи eҳдадорӣ, ки ба ҳолатҳо вобаста аст ва барои он ҳеx кадоме аз тарафҳо xавобгар нестанд, агар дар қонунҳо ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, ин тараф ҳақ надорад аз тарафи дигар иxрои eҳдадориро талаб кунад. Дар айни замон ҳар кадом тараф, ки eҳдадориро иxро кардааст ҳақ дорад баргардонидани иxроро талаб намояд.
  3. Агар қарздор eҳдадориро бинобар амали гунаҳкоронаи кредитор иxро карда натавонад, охирин ҳақ надорад баргардондани иxрои eҳдадориро талаб кунад.
 
Моддаи 449. Қатъи eҳдадорӣ дар асоси санади мақомоти давлатӣ
  1. Агар дар натиxаи қабули санади мақомоти давлатӣ пурра ё қисман иxро намудани eҳдадорӣ имконнопазир гардад, eҳдадорӣ пурра ё дар қисми дахлдори он қатъ мегардад. Тарафҳое, ки дар натиxаи ин зиён дидаанд, ҳақ доранд мутобиқи моддаҳои 13 ва 16 ҳамин Кодекс xуброни онро талаб намоянд.
  2. Агар санади мақомоти давлатӣ, ки дар асоси он eҳдадорӣ қатъ гардидааст, тибқи тартиби муқарраршуда беэътибор дониста шавад, eҳдадорӣ барқарор мегардад, ба шарте ки аз созишномаи тарафҳо ё моҳияти eҳдадорӣ тартиби дигаре барнаояд ва иxрои eҳдадорӣ барои кредитор манфиати худро гум накардабошад.
 
Моддаи 450. Қатъи eҳдадорӣ аз сабаби фавти шаҳрванд
  1. Агар иxрои eҳдадорӣ бидуни иштироки шахсии қарздор номумкин бошад ё eҳдадорӣ ба тариқи дигар ба таври ногусастанӣ бо шахсияти қарздор алоқаманд бошад, eҳдадорӣ ба фавти қарздор, қатъ мегардад.
  2. Бо фавти кредитор, агар иxрои eҳдадорӣ маҳз барои кредитор таъин шуда бошад ё eҳдадорӣ бо тариқи дигар ба таври ногусастанӣ бо шахсияти кредитор алоқаманд бошад eҳдадорӣ қатъ мегардад.
 
Моддаи 451. Қатъи eҳдадорӣ бо барҳам хурданӣшахси ҳуқуқӣ
  1. Eҳдадорӣ бо барҳам хeрдани шахси ҳуқуқӣ (қарздор ё кредитор) қатъ мегардад, ба ғайр аз ҳолатҳое, ки қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ иxрои eҳдадории шахси ҳуқуқии барҳамхeрдаро ба зиммаи шахси дигар гузоранд (оид ба талабот дар мавриди пардохти товони зиён, ки ба ҳаёт ва саломатӣ расонида шудааст ва ғайра).
 
ЗЕРФАСЛИ 2
МУҚАРРАРОТИ УМУМӣ  ОИД БА ШАРТНОМА
 
Б О Б И 26
МАФҲУМ ВА МАЗМУНИ ШАРТНОМА
 
Моддаи 452. Мафҳуми шартнома
  1. Шартнома созиши ду ё якчанд шахс барои ба вуxуд овардан, тағйир додан ё қатъи ҳуқуқ ва eҳдадории гражданӣ мебошад.
  2. Нисбат ба шартнома қоидаҳо оиди аҳди дуxониба ва бисёрxониба, ки дар боби 7 ҳамин Кодекс пешбинӣ гардидааст, татбиқ мегарданд.
  3. Агар дар қоидаҳои ҳамин боб ва қоидаҳо оиди навъҳои алоҳидаи шартномаҳо, ки дар ҳамин Кодекс зикр шудаанд, тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, нисбати eҳдадориҳое, ки аз шартнома бармеоянд, муқаррароти умумӣ оид ба eҳдадориҳо (моддаҳои 328-451) татбиқ мегарданд.
  4. Нисбати шартномаҳое, ки бештар аз ду тараф мебанданд, муқаррароти умумӣ оид ба шартнома татбиқ мегардад, ба шарте, ки ин ба хусусияти бисёрxонибаи чунин шартномаҳо мухолиф набошад.
 
Моддаи 453. Мустақилияти шартнома
  1. Шаҳрвандон ва шахси ҳуқуқӣ дар бастани шартнома мустақил мебошанд. Маҷбур кардан ба бастани шартнома, ба истиснои ҳолатҳое, ки вазифаи бастани шартнома дар ҳамин Кодекс, қонун ё eҳpдадории ихтиёран қабулгардида пешбинӣ шудааст, иxозат дода намешавад.
  2. Тарафҳо метавонанд тибқи тартиби пешбининамуда ё пешбининанамудаи қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ шартнома банданд.
  3. Тарафҳо метавонанд шартномае банданд, ки он xузъҳои шартномаҳои мухталифи пешбиникардаи қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ (шартномаи омехта)-ро дар бар гирифта бошад. Агар аз созишномаи тарафҳо ё моҳияти шартномаи омехта тартиби дигаре барнаояд, дар муносибати тарафҳо оид ба шартномаи омехта, дар қисматҳои дахлдор қоидаҳои шартномае, ки xузъҳои он дар шартномаи омехта мавxуд аст, татбиқ мегарданд.
  4. Шартҳои шартнома, ба истиснои ҳолатҳое, ки мазмуни шарти дахлдор дар қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ зикр шудааст (моддаи 454), бо салоҳдиди тарафҳо муайян карда мешавад.
Дар ҳолатҳое, ки шарти шартнома мутобиқи меъёр истифода мешавад, зеро дар созишномаи байни тарафҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашудааст (меъёри диспозитивӣ), тарафҳо метавонанд бо созишномаи худ истифодаи онро бекор кунанд ё шартеро ба миён гузоранд, ки аз шарти пешбинигардида фарқ дошта бошад. Ҳангоми мавxуд набудани чунин созишнома шартҳои шартнома тибқи меъёри диспозитивӣ муайян карда мешаванд.
  1. Агар шарти шартнома аз xониби тарафҳо ё меъёри диспозитивӣ муайян нашуда бошад, шартҳои дахлдор бо анъанаҳои аҳдҳои корӣ, ки нисбати тарафҳо татбиқ мегардад, муайян карда мешаванд.
 
Моддаи 454. Шартнома ва қонун
  1. Шартнома бояд ба қоидаҳои барои тарафҳо ҳатмие, мутобиқат кунад, ки бо қонун ё дигар санади ҳуқуқии (меъёрҳои императивӣ) дар лаҳзаи бастани шартнома амалкунанда муқаррар карда шудаанд.
  2. Агар пас аз бастани шартнома қонуне қабул шуда бошад, ки барои тарафҳо нисбат ба қоидаҳои ҳангоми бастани шартнома амалкунанда қоидаҳои ҳатмии дигарро муқаррар менамояд, шартҳои шартномаи басташуда ба истиснои ҳолатҳои муқаррарнамудаи қонун дар мавриди он, ки амали он ба муносибатҳои аз шартномаи қаблан басташуда бамиёномада татбиқ мегардад, эътибори худро нигоҳ медорад.
 
Моддаи 455. Шартномаҳои музднок ва бемузд
  1. Шартномае, ки мутобиқи он як тараф бояд музд ё барои иxрои eҳдадорияш пасбаргардонии дигари мутақобиларо гирад, ба музд ба ҳисоб меравад.
  2. Шартномае, ки мутобиқи он як тараф eҳдадор мешавад ба тарафи дигар бе музд ё пасбаргардонии чизе диҳад, шартномаи бемузд эътироф карда мешавад.
  3. Агар аз қонун, санади дигари ҳуқуқӣ мазмун ё моҳияти шартнома тартиби дигаре барнаояд, шартнома музднок ҳисоб карда мешавад.
 
Моддаи 456. Нарх
  1. Иxрои шартнома мутобиқи нархи дар созишномаи байни тарафҳо муайянгардида пардохта мешавад.
Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун нарх (тарифҳо, нархгузорӣ, ставка ва ғайра)-ҳои муқаррар ё танзим намудаи мақомоти  ваколатдори давлатӣ истифода бурда мешаванд.
  1. Тағйир додани нарх пас аз бастани шартнома танҳо дар ҳолатҳо ва тибқи шартҳои пешбининамудаи шартнома, иxозат дода мешавад.
  2. Агар дар шартномаи бамузд нарх пешбинӣ нагардида бошад ва бинобар шарти шартнома муайян шуда наметавонад, иxрои шартнома бояд бо нархе пардохта шавад, ки дар чунин ҳолатҳо одатан барои ин гуна мол ва кору хизматрасонӣ гирифта мешавад.
 
Моддаи 457. Амали шартнома
  1. Шартнома аз лаҳзаи баста шуданаш эътибор пайдо мекунад ва барои тарафҳо ҳатмӣ мегардад.
  2. Тарафҳо ҳақ доранд муайян кунанд, ки шарти шартномаи бастаи онҳо ба муносибатҳои то бастани шартнома бамиёномада низ татбиқ мегардад.
  3. Қонун ё шартнома муайян карда метавонанд, ки хотимаи мeҳлати амали шартнома боиси қатъи eҳдадории тарафҳо оид ба шартнома мегардад.
Шартномае, ки дар он чунин шарт гузошта нашудааст то лaҳзаи иxрои eҳдадориро ба охир расондани тарафҳо муайян карда шудааст, боэътибор эътироф  карда мешавад.
  1. Қатъи мeҳлати амали шартнома тарафҳоро аз масъулияти риоя накардани он озод намекунад.
 
Моддаи 458. Шартномаи оммавӣ
  1. Шартномаи оммавӣ шартномае мебошад, ки аз xониби ташкилоти тиxоратӣ баста шуда, дар он eҳдадории ташкилот дар мавриди фурeши маҳсулот, иxрои кор ё хизматрасонӣ, ки чунин ташкилот мувофиқи хусусиятҳои фаъолияташ бояд нисбати ҳар муроxиаткунанда анxом диҳад (савдои чакана, мусофиркашонӣ дар нақлиёти истифодаи умум, хизматрасонии алоқа, таъминоти барқ, хизматрасонии тиббӣ, меҳмонхонаҳо ва ғайра) муайян гардидааст.
Ташкилоти тиxоратӣ дар бастани шартномаи оммавӣ, ба истиснои ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ, ҳақ надорад як шахсро нисбат ба дигаре авлотар шуморад.
  1. Нархи мол, кор ва хизматрасонї, инчунин дигар шартњои шартномаи оммавї ба истиснои њолатњое, ки қонун додани имтиёзњоро барои категорияи алоњидаи истеъмолкунандагон пешбинї менамояд, барои њамаи истеъмолкунандагон якхела мебошад.
  2. Дар ҳолати мавxуд будани имконияти бастани шартномаи оммавӣ xиҳати ба истеъмолкунандагон расонидани моли дахлдор, хизматрасонӣ ва барои онҳо анxом додани кори дахлдор аз xониби ташкилоти тиxоратӣ рад кардани бастани шартнома иxозат дода намешавад.
Дар сурати беасос аз бастани шартномаи оммавӣ саркашӣ кардани ташкилоти тиxоратӣ муқаррароти пешбининамудаи қисми 4 моддаи 477 ҳамин Кодекс татбиқ мегардад.
  1. Дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад қоидаҳое барорад, ки барои тарафҳо ҳангоми бастан ва иxрои шартномаҳои оммавӣ ҳатмӣ мебошанд.
  2. Шартҳои шартномаи оммавӣ, ки ба талаботи муқаррароти қисмҳои 2 ва 4 ҳамин модда мутобиқ нестанд, эътибор надоранд.
 
Моддаи 459. Шартҳои намунавии шартнома
  1. Дар шартнома пешбинӣ гардиданаш мумкин аст, ки шартҳои алоҳидаи он бо шартҳои намунавии барои шартномаҳои дахлдор таҳия ва дар матбуот нашргардида муайян карда мешаванд.
  2. Агар дар шартнома ба шартҳои намунавӣ ишора набошад, чунин шартҳои намунавӣ дар муносибати байни тарафҳо ба сифати анъанаҳои муомилоти корӣ истифода мегарданд, ба шарте ки онҳо ба талаботи муқаррарнамудаи моддаи 5 ва қисми 5 моддаи 453 ҳамин Кодекс мувофиқ бошанд.
  3. Шартҳои намунавӣ дар шакли шартномаи намунавӣ ё дигар санаде, ки ин шартҳоро дар бар гирифтааст, инъикос ёфтанаш мумкин аст.
 
Моддаи 460. Шартномаи ҳамроҳшавӣ
  1. Шартномаи ҳамроҳшавӣ шартномаест, ки шарти онро як тараф дар шакли тавсия (формуляр) ё дигар шакли стандартӣ пешниҳод намудааст ва онро тарафи дигар танҳо бо роҳи пурра ҳамроҳ шудан ба шартномаи пешниҳодгардида қабул мекунад.
  2. Тарафи ба шартнома ҳамроҳгардида, ҳарчанд шартномаи ҳамроҳшавӣ хилофи қонунҳо набошад ҳам, вале ин тарафро аз ҳуқуқҳое маҳрум месозад, ки одатан мутобиқи чунин шакли шартномаҳо дода мешаванд, масъулияти тарафи дигарро дар ҳолати риоя накардани eҳдадорӣ истисно ё маҳдуд мекунад ё шартҳои барои тарафи ҳамроҳшуда баръало вазнинро дар бар мегирад, ки онҳоро бо назардошти оқилонаи манфиати даркнамудаи худ, ҳангоми мавxуд будани имконияти иштирок дар муайян кардани шарти шартнома қабул намекунад, ҳақ дорад бекор ё тағйир додани онро талаб намояд.
  3. Агар тарафи ҳамроҳшуда медонист ё мебоист донад, ки бо кадом шартҳо шартнома мебандад, дар ҳолатҳои пешбининамудаи қисми 2 ҳамин модда, талаби бекор ё иваз намудани шартнома, ки як тарафи ба шартнома ҳамроҳшуда бинобар анxом додани фаъолияти соҳибкориаш пешниҳод кардааст, қонеъ гардонида намешавад.
 
Моддаи 461. Шартномаи пешакӣ
  1. Мутобиқи шартномаи пешакӣ тарафҳо eҳдадор мешаванд дар оянда дар мавриди додани молу мулк, иxрои кор ё хизматрасонӣ (шартномаи асосӣ) тибқи шартҳои пешбининамудаи шартномаи пешакӣ шартнома банданд.
  2. Шартномаи пешакӣ мутобиқи шакли барои шартномаи асосӣ муқарраршуда баста мешавад ва агар шакли шартномаи асосӣ муайян нашуда бошад, он хаттӣ тартиб дода мешавад. Риоя накардани қоидаҳо дар мавриди шартномаи пешакӣ онро беэътибор мегардонад.
  3. Шартномаи пешакӣ бояд шартҳоеро дар бар гирад, ки ба муайян намудани мавзeъ, инчунин дигар шартҳои шартномаи асосӣ имконият диҳад.
  4. Дар шартномаи пешакӣ мeҳлате, ки тарафҳо eҳдадор шудаанд шартномаи асосӣ банданд, нишон дода мешавад.
Агар чунин мeҳлат дар шартномаи пешакӣ муайян нагардида бошад, шартномаи асосӣ бояд дар давоми як сол аз лаҳзаи ба имзо расидани шартномаи пешакӣ баста шавад.
  1. Агар то қатъи мeҳлате, ки тарафҳо бояд шартнома банданд, ба имзо нарасад ё яке аз тарафҳо ба тарафи дигар дар мавриди бастани шартнома пешниҳод ирсол накунад, eҳдадориҳои пешбининамудаи шартномаи пешакӣ, қатъ мегардад.
  2. Агар дар созишномаи оид ба ният (протокол оид ба ният ва ғайра) бевосита хоҳиши тарафҳо дар мавриди ба он додани ҳуқуқи шартномаи пешакӣ инъикос нагардида бошад, боиси оқибатҳои ҳуқуқии гражданӣ намегардад.
 
Моддаи 462. Шартнома ба манфиати шахси сеюм
  1. Шартнома ба манфиати шахси сеюм шартномае мебошад,
ки дар он тарафҳо муқаррар намудаанд  кредитор бояд eҳдадор аст ба шахси сеюми дар шартнома зикршуда ё зикрнашударо, ки ҳуқуқ дорад аз қарздор иxрои eҳдадориро ба фоидаи худ талаб намояд,  иxро кунад.
  1. Агар қонун, дигар санади ҳуқуқӣ ё шартнома тартиби дигареро пешбинӣ накарда бошанд, тарафҳо аз лаҳзаи ба қарздор аз xониби шахси сеюм баён карда шудани нияти истифодаи ҳуқуқи худ оид ба шартнома, шартномаи басташударо бидуни розигии шахси сеюм бекор ё тағйир дода наметавонанд.
  2. Қарздор ҳақ дорад дар шартнома ба талаботи шахси сеюм эътироз баён кунад, чунон ки метавонист ба муқобили кредитор шикоят намояд.
  3. Дар сурати даст кашидани шахси сеюм аз ҳуқуқи мутобиқи шартнома ба e додашуда, кредитор метавонад аз ин ҳуқуқ истифода барад, ба шарте ки он хилофи қонун, санади дигари ҳуқуқӣ ё шартнома набошад.
 
Моддаи 463. Тафсири шартнома
  1. Ҳангоми тафсири шартнома суд маънои аслии калима ва ибораҳои дар он сабт шударо ба инобат мегирад. Ҳангоми нофаҳмо будани он маънои аслии шартҳои шартнома бо роҳи муқоиса бо дигар шартҳо ва умуман мазмуни шартнома муқаррар карда мешавад.
  2. Агар қоидаҳои дар қисми якуми ҳамин модда муқарраргардида барои муайян кардани мазмуни шартнома имконият надиҳанд, бояд нияти ҳақиқии умумии тарафҳо, бо назардошти мақсади шартнома дақиқ карда шавад. Дар айни замон ҳамаи ҳолатҳои дахлдор, аз Ҷумла гуфтугузору мукотибот ва амалҳои то бастани шартнома сурат гирифта, ки дар муносибатҳои тарафҳо муқаррар шудааст, анъанаҳои муомилоти корӣ, рафтори минбаъдаи тарафҳо ба инобат гирифта мешаванд.
 
Б О Б И  27
БАСТАНИ  ШАРТНОМА
 
Моддаи 464. Муқаррароти умумӣ оиди бастани шартнома
  1. Агар байни тарафҳо, мутобиқи шакли дар ҳолатҳои муайяни зарурӣ аз рeи ҳама шартҳои асосии шартнома созиш ба даст омада бошад, шартнома басташуда дониста мешавад.
Шартҳои оид ба мавзeи шартнома, шартҳое, ки дар қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ барои шартномаи шакли мазкур муҳим ва зарурӣ номбар шудаанд, инчунин ҳамаи он шартҳое, ки дар алоқамандӣ ба онҳо тибқи аризаи яке аз тарафҳо бояд созиш ба даст ояд, шартҳои асосӣ ба ҳисоб мераванд.
  1. Шартнома бо фиристодани оферта (пешниҳод барои бастани шартнома) аз xониби як тараф ва аксепти он (қабули пешниҳод) аз xониби тарафи дигар баста мешавад.
 
Моддаи 465. Лаҳзаи бастани шартнома
  1. Шартнома аз лаҳзаи аз xониби шахси фиристодаи оферта гирифтани аксепти он баста шуда ба ҳисоб меравад.
  2. Агар барои бастани шартнома тибқи қонун, инчунин додани молу мулк зарур бошад, шартнома аз лаҳзаи додани молу мулки дахлдор (моддаи 248) баста шуда ба ҳисоб меравад.
  3. Шартномае, ки бояд ба қайди давлатӣ гирифта шавад, аз лаҳзаи ба қайд гирифта шуданаш баста шуда ба ҳисоб меравад ба шарте ки қонун тартиби дигаре пешбинӣ накарда бошад.
 
Моддаи 466. Шакли шартнома
  1. Шартномаро дар ҳама гуна шакле, ки барои анxом додани аҳд пешбинӣ шудааст, бастан мумкин аст, ба шарте ки қонун барои шартномаи шакли зикршуда шакли муайян муқаррар накарда бошад.
Агар тарафҳо шакли муайяни бастани шартномаро маслиҳат карда бошанд, ҳарчанд тибқи қонун барои чунин навъи шартнома ин шакл номатлуб бошад ҳам, баъди дар шакли муайян пешниҳод карда  шуданаш баста шуда ба ҳисоб меравад.
  1. Шартнома дар шакли хаттӣ бо роҳи тартиб додани як санади имзокардаи тарафҳо, инчунин бо роҳи мубодилаи аснод аз тариқи почта, телеграф, телетайп, телефон, алоқаи электронӣ ё дигар навъи алоқае, ки имконияти аз xониби тарафи шартнома фиристода шуданашро мeътамад тасдиқ менамояд, баста шуданаш мумкин аст.
  2. Агар пешниҳоди хаттии тартиб додани шартнома тибқи тартиби пешбининамудаи қисми 3 моддаи 470 ҳамин Кодекс қабул гардида бошад, расмияти шакли хаттии шартнома риоя гардида ҳисоб мешавад.
 
Моддаи 467. О ф е р т а (пешниҳод)
  1. Оферта пешниҳоди ба як шахс ё якчанд шахси муайян фиристодае мебошад, ки мақсади шахси пешниҳод кардаро аниқ ифода намуда шартномаро бо унвоне, ки пешниҳодро қабул кунад, имзо карда шуда ҳисоб мекунад. Оферта бояд шартҳои муҳими шартномаро дар бар гирад.
  2. Оферта шахси фиристодаи онро аз лаҳзаи аз xониби унвонӣ гирифтани он алоқаманд месозад.
Агар огоҳинома дар мавриди талаб карда гирифтани оферта барвақттар аз оферта ё ҳамзамон бо он расида бошад, оферта дастраснашуда ҳисоб меёбад.
 
Моддаи 468. Бебозхостии оферта
Агар дар худи оферта тартиби дигар муайян нагардида бошад ё он аз моҳияти пешниҳод ё шароити иxро гардидани амал барнаояд, офертаи  гирифтаи унвонӣ дар тeли мeҳлате, ки барои аксепти он муайян карда шудааст, бозхоста намешавад.
 
Моддаи 469. Даъват барои пешниҳоди оферта. Офертаи оммавӣ
  1. Реклама ё дигар пешниҳоде, ки ба гурeҳи шахси номуайян манзур шудаанд, ҳамчун даъвати бастани оферта эътироф мешавад, ба шарте ки дар таклиф тартиби дигаре дақиқ инъикос наёфта бошад.
  2. Пешниҳоде, ки тамоми шартҳои муҳими шартномаро фаро гирифтааст ва аз он нияти шахси манзурнамудаи пешниҳод оиди бастани шартнома тибқи шартҳои дар пешниҳод манзургардида бо ҳар шахсе, ки майл дорад муайян мегардад, чун оферта эътироф карда мешавад (офертаи оммавӣ).
 
Моддаи 470. Аксепт
  1. Аксепт xавоби шахсе мебошад, ки офертаи ба e фиристодашударо гирифтааст.
Аксепт бояд пурра ва бечунучаро бошад.
  1. Агар аз қонун, аҳдҳои анъанавии корӣ ё аз муносибати қаблии кории байни тарафҳо тартиби дигаре барнаояд, сукут кардан аксепт ба ҳисоб намеравад.
  2. Агар қонун ё санади дигари ҳуқуқӣ тартиби дигарро пешбинӣ нанамуда бошанд ва ё дар оферта нишон дода нашуда бошад, дар мeҳлати барои аксепт муайяннамуда аз xониби шахсе, ки офертаро гирифтааст, иxро намудани амали шартҳои дар он зикршуда (борфиристонӣ, хизматрасонӣ, иxрои кор, пардохти маблағи дахлдор ва ғайра), аксепт ба ҳисоб меравад.
 
Моддаи 471. Бозхости аксепт
Агар огоҳиномаи бозхости аксепт ба шахсе, ки офертаро фиристодааст, пештар аз аксепт ё ҳамзамон бо он расида бошад, аксепт гирифташуда ба ҳисоб намеравад.
 
Моддаи 472. Бастани шартнома дар асоси офертае, ки барои аксепт мeҳлат муайян кардааст
Агар дар оферта мeҳлати аксепт  муайян шуда бошад, шартнома баста шуда ба ҳисоб меравад, ба шарте ки аксепт аз xониби шахси фиристодаи мeҳлати дар он зикршуда дастрас гардад.
 
Моддаи 473. Бастани шартнома дар асоси офертае, ки дар он  мeҳлати аксепт муайян нашудааст
  1. Агар дар офертаи хаттӣ мeҳлати аксепт муайян нашуда бошад ва агар аксепт аз xониби шахси офертаро фиристода то қатъи мeҳлати муайяннамудаи қонун ё дигар санади ҳуқуқӣ гирифта шуда бошад ва дар сурати муайян нашудани чунин мeҳлат шартнома дар мeҳлати зарурӣ барои ин мувофиқ баста шуда шумурда мешавад.
  2. Агар оферта шифоҳӣ, бидуни нишон додани мeҳлати аксепт баён шуда тарафи дигар фавран дар мавриди аксепти он изҳор карда бошад, шартнома баста шуда ҳисобида мешавад.
 
Моддаи 474. Аксепте, ки дер гирифта шудааст
  1. Дар ҳолате, ки огоҳиномаи саривақт фиристодашуда, дар мавриди аксепт дер дастрас шуда тарафи офертаро фиристода фавран тарафи дигарро аз дер гирифтани аксепт огоҳ насозад мeҳлати аксепт дер намешавад.
  2. Агар тарафи офертаро фиристода фавран тарафи дигарро дар мавриди аксепти гирифтааш, ки дер дастрас шудааст, огоҳ созад, шартнома басташуда ба ҳисоб меравад.
 
Моддаи 475. Аксепт мутобиқи шартҳои дигар
Xавоб дар мавриди розигӣ оид ба бастани шартнома бо шартҳои дигар, аксепт ҳисобида намешавад.
Чунин xавоб радди аксепт эътироф гардида, дар айни замон офертаи нав шумурда мешавад.
 
Моддаи 476. Маҳалли имзои шартнома
Агар дар шартнома маҳалли имзои шартнома муайян нагардида бошад, шартнома дар маҳалли зисти шаҳрванд ё маҳалли буду боши шахси ҳуқуқӣ, ки оферта фиристодааст, баста шуда эътироф мегардад.
 
Моддаи 477. Бо  тартиби ҳатмӣ бастани шартнома
  1. Дар ҳолати мутобиқи ҳамин Кодекс, дигар қонунҳо барои тарафе, ки оферта фиристода шудааст (лоиҳаи шартнома) бастани шартнома ҳатмӣ бошад, ин тараф бояд ба тарафи дигар оид ба аксепт ё радди аксепт ё оид ба аксепти оферта тибқи шартҳои дигар (протоколи ихтилофи назар оид ба лоиҳаи шартнома) дар давоми сӣ рeзи гирифтани оферта огоҳинома фиристад.
Тарафе, ки оферта фиристодааст ва аз тарафе, ки барояш бастани шартнома ҳатмӣ буда дар бораи аксептҳои он бо шартҳои дигар огоҳинома гирифтааст (протоколи ихтилофи назар оид ба лоиҳаи шартнома) ҳақ дорад ихтилофоти ҳангоми бастани шартнома бамиёномадаро дар давоми сӣ рeзи гирифтани чунин огоҳинома ё гузаштани мeҳлати аксепт ба баррасии суд пешниҳод намояд.
  1. Дар ҳолати мутобиқи ҳамин Кодекс ё қонунҳои дигар барои тарафи офертаро фиристода (лоиҳаи шартнома) бастани шартнома ҳатмӣ бошад ва ба он дар давоми си рeз протоколи ихтилофи назар оид ба лоиҳаи шартнома фиристода мешуда бошад, ин тараф бояд дар давоми сӣ рeзи гирифтани протоколи ихтилофи назар тарафи дигарро аз қабули шартномаи таҳрирхeрда ё оид ба радди протоколи ихтилофи назар огоҳ созад.
Ҳангоми рад кардани протоколи ихтилофи назар ё дар мeҳлати муайяншуда нагирифтани огоҳинома оиди  натиxаи баррасии он тарафе, ки протоколи ихтилофи назарро фиристодааст, ҳақ дорад ихтилофи назари ҳангоми бастани шартнома бамиёномадаро ба баррасии суд пешниҳод намояд.
  1. Агар тибқи қонун, дигар санади қонунӣ мeҳлати дигаре муайян нагардида бошад ё аз xониби тарафҳо мувофиқа нашуда бошад, қоидаpҳои оид ба мeҳлат пешбининамудаи қисмҳои 1 ва 2 ҳамин модда истифода бурда мешаванд.
4.Агар тарафе, ки мутобиқи ҳамин Кодекс ё дигар санади қонунӣ барояш бастани шартнома ҳатмӣ мебошад, аз бастани шартнома саркашӣ намояд, тарафи дигар ҳақ дорад ба суд дар мавриди Маҷбуран бастани шартнома талабот арз намояд.
Як тараф метавонад аз тарафи дигаре, ки аз бастани шартнома беасос саркашӣ кардааст, товони зиёни бо ин амал расондаро талаб намояд.
 
Моддаи 478. Баҳсҳои пеш аз шартнома
Агар ихтилофоте, ки ҳангоми бастани шартнома ба миён омадаст, дар асоси моддаи 477 ҳамин Кодекс ё тибқи созишномаи байни тарафҳо манзури баррасии суд карда шавад, шартҳои шартнома, ки нисбат ба онҳо тарафҳо ихтилофи назар доштанд мутобиқи қарори суд муайян карда мешаванд.
 
Моддаи 479. Бастани шартнома ҳангоми гузаронидани савдо
  1. Агар аз моҳияти шартнома тартиби дигаре барнаояд, онро ҳангоми гузаронидани савдо бастан мумкин аст. Шартнома бо шахсе баста мешавад, ки дар савдо бурд кардааст.
  2. Ташкилкунандаи савдо молики молу мулк ё дорандаи ҳуқуқи молу мулк ё ташкилоти махсус буда метавонанд. Ташкилоти махсус дар асоси шартнома бо молики молу мулк ё соҳиби ҳуқуқи молу мулк амал карда, аз номи онҳо ва аз номи худ баромад мекунад.
  3. Дар ҳолатҳои муайяннамудаи ҳамин Кодекс ё қонунҳои дигар шартномаҳо дар мавриди фурeши мол ё ҳуқуқи молу мулкӣ танҳо бо усули гузаронидани савдо баста шуданашон мумкин аст.
  4. Савдо дар шакли музояда ё озмун гузаронида мешавад. Дар савдои музояда шахсе бурдкарда ба ҳисоб меравад, ки нархи баландтарро пешниҳод кардааст, дар озмун (тендер) бошад, шахсе ки мутобиқи хулосаи комиссияи озмунӣ (тендерї) қаблан аз xониби ташкилкунандаи савдо таъингардида беҳтарин шартро пешниҳод намудааст, бурдкарда шумурда мешавад. (ҚҶТ аз 23.07.2016 сол №1334)
Агар дар қoнун тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, шакли савдоро молики молу мулки ба фурeшрасанда ё соҳиби ҳуқуқи молу мулки ба фурeш баровардашуда муайян мекунанд.
  1. Агар дар қонунҳои мурофиавӣ тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, ҳоидаҳои муқаррарнамудаи моддаҳои 480 ва 481 ҳамин Кодекс нисбат ба савдои оммавӣ, ки бо тариқи иxрои қарори суд доир мегарданд, татбиқ карда мешаванд.
 
Моддаи 480. Ташкил ва тартиби гузаронидани савдо
  1. Музояда ё озмун (тендер) кушода ё пeшида буда метавонанд. Дар музояда ё озмуни (тендери) кушода ҳар шахс метавонад иштирок намояд. Дар музояда ё озмуни (тендери)  пeшида танҳо ашхосе, ки махсус барои ин мақсад даъват шудаанд, иштирок мекунанд.
  2. Агар дар қонун тартиби дигар пешбинӣ нагардида бошад, огоҳинома дар мавриди гузаронидани савдо бояд аз xониби ташкилотчии он аз сӣ рeз пеш аз доир шудани он фиристода шавад. Дар огоҳинома дар ҳама ҳолат оид ба вақт, маҳал ва шакли савдо, мавзeи он ва тартиби гузаронидани он, аз Ҷумла дар мавриди ба расмият даровардани иштирок дар савдо, муайян намудани шахси бурдкарда дар савдо, инчунин оид ба нархи ибтидоӣ маълумот дода шавад.
Дар сурате, ки мавзeи савдо танҳо ҳуқуқи бастани шартнома бошад, дар огоҳиномаи савдои доиршаванда бояд мeҳлати барои он муайянгардида зикр карда шавад.
  1. Агар дар қонун ё огоҳинома дар мавриди гузаронидани савдо тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, ташкилкунандаи савдои озод, ки огоҳинома фиристодааст, ҳақ дорад ҳар вақт, вале на дертар аз се рeз то фаро расидани мeҳлати доир шудани он, ташкилкунандаи озмун (тендер) бошад, на дертар аз си рeзи то доир гардидани озмун (тендер) аз гузаронидани он даст кашад.
Дар ҳолати ин мeҳлатро риоя накардан, аз савдои озод даст кашидани ташкилкунанда, e вазифадор аст ба иштирокчиён товони зиёни воқеиашонро пардозад.
Ташкилотчии музояда ё озмуни (тендери) пeшида вазифадор аст ба иштирокчиёни даъватшуда, сарфи назар аз он, ки баъд аз фиристодани огоҳинома аз гузаронидани савдо  маҳз кай даст кашидааст, товони зиёни воқеиашонро пардозад.
  1. Иштирокчиёни савдо бояд тибқи андоза, мeҳлат ва тартибе, ки дар огоҳиномаи гузаронидани савдо нишон дода шудааст, байъона диҳанд. Агар савдо доир нагардида бошад, байъона бояд баргардонида шавад. Байъона ҳам чунин ба ашхосе, ки дар савдо иштирок доштанду вале дар он бурд накардаанд, баргардонида мешавад.
Ҳангоми бастани шартнома бо шахсе, ки дар савдо бурд кардааст, байъонааш дар иxрои eҳдадорӣ оид ба шартномаи басташуда ҳисоб карда мешавад.
  1. Шахсе, ки дар савдо бурд кардааст ва доиркунандаи савдо дар рeзи гузаронидани музояда ё озмун (тендер) оид ба натиxаҳои савдо протокол имзо мекунанд, ки эътибори шартномаро дорад. Шахсе, ки савдоро бурд кардааст, дар ҳолати аз имзои протокол саркашӣ кардан аз байонаи додааш маҳрум мегардад. Доиркунандаи савдо, ки аз имзои протокол саркашӣ мекунад, вазифадор аст байъонаро дар ҳаxми дукарата баргардонад ва ба шахси дар савдо бурдкарда товони зиёни бо иштирок дар савдо расонидашударо вобаста ба ҳаxме, ки аз андозаи маблағи байъона бештар аст, пардозад. (ҚҶТ аз 23.07.2016 сол №1334)
Агар мавзeи савдо танҳо ҳуқуқи  бастани шартнома бошад, чунин шартнома аз xониби тарафҳо бояд баъди хотимаи савдо ва тартиб додани протокол дар давоми  бист рeз ё дигар мeҳлати дар огоҳинома муайяншуда баста шавад. Дар ҳолати аз бастани шартнома саркашӣ кардани яке аз тарафҳо тарафи дигар ҳақ дорад аз  суд талаб намояд, ки тарафи гунаҳгорро ба бастани шартнома Маҷбур созад ва инчунин зиёни аз набастани шартнома расонидашударо пардозад.
 
Моддаи 481. Оқибати риоя накардани қоидаҳои гузаронидани савдо
  1. Савдое, ки бо риоя накардани қоидаҳои муқаррарнамудаи қонун гузаронида шудааст, тибқи даъвои шахси манфиатдор аз xониби суд беэътибор дониста шуданаш мумкин аст.
  2. Беэътибор донистани савдо шартномаи бо шахси дар савдо бурдкарда басташударо беэътибор мегардонад.
 
БОБИ  28
ТАҒЙИР ДОДАН ВА БЕКОР КАРДАНИ  ШАРТНОМА
 
Моддаи 482. Асосҳо барои тағйир додан ё бекор кардани шартнома
  1. Агар дар ҳамин Кодекс, қонунҳои дигар ё шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад, шартномаро бо созиши тарафҳо тағйир додан ё бекор кардан мумкин мебошад.
  2. Шартномаро бо талаби яке аз тарафҳо танҳо дар ҳолатҳои зайл аз тариқи суд тағйир додан ё бекор кардан мумкин аст:
а)   ҳангоми шартномаро ба таври назаррас вайрон кардани тарафи дигар;
б) дар дигар ҳолатҳои пешбининамудаи ҳамин Кодекс, қонунҳои дигар ё шартнома.
Xиддан риоя накардани шартнома он аст, ки  ба xониби дигар аз ин зиён расида, eро аз умеди ба даст овардани нафъи зиёде маҳрум созад, ки ҳангоми бастани шартнома дар назар дошт.
  1. Ҳангоми яктарафа рад намудани иxрои пурра ё қисмани шартнома, агар чунин радро қонун ё созишномаи тарафҳо иxозат диҳад, шартнома мувофиқан бекор ё тағйирдодашуда ба ҳисоб меравад.
 
Моддаи 483. Тағйир додан ва бекор кардани шартнома ҳангоми ба таври назаррас тағйир ёфтани ҳолат
  1. Агар дар шартнома тартиби дигаре пешбинӣ нагардида бошад ва ё аз моҳияти он барнаояд тағйир ёфтани ҳолат, ки тарафҳо ҳангоми бастани шартнома онро ба инобат гирифта буданд, барои тағйир додан ё бекор кардани он асос буда метавонад.
Тағйир ёфтани ҳолат ҳангоме ба таври назаррас эътироф карда мешавад, ки агар тарафҳо чунин тағйир ёфтани ҳолатро оқилона пешбинӣ карда бошанд, умуман шартнома намебастанд ё он бо шартҳои то андозае дигар  ба имзо мерасид.
  1. Агар тарафҳо дар мавриди ба ҳолати ба таври назаррас тағйирёфта мутобиқ гардонидани шартнома ё бекор кардани он ба мувофиқа нарасида бошанд, вайро суд бо асосҳои пешбининамудаи қисми 4 ҳамин модда бекор карда, тибқи талаби тарафи манфиатдор ҳамзамон бо шартҳои зайл тағйир дода метавонад:
а) агар дар лаҳзаи бастани шартнома тарафҳо онро ба асос гирифта бошанд, ки чунин  тағйир ёфтани ҳолат ба миён намеояд;
б) агар ҳолат бо сабабҳое тағйир ёфта бошад, ки тарафи манфиатдор пас аз рух доданаш онро ба ҳадди ғамхорӣ ва эҳтиёткорие, ки аз талаби шартнома ва шарти аҳдҳо бармеоянд бартараф карда наметавонист;
в) агар иxрои шартнома бидуни тағйир додани шарт таносуби ба шартнома мувофиқи манфиати молу мулкии байни тарафҳоро то андозае вайрон кунад ва ба тарафи манфиатдор он қадар зиёне расонад,  ки аз манфиати калоне, ки ҳақ дошт ҳангоми бастани шартнома ба он умед бандад, маҳрум шуда метавонист;
г) агар аз анъанаҳои аҳдҳои корӣ ё моҳияти шартнома барнаояд, ки таваккали тағйир ёфтани ҳолат ба зиммаи тарафи манфиатдор аст.
  1. Ҳангоми бекор кардани бинобар xиддан тағйир ёфтани он суд бо талаби ҳар кадоме аз тарафҳо оқибати бекор кардани шартномаро бо назардошти тақсими одилонаи хароxоти иxрои ин шартнома масраф шудааст, муайян мекунад.
  2. Бекор кардани шартнома аз сабаби ба таври назаррас тағйир ёфтани ҳолат танҳо бо қарори суд, дар ҳолатҳои мустасно, ҳангоме, ки бекор кардани шартнома ба манфиатҳои xамъиятӣ мухолиф аст ё ба тарафҳо зиёне ворид мекунад, ки аз хароxоти баъди тағйир додани шартҳо аз xониби суд барои иxрои шартнома зарурӣ хеле зиёд аст, иxозат дода мешавад.
 
Моддаи 484. Тартиби тағйир додан ва бекор  кардани шартнома
  1. Агар аз қонун, дигар санади ҳуқуқӣ, шартнома ё анъанаҳои аҳдҳои корӣ тартиби дигаре барнаояд, созишномаи тағйир додан ё бекор кардани шартнома, ба ҳамон шакле ки шартнома дорад, сурат мегирад.
  2. Тараф талаби тағйир додан ё бекор кардани шартномаро танҳо баъди гирифтани раддияи тарафи дигар оиди тағйир додан ё бекор кардани шартнома ё дар мeҳлати дар пешниҳод ё дар қонун ва ё дар шартнома муайяншуда нагирифтани xавоб ва дар сурати набудани он дар муддати сӣ рeз ба суд арз карда метавонад.
 
Моддаи 485. Оқибати тағйир додан ё бекор  кардани шартнома
  1. Ҳангоми тағйир додани шартнома eҳдадории тарафҳо дар шакли тағйирёфта нигоҳ дошта мешавад.
  2. Ҳангоми бекор кардани шартнома eҳдадории тарафҳо қатъ мегардад.
  3. Агар аз созишнома ё моҳияти тағйир додани шартнома тартиби дигаре барнаояд, дар ҳолати тағйир додан ё бекор кардани шартнома eҳдадорӣ аз рeзи бастани созишномаи тарафҳо дар мавриди тағйир додан ё бекор кардани шартнома, ва ҳангоми тағйир додан ё бекор кардани шартнома тибқи тартиби судӣ бошад, аз рeзи эътибори қонунӣ пайдо кардани қарори суд дар бораи тағйир додан ё бекор кардани шартнома тағйирёфта  ё бекоркардашуда ба ҳисоб меравад.
  4. Агар дар қонун ё созишномаи тарафҳо тартиби дигаре пешбинӣ нашуда бошад, тарафҳо ҳақ надоранд баргардонидани чизеро, ки онҳо мутобиқи eҳдадорӣ то рeзи тағйир додан ё бекор кардани шартнома анxом додаанд, талаб намоянд.
  5. Агар аз xониби яке аз тарафҳо ба таври назаррас вайрон кардани шартнома барои тағйир додан ё бекор кардани шартнома асос шуда бошад, тарафи дигар ҳақ дорад товони зиёни аз тағйир додан ё бекор кардани шартнома расидаро талаб намояд.
 
Моддаи 486. Ҳолатҳои тағйир додан ва бекор кардани шартнома мутобиқи аризаи яке аз тарафҳо
  1. Шартномаро мутобиқи аризаи яке аз тарафҳо танҳо дар ҳолатҳои зайл тағйир додан ё бекор кардан мумкин аст:
а) агар иxрои шартнома имконнопазир бошад (моддаи 448 ҳамин Кодекс);
б) аз xониби тарафи дигар вайрон кардани шартҳои  пешбининамудаи қонунҳо ё шартнома дар мавриди сифат, мeҳлати иxро ва дигар шартҳо;
в) агар тарафи дигар тибқи тартиби муқарраргардида муфлис эътироф шуда бошад;
г) агар санади мақомоти давлатӣ, ки дар асоси он шартнома баста шуда буд, тағйир дода ё бекор карда шуда бошад;
д) дар  ҳолатҳои дигари пешбининамудаи қонунҳо ё шартнома.
  1. Дар сурати яктарафа тағйир додан ё бекор кардани шартнома як тараф бояд тарафи дигарро на дертар аз як моҳ пешакӣ огоҳ созад.
 
Моддаи 487. Дароз кардани мeҳлати амали шартнома
Тарафҳо ҳақ доранд амали шартномаро ба мeҳлати нав дароз кунанд. Мeҳлати амали шартнома тибқи қоидаҳои моддаҳои  472 — 473 ҳамин  Кодекс дароз карда  мешавад.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ҚАРОРИ МАҶЛИСИ ОЛИИ
ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН
 
(Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон,  соли 1999, №6, мод.155)
 
Оиди  мавриди амал қарор додани қисми якуми
Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон
 
Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон  қарор  мекунад:
  1. Қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди интишори расмӣ аз 1 январи соли 2000-ум мавриди амал қарор дода шавад.
  2. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар мeҳлати шаш моҳ аз рeзи мавриди амал қарор додани қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон:
— қарорҳои худро ба қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқ намояд;
— дар бораи бо қисми якуми Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқ гардонидани қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод манзур кунад.
 
 
Раиси Маҷлиси Олии
Ҷумҳурии Тоҷикистон                                                                С. РАXАБОВ
ш. Душанбе, 30 июни соли 1999,
№ 803

Илова кунед