Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи биржаи молӣ ва савдои биржавӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

23 Декабр 1991, Душанбе

Ахбори Шeрои Олии Xумҳурии Тоxикистон,  соли 1992, №3, мод.30; Ахбори Маxлиси Олии Xумҳурии Тоxикистон, соли 1997, №9, мод.117 фасли ХХХV,  №23-24, мод.333фасли Х ; соли 2005, №12, мод. 660; соли 2011, №3, мод. 165)
 
Ҳамин Қонун асосҳои ташкилӣ, иқтисодӣ ва ҳуқуқии ташаккул ва инкишофи биржаи молӣ ва савдои биржавиро дар шароити бозори иқтисоди муайян карда, якxоя бо дигар қонунҳои Xумҳурии Тоxикистон амал мекунад.
Биржаҳои молӣ ва савдои биржавӣ дар муҳайё намудани шароит барои ташаккули бозори воситаҳои истеҳсолот, инкишофи босуръати инфраструктураи тиxоратӣ, консепцияи талабот ва таклифҳо ва дар ин асос ташаккул ёфтани нархи тавозуни бозорӣ кeмак мерасонад.
 
Ф а с л и I. НУҚТАҲОИ УМУМӢ
 
  1. Биржаи молӣ, ки минбаъд Биржа номида мешавад, бозори доимоамалкунандаи молҳои оммавиест, ки мувофиқи стандарту намунаҳо фурeхта мешаванд ва ташкилоти тиxоратиест, ки дар асоси мустақилияти хоxагӣ амал мекунад.
Биржаи молӣ бо мақсади расонидани ёрии миёнаравӣ барои бастани аҳдномаҳои хариду фурeш, ба низом овардани савдои мол, танзими амалиёти тиxоратӣ ва ҳалли баҳсҳои тиxоратӣ, xамъ овардан ва нашр намудани маълумот оиди нархҳо, вазъи саноат, савдо, нақлиёт ва дигар омилҳое, ки ба динамикаи нарх таъсир мерасонанд, бунёд мегардад.
Биржа дорои ҳуқуқи шахси юридикӣ буда, амволи махсус дорад, вай метавонад дар муассисаҳои бонк ҳисоби xорӣ, асъорӣ ва uайра, муҳр бо сабти номаш дошта бошад.
  1. Биржа дар асоси Қонуни мазкур, дигар қонунҳои Xумҳурии Тоxикистон ва Оинномаи он, ки дар асоси қонунҳои зикршуда таҳия мегардад, инчунин қоидаҳои савдои биржавӣ амал мекунад.
  2. Биржа дар асоси иттиҳоди ихтиёрии шахсони юридикию алоҳидаи ҳавасманди шeравӣ ва хориxӣ (минбаъд шахсони ҳавасманд), ки аз тарафи қонунҳои xорӣ манъ карда нашудааст, ба вуxуд меояд.
  3. Биржа дар асоси принципҳои xамъиятҳои саҳмдорон таъсис мегардад, ки одатан ба даст овардани фоидаро мақсади худ қарор намедиҳад.
  4. Асоси бастани аҳднома дар Биржа моли нақд (реалӣ) ва муоҳида (шартнома) барои молрасонии минбаъда, ки аз рeи нархҳои озод фурeхта мешаванд, ба ҳисоб меравад.
Дар биржа танҳо маркаҳои (навъҳои) ба қайд гирифташудаи молҳо фурeхта мешаванд. Тартиби дар секцияҳои гуногуни Биржа ба муомилот қабул кардани молро қоидаҳои Биржа муайян мекунанд.
  1. Биржа ҳамчун ташкилоти пeшида фаъолият мекунад. Амалиёти биржавиро дар Биржа танҳо аъзоёни Биржа шахсан ё ба воситаи намояндагони ваколатдори худ ва брокерҳои биржавӣ мувофиқи супориши аъзоёни Биржа иxро карда метавонанд. Ҳар гуна шахсони дигари ҳавасманд амалиётро дар Биржа танҳо ба воситаи миёнаравии аъзоёни Биржа иxро менамоянд.
  2. Муносибатҳои байниҳамдигарии Биржа ва ташкилотҳои дигар дар асоси шартномаҳо сурат мегирад.
 
Ф а с л и II. ҲУҚУҚҲОИ БИРЖА
 
  1. Биржа барои ҳалли масъалаҳое, ки дар наздаш истодаанд, ҳуқуқҳои зайлро дорад:
а) дар асоси қонуни мазкур тартибу қойдаи фаъолияти Биржаро нашр мекунад, xузъҳои Биржаро ташкил менамояд ва вазифаи коркунони Биржаро бо муайян намудани салоҳияту ваколаташон тасдиқ мекунад;
б) xамъомадҳои биржавиро бо ваколатҳое, ки дар қоидаҳои савдои биржавӣ муайян шудаанд, ташкил мекунад ва мегузаронад;
в) бо назардошти стандартҳои давлатӣ стандартҳои биржавӣ ва муоҳидаҳои биржавии типии худро таҳия мекунад;
г) амалиётҳои биржавиро мегузаронад, аҳдномаҳои биржавиро танзим менамояд ва оид ба баҳсҳои биржавӣ қарор қабул мекунад;
д) дар сурате, ки нархҳои аҳдномаҳои биржавӣ дар давоми рeз аз меъёри муайянкардаи Биржа ё мақомоти дахлдори савдо дар бозорҳои ташкилшудаи молҳо паст ё баланд гарданд, муваққатан савдои биржавиро бозмедорад;
е) барои аъзоёни Биржа ҳаққи аъзогӣ ва дохилшавӣ, инчунин дигар боxҳои зарурии пулиро муқаррар мекунад, барои хизматҳое, ки Биржа расондааст, ҳақ мегирад;
ж) барои вайрон кардани Оинномаи Биржа ва қоидаҳои савдои биржавӣ xарима меситонад;
з) ба тамоми ташкилотҳои давлатию ҳуқуматӣ оид ба масъалаҳое, ки ба фаъолияти Биржа дахл доранд, таклиф пешниҳод мекунад;
и) дар Биржаҳои дигаре, ки дар ҳудуди мамлакатҳои аъзои Иттиҳоди давлатҳои соҳибихтиёр ва берун аз марзи он амал мекунанд, намояндаи худро дошта метавонанд;
к) бюллетени биржавӣ, маълумотнома ва дигар нашрияҳои ахборию рекламавиро мустақилона нашр мекунад.
 
Ф а с л и I I I. ТАЪСИСИ БИРЖА
 
  1. Биржа мувофиқи қарори маxлиси муассисон ташкил карда мешавад. Тамоми шахсони ҳавасманд, ки ба онҳо ин корро қонунҳои xорӣ манъ намекунад, метавонанд муассисони Биржа шаванд.
  2. Биржа ҳамчун иттиҳоди ихтиёрии шахсони ҳавасманд, ки минбаъд муассисон ном бурда мешаванд, таъсис мегардад. Иттиҳодия дар асоси додани ҳақуссаҳм ё иштирок дар фаъолияти Биржа сурат мегирад.
Ҳаxм ва характери ҳақуссаҳмро маxлиси муассисон муайян мекунад. Дар ҳолати баромадан аз ҳайати муассисон ҳаққи саҳмдорӣ бо назардошти арзиши он ҳангоми баромадан баргардонда мешавад.
  1. Тақсимоти ваколату ҳуқуқҳои муассисон ва аъзоёни Биржаро Оинномаи он муайян мекунад.
  2. Мувофиқи ҳақуссаҳми супурдашуда дивидендҳо дода мешаванд. Тартиб ва ҳаxми додани дивидендро маxлиси умумии аъзоёни Биржа муайян мекунад.
  3. Таъсиси Биржа бо роҳи ба имзо расидани ҳуxxатҳои таъсисӣ, ки тартибу принципҳои бунёди Биржа, ҳайати муассисон, ҳаxму мeҳлати додани ҳаққи аъзогиро муайян мекунанд, амалӣ мегардад.
  4. Муассисон маxлиси аввалини шахсони ҳавасмандеро, ки раuбати ба Биржа аъзошавиро зохир кардаанд, тайёр мекунанд ва мегузаронанд.
  5. Маxлиси аввалини аъзоёни Биржа якxоя бо муассисон салоҳияти муассисон ва аъзоёни Биржаро тақсим намуда, Оинномаи Биржаро тасдиқ мекунад, мақомоти иxроияи Биржаро интихоб ва шумораю тартиби аъзогиро ба Биржа муайян менамояд.
  6. Биржа аз лаҳзаи бақайдгирии давлатӣ шахси ҳуқуқии таъсисёфта ба ҳисоб меравад. Биржа мутобиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бақайдгирии давлатии шахсони ҳуқуқӣ ва соҳибкорони инфиродӣ»  ба қайди давлатӣ гирифта мешавад. (ҚҶТ  аз 25.03.11с, №698).
  7. Маълумот дар бораи филиалҳо ва намояндагиҳои Биржа, ки дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсис дода мешаванд, бо тартиби муқаррарнамудаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бақайдгирии давлатии шахсони ҳуқуқӣ ва соҳибкорони инфиродӣ» бояд дар Феҳристи ягонаи давлатии шахсони ҳуқуқӣ ва соҳибкорони инфиродӣ дарҷ карда шавад. (ҚҶТ аз 25.03.11с, №698).
 
Ф а с л и IV. АЪЗОЁНИ БИРЖА
 
  1. Тартибу қоидаи қабул ба аъзогии Биржа ва баромадан аз аъзогии онро Оинномаи он муайян мекунад.
  2. Аъзоёи Биржа ҳангоми дохилшавӣ ҳаққи аъзогии дохилшавиро месупоранд, ҳаққи аъзогии мазкур арзиши «xой»-ро дар Биржа ифода мекунад. «Xои» мазкур моликияти аъзои Биржа буда, тамоми ҳуқуқу ўҳдадориҳои аъзои Биржаро медиҳад, ки онҳоро Қонуну Оинномаи Биржа муайян кардаанд.
  3. Аъзои Биржа «xои» худро дар ҳолати баромаданаш аз ҳайати Биржа метавонад фурeшад. «Xои» мазкур фақат ба Кумитаи Биржа фурeхта мешавад. Арзиши «xой»-ро кумитаи биржавӣ бо назардошта талабу таклиф ба он муайян мекунад.
  4. Шумораи умумии аъзоёни Биржаро Оинномаи он муайян мекунад.
  5. Аъзои Биржа ҳар сол ҳаққи аъзогӣ месупорад, ки ҳаxми онро кумитаи (Шeрои директорон) муайян мекунанд. Ҳаққи аъзогии додагии солона моликияти Биржа буда, ҳангоми баромадани аъзо аз ҳайати Биржа баргардонда намешавад.
  6. Аъзоёни Биржа шахсони дорои масъулияти маҳдуди ҳуқуқӣ буда, аз рeи натиxаи фаъолияти Биржа дар ҳаxми маблаuгузориашон масъулияти молумулкӣ доранд.
  7. Дараxаи масъулияти Биржаро оид ба eҳдадории аъзоёни Биржа Оинномаи он муайян мекунад.
 
Ф а с л и V. ҲУҚУҚ ВА EҲДАДОРИИ АЪЗОЁНИ БИРЖА
 
  1. Ҳар як узви Биржа ҳуқуқ дорад:
а) дар рeзу соати гузаштани маxлисҳои Биржа амалиёти биржавӣ гузаронад;
б) дар ҳалли масъалаҳои фаъолияти Биржа иштирок кунад, ба мақомоти роҳбарикунандаи он интихоб шавад;
в) дар Биржа амалиёти миёнаравиро анxом диҳад ва ба ивази он боxи комиссионӣ гирад;
г) дар Биржа намояндагони худро бо ҳуқуқи гузаронидани амалиёт дошта бошад, ки шумораи онҳоро маxлиси умумӣ муқаррар кардааст;
д) аз тамоми хизматҳои Биржа бархурдор бошад.
  1. Ҳар як узви Биржа eҳдадор аст:
а) нуқтаҳои Қонуни мазкур, қоидаҳои амалӣ гардондани амалиёти Биржа ва қарорҳои кумитаи Биржа (Шeрои директорон)-ро риоя кунад;
б) аз рeи хариду фурeши худ мувофиқи қоидаҳои Биржа ҳисобу китоб кунад ва кумитаи Биржа (Шeрои директорон)-ро дар вақташ дар бораи таuйироти вазъи молиявии худ, ки метавонад ба иxрои eҳдадориҳои e таъсири манфӣ расонад, воқиф созад;
в) ҳаққи аъзогии зарурии дохилшавӣ ва боxи солонаи  аъзогирро диҳад;
г) аз рeи шакли муқарраркардаи қоидаҳои Биржа оид ба хариду фурeше, ки анxом медиҳад, ҳисобу китоб барад;
д) тамоми ахбори заруриро ба мақомити назораткунандаи Биржа пешниҳод кунад;
е) дар маxлиси умумии аъзоёни Биржа иштирок кунад.
  1. Дар ҳолате, ки узви Биржа eҳдадориҳои ба зиммааш гузошташударо иxро накунад, кумитаи Биржа, (Шeрои директорон) ҳуқуқ дорад аз e xарима ситонад.
 
Фа с л и VI. ИДОРАКУНИИ БИРЖА ВА ТАРКИБИ ОН
 
  1. Мақомоти олии Биржа маxлиси умумии аъзоёни Биржа мебошад. Мақомоти иxроияи Биржа кумитаи Биржа (Шeрои директорон) ва мақомоти назораткунандаи Биржа Комиссияи назорат мебошад. Онҳоро маxлиси умумии аъзоёни Биржа интихоб мекунад. Салоҳияту ваколати онҳоро Оинномаи Биржа муайян менамояд.
  2. Агар ҳаxми солонаи амалиёти биржа, ки дар Биржа гузаронида мешаванд, аз рақами муқарраршуда зиёд шавад, он гоҳ шумораи муайяни аъзоёни кумитаи Биржа (Шeрои директорон)-ро Кумитаи оид ба савдо дар бозорҳои муташаккили мол таъмин мекунад.
  3. Тамоми қарорҳои маxлиси умумии аъзоёни Биржа ва Кумитаи Биржа (Шeрои директорон) оид ба масъалаҳои ташкили дохилии он тасдиқ намегарданд ва агар бар хилофи қонун набошанд, таuйир дода ва бекор карда намешаванд.
  4. Барои идоракунин Биржа ва таъмини амали он дар Биржа ва назди он кумитаи Биржа (Шeрои директорон) метавонад подразделнияҳои махсусро таъсис намояд:
Палатаи ҳисобӣ. Барои ба амал баровардани ҳисобу китоб аз рe аҳдномаҳое, ки дар Биржа баста шудаанд ва назорат кардан аз болои иxрошавии муоҳидаҳо таъсис меёбад.
Ҳакамияти Биржа. Барои ҳалли фаврии баҳсҳое, ки дар Биржа ба вуxуд меоянд ва машварати ҳуқуқӣ оид ба масъалаҳои савдои биржавӣ таъсис меёбад.
Кумитаи бақайдгирӣ. Барои мушоҳида аз болои савдои биржавӣ, бақайдгирию тартиб додани аҳдномаҳо дар Биржа таъсис меёбад.
Кумитаи нархгузорӣ. Барои xамъ кардани ахбор дар бораи xараёни нарх аз рeи аҳдномаи дар Биржа басташуда, нархмонӣ, тайёр ва нашр намудани бюллетени биржавӣ таъсис меёбад.
Кумитаи оид ба стандарту сифат. Барои таҳияву назорат аз болои стандартҳои биржавӣ, экспертизаи сифати молҳое, ки дар Биржа арзиш доранд, ҳалли масъалаҳои ҳам ба муомилоти Биржа қабул кардани молҳо таъсис меёбад.
Кумитаи оид ба қоидаҳои савдои биржавӣ. Барои таҳия ва таuйири қоидаҳои савдои биржавӣ ва муоҳидаҳои типпӣ, назорат аз болои иxроиши онҳо таъсис меёбад.
Гурeҳи брокерҳои расмӣ — ходимони Биржа. Барои миёнарави ҳангоми бастани аҳдномаҳои байни аъзоёни Биржа, тайёр кардани бақайдгирию тартиб додани онҳо (дар ҳайати маҳдуди брокерҳо — аъзоёни Биржа) таъсис меёбад.
Дар Биржа подразделенияҳои дигар ва умури хизматрасоние, ки барои фзъолитяти Биржа зарур аст, метавонанд таъсис ёбанд.
  1. Подразделенияҳои Биржа дар асоси Низомномае, ки маxлиси умумии аъзоёни Биржа тасдиқ кардааст, амал мекунанд.
  2. Дар Биржа метавонанд секцияҳои зерин ташкил шаванд ва амал кунанд:
оид ба савдои молҳои нақд (воқеӣ);
оид ба савдои молҳои минбаъда ё шартномаҳои додугирифт;
оид ба савдо мувофиқи муоҳидаҳои типӣ;
оид ба амалиёти бартерӣ дар бозори байни xумҳуриявӣ;
оид ба фурeши музоидавии молҳо (муоҳидаҳо);
оид ба савдои коuазҳои қимматнок.
Секцияҳои оид ба фурeши коuазҳои қимматнок (шeъбаҳои фондӣ) ба тартибе, ки барои таъсиси биржаҳои фондӣ муқаррар шудааст, ташкил меёбанд.
  1. Тартиби иxозат доданро барои гузарониданн амалиёти биржавӣ дар секцияҳои мухталиф Қонуни мазкур, Оинномаи Биржа ва қоидаҳои он муайян мекунанд.
  2. Барои бастану бақайдгирии аҳдномаҳои оид ба гурeҳҳои гуногуни молҳо ва навъи мол дар Биржа марказу фурeшгоҳҳои xудогонаи дорои ҳайати махсуси хизматрасони ташкил шуда метавонанд.
 
Ф а с л и VII. АМВОЛИ БИРЖА
 
  1. Амволи Биржа аз ҳисоби маблаuи зерин ташаккул меёбад:
а) ҳаққи аъзогии саҳмдорон, дохилшавӣ ва солона;
б) ҳаққи аъзогии замонатӣ ба пардохти ҳисобӣ;
в) боxе, ки аз ҳисоби амалиёти Биржа ба даст меояд;
г) боxе, ки аз ҳисоби хизматрасонии подразделенияҳои Биржа ва истифодаи аппарати Биржа ба даст меояд;
д) xарима барои вайрон кардани қоидаҳои савдои биржавӣ;
е) боxу воридоти дигари пулӣ.
  1. Роҳҳо ва тартиби сарф намудани маблаuро маxлиси умумии аъзоёни Биржа муайян мекунад.
 
Ф а с л и VIII. АҲДНОМАҲОИ БИРЖАВӣ
 
  1. Аҳдномаҳо дар ҳолате биржавӣ ҳисоб мешаванд, ки агар онҳо ба моли дар Биржаи мазкур ба муомилот роҳ додашуда байни аъзоёни Биржа ё намояндагони онҳо дар маxлиси Биржа дар мeҳлату тартиби муқарраркардаи ин қонун, Оинномаи Биржа ва қоидаҳои он баста шуда бошанд.
  2. Дар Биржа бастани аҳдномаҳое иxозат дода мешаанд, ки тибқи Қонуни мазкур, Оиннома ва қоидаҳои Биржа сурат мегиранд.
  3. Бастани аҳдномаҳои биржавӣ ба шахсоне иxозат дода мешавад, ки мувофиқи Оинномаи Биржа ба ин кор роҳ дода шудаанд.
  4. Аҳдномаҳои биржавӣ дар маxлиси Биржа дар асоси қоидаҳои савдои биржавӣ ва Регламенти Биржа, ки онро кумитаи Биржа (Шeрои директорон) таҳия намуда, маxлиси умумии аъзоёни он тасдиқ кардааст, баста мешаванд.
  5. Мазмуни аҳдномаи биржавӣ, ба истиснои номгeи мол, миқдор, нарх, макону мeҳлати иxроиш ошкор карда намешавад. Ахбори мазкур фақат бо талаби мақомоти дахлдори савдо дар бозорҳои муташаккили мол, мақомоти тафтишотӣ ва қарори суд дода мешавад.
  6. Аҳднома аз лаҳзаи бақайдгирии он дар Биржа мувофиқи тартиби муқарраршуда басташуда ҳисоб меёбад.
  7. Тамоми баҳсҳое, ки оид ба аҳдномаҳои биржавӣ ба вуxуд меоянд, барои ҳал кардан ба Ҳакамияти Биржа супурда мешаванд.
Нуқтаи мазкур дар ҳолати зарурӣ ҳуқуқи ба суди иқтисодӣ муроxиат кардани тарафҳоро баъди он ки имконияти Ҳакамияти Биржа дигар намонд, истисно намекунад.
 
Фа с л и IХ. НАВЪҲОИ АҲДНОМАҲОИ БИРЖАВӣ
 
  1. Дар Биржа аҳдномаҳо ба молҳои нақд (воқеӣ) ва ба мeҳлатҳои муайян (аҳдномаҳои мeҳлатнок ва фьючерӣ) баста мешаванд.
  2. Аҳдномаҳо бо моли нақд:
а) аҳдномаҳо бо моли нақд бо мақсади хариду фурeши моли мушаххас баста мешаванд;
б) аҳдномаҳо бо моли нақд метавонанд ба низоми зайл баста шаванд:
дар асоси муоинаи пешакии мол;
аз намуди зохирӣ;
аз рeи маълумотҳои фурeшанда, миёнарав, экспертизаи биржавӣ;
бе муоинаи пешакии мол;
аз рeи намунаҳо;
аз рeи стандартҳо;
аз рeи шарти сифати миёна ва ё минималии мол;
шарти пешниҳоди моли мушаххас ҳангоми ворид шудани он ба муомилоти Биржа дар асоси Оинномаи Биржа муайян карда мешаванд;
в) аҳдномаҳо бо моли нақд бо роҳҳои зайл баста мешаванд:
ба моле, ки ҳангоми хариду фурeш дар ҳудуди Биржа, иморатҳо (анборҳо)-и он воқеъ аст ё дар рeзи хариду фурeш то ба итмом расидани маxлиси Биржа ба Биржа ворид мешаванд, дар сурате ки фурeшанда дар бораи ин то оuози хариду фурeш иброз намояд ва бо ҳуxxатҳои дахлдор тасдиқ кунад;
ба моле, ки ҳангоми бастани аҳднома дар роҳ буда, инро мавxудияти ҳуxxатҳои дахлдор тасдиқ мекунад;
ба моли ҳамлу нақлшуда ва омодаи ҳамлу нақл;
ба моли минбаъда ё шартномаи расонидани мол;
г) аҳднома бо моли нақд вобаста ба раuбати мизоx бо иxроиши минбаъдаи он баста мешавад:
мувофиқи нархе, ки дар лаҳзаи бастани аҳднома ба қайд гирифта шудааст;
мувофиқи нархи ахборӣ, ки дар лаҳзаи оuозу анxоми Биржа ба қайд гирифта шудааст;
аз рeи нархи ахборӣ, ки дар Биржа пеш аз рeзи (мархилаи) муайяншудаи Биржа нашр шудааст. Биржа ва рeзи он қаблан дар шартнома қайд карда мешаванд ё дар доираи марҳилаи махвшавӣ мувофиқи хоҳиши харидор ё фурeшанда вобаста ба шартҳои муоҳида интихоб мегарданд.
Рeзи (марҳилаи) Биржа муддатест, ки дар он муқаррар кардани нарх ва нашри бюллетени Биржа сурат мегирад.
Дар ҳолати дар рeзи таъиншуда набудани нархи ахбори ҳисобу китоб мувофиқи нархе сурат мегирад, ки пеш аз рeзи барҳамхурӣ ва дар рeзи нархмонӣ нашр шуда буд. Агар нархмонии моле, ки дар муоҳидаи Биржа сабт шуда, дар зиёда аз се рeзи биржавӣ то рeзи барҳамхурӣ ба қайд гирифта нашудааст, ҳисобу китоб мувофиқи созишномаи тарафҳо сурат мегирад ва агар ба чунин мақсад ноил нашаванд, ҳисобашонро мувофиқи нархи муқарраркардаи Ҳакамияти Биржа якxоя бо Комиссияи нархмонӣ баробар мекунанд;
д) ҳангоми муомилоти молу навъи молҳо дар Биржа, ки дар он нархашон муқаррар мегардад, аҳдномаҳо аз рeи онҳо мувофиқи нархи ахборӣ дар асоси нархҳои ахбории молҳои асосӣ ва гузашту изофа ба онҳо бо сабаби таuйири сифати миёнаи моли асосие, ки дар Биржа нархгузорӣ мегардад, баста мешаванд.
Гузашту иловаро барои молҳои бозоргир Комиссияи оид ба сифат ва стандартҳои биржавӣ вобаста ба тавсифоти муқоисавии сифатии молҳо дар асоси стандартҳои давлатӣ ё стандартҳои Биржа таъин на муқаррар мекунад. Ба молҳое, ки ба Биржа аҳьёнан пешниҳод мешаванд, гузашту иловаҳо мувофиқи созишномаи тарафҳо таъин мегардад;
е) нарх дар аҳдномаҳо барои моли нақд аз рeи вазни холиси мол (нетто) ё вазни мол бо қуттияш (брутто) таъин мегардад;
ж) вобаста ба тақсими хароxоти нақлиёт аҳдномаҳо бо моли нақд бо нархи «франке» — шаҳри Биржа ё макони дигари доду гирифти мол амалӣ мегарданд.
Муайян намудани нархҳо бо шарти «франко» чунин маъно дорад, ки ҳамлу нақли моли харидашуда то макони таъиншуда бояд аз ҳисоби фурeшанда пардохта шавад. Шарти расондани мол дар муоҳидаҳои типии биржавӣ муайян карда мешаванд. Дар доираи мазкур нархҳои «сиф», «фоб» ва нархҳои дигаре, ки системам «Инкотермс» пешбинӣ намудааст, истифода мешаванд.
з) ҳангоми бастани аҳднома ба моли оянда бо назардошти вақти молфиристонӣ ҳар як тараф ҳуқуқ дорад, ки аз вақти бастани аҳднома то вақти муайян кардани Биржа нисбати мeҳлати иxрои он ба Биржа мувофиқи нархҳои амалкунанда моли худро фурeшад, агар шарти дигаре ба инобат гирифта нашуда бошад:
аҳднома оид ба фурeши муоҳидаи яке аз тарафҳо бояд ҳатман дар Биржа ба қайд гирифта шавад ва бо қайди супориш қонунӣ гардад;
и) хароxоти нигоҳ доштани молро дар иморатҳое, ки ба Биржа мансубанд, то фурeхта шуданаш фурeшанда мепардозад ва баъди фурeши мол, агар шарти дигареро муоҳида ба инобат нагирифта бошад, харидор мепардозад;
к) барои таъмини боэътимодии ҳисобу китоб аз рeи аҳдномаҳо бо моли нақд ҳар ду тараф ҳангоми бақайдгирии аҳднома ба Палатаи ҳисобӣ ҳаққи амонатро, ки ҳаxми онро Биржа дар ҳаxми фоиз аз арзиши аҳднома муқаррар кардааст, мепардозанд.
л) агар Биржа иморатҳои дахлдор дошта бошад, фурeшанда молеро, ки мувофиқи муоҳида барои супоридан муқаррар шудааст, ба замонат мемонад;
м) ҳангоми таuйир ёфтани конъюнктура ва нисбати мизоxон беэътимод ҳаxми ҳаққи замонат бо қарори кумитаи Биржа (Шeрои директорон) зиёд шуда метавонад;
н) ҳаққи пулии замонати фурeшанда баъди ба иxро расидани аҳднома (супурдани мол ё додани ҳуxxатҳои тақсимкунандаи мол) ба e баргардонда мешавад.
Ҳаққи замонати харидор ҳангоми сурат гирифтани ҳисобу китоби охирин оид ба аҳднома бо фурeшанда ба нисбат гирифта мешавад. Дар ҳолати амалӣ нагардидани аҳднома ҳаққи замонатӣ ба харидор баргардонда мешавад.
Дар баробари ин ҳаққи суuурта мувофиқи қарори Ҳакамияти Биржа метавонад ба мақсадҳои зерин истифода шавад:
барои пeшондани хароxоте, ки дар натиxаи муоҳидаро иxро накардани яке аз тарафҳо ба вуxуд меояд;
баробар кардани фарқи байни нархҳое, ки дар натиxаи бекор гардидани муоҳида ба вуxуд меояд;
додани xаримаи аҳдшиканӣ;
додани xарима;
о) дар ҳолате, ки яке аз тарафҳо маблаuи замонатро дар вақташ напардозад,  Ҳакамияти Биржа ба дидани чорабиниҳо оиди барҳам додани аҳднома ҳуқуқ дорад.
  1. Аҳдномаҳои мeҳлатнок (фьючерӣ);
а) аҳдномаҳои мeҳлатнок одатан на бо мақсади хариду фурeши мол, балки баҳри суuуртаи аҳднома бо моли нақд ё дар рафти аз нав фурeхтан ё баъди бекор шудани аҳднома гирифтани фарқияте, ки дар рафти таuйири нарх ба вуxуд меояд, баста мешаванд;
б) аҳдномаҳои мeҳлатнокро аъзоёни Биржа мувофиқи тартиби муқарраркардаи Биржа барои доираи муайяни молҳо баста метавонанд. Қабул кардани молҳоро ба муомилоти Биржаи мeҳлатнок қоидаҳои Биржа муайян мекунанд;
в) аҳдномаҳои мeҳлатнок аз рeи шартҳои стандартие, ки Биржа таҳия намудааст, баста мешаванд ва бар хилофи он танҳо дар ҳолатҳое, ки қонун иxозат додааст, амал кардан мумкнн аст.
Шартҳои типиро Биржа барои ҳар як навъи моле, ки ба муомилоти фаврии Биржа қабул шудааст, муқаррар мекунад;
г) муоҳидаи стандартӣ объекти аҳдномаи мeҳлатнок мебошад, ки он бо назардошти миқдори муайяни моли дорои сифати миёнаи аз меъёр на он қадар дур ва бо шарти муайяни пардохти хароxоти нақлиёт (одатан бо шарти «франко»-шаҳр-анбори Биржа) фиристода мешавад. Аҳдномаҳои мeҳлатнок фақат аз рeи миқдори мол, воҳиди мухтассари муқарраршудаи аҳднома, яъне аз рeи миқдори муайяни муоҳидаҳои стандартӣ баста мешаванд;
д) аҳдномаҳои мeҳлатнок мувофиқи нархҳои муқарраркардаи моддаи 45, банди 2-юми фасли мазкури Қонун бекор шуда метавонанд;
е) ҳангоми супурдани моле, ки аз рeи сифаташ ба моли асосии муоҳидаи типӣ мувофиқ нест, фурeшанда ба нархи ҳисоботи муоҳида гузашт — иловаро пешниҳод мекунад ё мегирад. Гузашт ва иловаҳоро Биржа нисбати тамоми молҳое, ки ба муомилоти мeҳлатноки (фьючерии Биржа роҳ дода шудаанд, муқаррар мекунад;
ж) мeҳлати бекоркуниро оид ба аҳдномаи мeҳлатнок бо ризоияти тарафҳо дар асоси мeҳлатҳои типие, ки Биржа барои ҳар як муоҳидаи типӣ муқаррар кардааст, муайян менамояд.
Мeҳлати бекоркунӣ ҳамчун давраи муайяни вақт барои оянда (моҳи муайян, даҳаи муайяни моҳ ва u.) муқаррар карда мешавад.
Аз мeҳлати муайянкардаи Биржа то фаро расидани мeҳлати бекоркунӣ аҳдномаҳои мeҳлатнок дар марҳалаи мазкур аз эътибор соқит дониста мешаванд;
з)  ҳангоми гузаронидани амалиёт дар Биржаи мeҳлатнок (фьючерӣ) қоидаҳои Биржа ҳаxм, мeҳлату тартиби гузаронидани ҳаққи аъзогии ибтидоӣ ба Палатаи ҳисобӣ ва дар ҳолати ҳаракати номақбули нарх ҳаққи замонатӣ муқаррар мегардад.
  1. Ташкили савдо ва тартиби бастани аҳдномаҳо дар секцияҳо оид ба амалиёти бартериро қоидаҳои Биржа муайяи мекунанд.
  2. Тартиби фурeши молҳо (муоҳидаҳо)-ро тавассути музоида (аукцион) Низомномаи дахлдор муайян мекунад.
 
Ф а с л и Х. ТАРТИБИ ПЕШБУРДИ САВДОИ БИРЖАВӣ
 
  1. Танҳо аъзоёни Биржа ва намояндагони ваколатдори онҳо, инчунин брокерҳои расмии Биржа ҳақ доранд, ки ҳамчун миёнаравони Биржа амал карда, дар Биржа амалиётҳои миёнаравиро ба xо оранд.
  2. Ҳаxми подоши комиссиониро барои амалиёти миёнаравӣ қодаҳои Биржа муайян мекунанд.
  3. Савдои биржавӣ дар асоси Регламенти Биржа дар шакли хариду фурeши ошкоро аз рeи чунин принцип сурат мегирад: касе, ки ба таклиф xавоби мусбат диҳад, яке аз тарафҳои аҳднома дониста мешавад.
  4. Таклифҳою xавобҳои пешниҳодшударо бақайдгирандаи расмӣ сабт мекунад ва он ба маълумоти аҳли Биржа тавассути таблои ахборӣ расонда мешавад.
  5. Аҳднома аз лаҳзаи аз тарафи бақайдгирандаи биржавӣ дар асоси арзи шифоҳии тарафҳо бо роҳи сабти он дар китоб (карточка)-и бақайдгирӣ ё шаклҳои дигари xабҳаҳои асосии аҳднома ба қайд гирифта шуданаш басташуда дониста мешавад. Қатъиян ба расмият даровардани аҳднома мувофиқи қоидаҳои Биржа сурат мегирад.
  6. Дар ҳолате, ки яке аз тарафҳо аз бастани муоҳида даст кашад, он гоҳ амали e ҳамчун вайрон кардани муоҳида қаламдод мешавад ва нисбати e мувофиқи қоидаҳои Биржа бо қарори намояндаи кумитаи Биржа (Шeрои директорон) чораҳои муайяни xазо татбиқ мешаванд.
  7. Аҳдномае, ки дар китоб (карточка)-и бақайдгирӣ ва дар шакли дигар сабт шудааст, эътибори юридикӣ дорад ва танҳо бо тартиби муқарраршуда бекор карда мешавад.
  8. Дар Биржа чунин аъмол манъ карда мешанад:
бастани аҳдномаҳои доманадор, хариду фурeши мол (муоҳидаҳо) бевосита аз тарафи як шахс ё тавассути шахсони дигар, ки мақсадашон таъсир расондан ба xараёни нарх мебошад;
тамоми амалиёти мувофиқатшудаи иштироккунандагони савдои биржавӣ, ки мақсаду нияташон таuйир додану ба қайд гирифтани нархҳои xории биржавӣ мебошад;
паҳн карданн овозаҳои бардуруuе, ки боиси таuйироти сунъии вазъият мегарданд.
Бо таҳқиқу пешгирӣ кардани чунин амалиёт Кумитаи оид ба қоидаҳои савдои биржавӣ машuул мешавад.
 
Ф а с л и ХI. ТАРТИБИ БЕКОР КАРДАНИ АҲДНОМАҲО
 
  1. Тартиби иxроишу бекор кардани навъҳои мухталифи аҳдномаҳо, оқибати пурра ё қисман иxро нашудани муоҳидаҳоро қоидаҳои Биржа муайян мекунанд.
  2. Ҳисобу китоб аз рeи аҳднома бо моли воқеӣ бо тартиби маъмул сурат гирифта метавонад. Ҳисобу китоб аз рeи аҳдномаҳои мeҳлатнок (фьючерӣ) танҳо ба воситаи Пардохти ҳисобии Биржа сурат мегирад.
  3. Пардохти ҳисобӣ назоратро аз болои бекоркунӣ ва иxроиши муоҳидаҳо амалӣ мегардонад.
 
Фа с л и ХII. ТАРТИБИ ҲАЛЛИ БАҲСҲО
 
  1. Баҳсҳои дорои хусусияти техникӣ, ки онҳоро қоидаҳои Биржа пешбинӣ намудаанд, тавассути Ҳакамияти Биржа ҳал мешаванд. Он барои ҳалли масъалаҳои мазкур коллегияи ҳакамӣ (суди ҳакамӣ)-ро ташкил мекунад.
  2. Тартиби муроxиат ба Ҳакамияти Биржа, мунтазамии ҳалли баҳсҳои биржавиро қоидаҳои Биржа ва Низомнома «Дар бораи Ҳакамияти Биржа ва тартиби ҳалли баҳсҳои биржавӣ», ки маxлиси умумии аъзоёни Биржа тасдиқ намудааст, муайян мекунанд.
  3. Иxрои қарорҳои Ҳакамияти Биржа барои тамоми аъзоёни Биржа ҳатмист.
  4. Аъзоённ Биржа аз ҳалли баҳсҳо дар Ҳакамияти Биржа саркаши карда наметавонанд.
 
Ф а сл и ХIII. ЧОРАҲОИ XАЗО БАРОИ ВАЙРОН КАРДАНИ ҚОИДАҲОИ САВДОИ БИРЖАВӣ
 
  1. Намояндаи Кумитаи Биржа (Шeрои директорон) ҳуқуқ дорад, ки барои вайрон кардани қоидаҳои савдои биржавӣ ба иштирокчиёни xамъомади биржавӣ чораҳои зерини xазоро раво бинад:
дар ҳаxми муқарраркардаи Биржа xарима ситонад;
гунаҳкорро аз xамъомади биржавӣ ронад;
гунаҳкорро аз ҳуқуқи гузаронидани амалиёти биржавӣ дар Биржаи мазкур муваққатан ё доимӣ маҳрум созад;
гунаҳкорро аз ҳуқуқи фурeхтани мол дар xамъомади биржавии мазкур маҳрум созад;
пасгардондани замонатро нигоҳ дорад;
молҳоеро, ки дар иморатҳои Биржа маҳфузанд, тавқиф кунад.
 
Ф а с л и ХIV.  ҚАТЬ ГАРДИДАНИ ФАЪОЛИЯТИ БИРЖА
 
  1. Биржа фаъолияташро мувофиқи қарори маxлиси умумии аъзоёни Биржа қатъ карда метавонад. Биржа дар асоси ҳалномаи суди иқтисодӣ дар мавридҳои нуқтаҳои Қонуни мазкур ва қонунҳои xории Xумҳурии Тоxикистонро вайрон карданаш барҳам хурда метавонад.
 
        
 
  Президенти
Xумҳурии Тоxикистон                                                           Р. НАБИЕВ
23 декабри соли 1991  шаҳри Душанбе,
№ 452
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ҚАРОРИ ШУРОИ ОЛИИ
XУМҲУРИИ ТОXИКИСТОН
 
Дар хусуси амалӣ гардондани Қонуни Xумҳурии Тоxикистон
«Дар бораи Биржаи молӣ ва савдои биржавӣ дар Xумҳурии Тоxикистон»
 
(Ахбори Шeрои Олии Xумҳурии Тоxикистон, соли 1992, №3, мод.31)
 
Шeрои Олпи Xумҳурии Тоxикистон  қарор мекунад:
  1. Қонуни Xумҳурии Тоxикистон «Дар бораи Биржаи молӣ ва савдои биржавӣ дар Xумҳурии Тоxикистон» аз лаҳзаи нашраш амалӣ гардонда шавад.
  2. Ба Девони Вазиронн Xумҳурии Тоxикистон супурда шавад, ки:
масъалаи ташкили сохтори махсуси тиxоратиро дар бозорҳои ташкилшудаи мол баррасӣ намояд;
қарорҳои Ҳукумати Xумҳурии Тоxикистонро ба Қонуни Xумҳурии Тоxикистон «Дар бораи Биржаи молӣ ва савдои биржавӣ дар Xумҳурии Тоxикистон» мувофиқ кунонад.
 
 
 
Раиси Шeрои Олии
Xумҳурии Тоxикистон                                                   С. КЕНXАЕВ
23 декабри  соли 1991  шаҳри Душанбе,
№ 453

Илова кунед